Tỉnh Bình Định ngay trước ngày 1/7/2025 có 11 đơn vị cấp huyện: thành phố Quy Nhơn, hai thị xã An Nhơn và Hoài Nhơn, cùng tám huyện An Lão, Hoài Ân, Phù Cát, Phù Mỹ, Tây Sơn, Tuy Phước, Vân Canh, Vĩnh Thạnh. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Bình Định nhập với Gia Lai thành tỉnh Gia Lai mới; cùng lúc cả nước bỏ cấp huyện, nên 11 cái tên trên giờ chỉ còn là tên vùng đất trong lời nói và trên giấy tờ cũ.
Với người quê Bình Định đi làm ăn xa, chuyện này gây bối rối nhiều nhất ở chỗ giấy tờ: căn cước, sổ đỏ, bằng cấp vẫn ghi "tỉnh Bình Định", trong khi hồ sơ mới phải ghi "tỉnh Gia Lai". Bài này đi lại từ đầu các lớp tên gọi của vùng đất, những lần gộp tách thời Nghĩa Bình, rồi liệt kê từng đơn vị cấp huyện cũ để bạn tra cứu và mở sang bài riêng của từng nơi.
Từ phủ Hoài Nhơn đến tỉnh Bình Định: các lớp tên gọi
Trước khi thuộc Đại Việt, vùng này là đất của vương quốc Chămpa, với trung tâm Vijaya mà dấu tích còn ở thành Đồ Bàn, nay thuộc vùng An Nhơn. Những ngọn tháp gạch rải rác khắp đồng bằng, từ Tháp Đôi giữa Quy Nhơn đến cụm Dương Long ở Tây Sơn, là phần còn lại dễ thấy nhất của thời kỳ đó, và cũng là lý do Bình Định được gọi là vùng đất của tháp Chăm.
Cuối thế kỷ 15, sau cuộc chinh phạt của vua Lê Thánh Tông, vùng đất được đặt làm phủ Hoài Nhơn. Thời các chúa Nguyễn, tên phủ đổi sang Quy Ninh rồi Quy Nhơn. Cái tên Quy Nhơn vì thế cũ hơn thành phố Quy Nhơn rất nhiều: lúc đầu nó là tên của cả một phủ rộng, về sau mới thu lại thành tên một đô thị ven biển.
Tên Bình Định xuất hiện vào cuối thế kỷ 18, khi Nguyễn Ánh chiếm lại thành Quy Nhơn từ tay nhà Tây Sơn và đổi tên thành thành Bình Định, với nghĩa là dẹp yên. Từ đó tên này dùng cho cả vùng qua thời nhà Nguyễn, thời Pháp và đến tận năm 2025. Người lớn tuổi đôi khi vẫn nói "xứ Nẫu" để chỉ vùng Bình Định – Phú Yên, cách gọi dân gian chứ không phải tên hành chính.
Thời Nghĩa Bình 1976–1989 và những lần đổi huyện
Sau năm 1975, Bình Định và Quảng Ngãi được hợp thành tỉnh Nghĩa Bình, tỉnh lỵ đặt ở Quy Nhơn. Tỉnh lớn này tồn tại đến năm 1989 thì tách lại như cũ, phần phía nam lấy lại tên Bình Định. Vì vậy giấy khai sinh, học bạ, quyết định công tác của người sinh trong khoảng 1976–1989 có thể ghi "tỉnh Nghĩa Bình", và đó là cùng một vùng đất.
Trong cùng giai đoạn, ranh giới cấp huyện cũng có những lần điều chỉnh: lập thêm các huyện miền núi ở phía tây, chia lại vùng đồng bằng, đổi tên một số đơn vị. Ví dụ dễ gặp nhất là huyện Tây Sơn, vùng đất mà thời Nguyễn và thời Pháp gọi là huyện Bình Khê. Khi gặp một tên huyện lạ trên giấy tờ trước năm 1990, nên hỏi lại người lớn trong nhà hoặc cơ quan địa phương thay vì đoán.
Sau năm 1989, bản đồ huyện của Bình Định ổn định khá lâu. Thay đổi chủ yếu là nâng cấp đô thị: Quy Nhơn đã là thành phố từ năm 1986 và lên đô thị loại I năm 2010; An Nhơn lên thị xã cuối năm 2010; Hoài Nhơn lên thị xã năm 2020. Số đơn vị cấp huyện giữ ở mức 11 cho đến ngày bỏ cấp huyện.
Mười một đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi đúng tên và loại đơn vị như trước ngày bỏ cấp huyện, xếp từ biển vào núi, kèm vài nét để hình dung. Không có cột dân số, diện tích vì con số mỗi nguồn một khác và thay đổi theo từng đợt điều chỉnh.
| Đơn vị | Loại | Vùng | Nét dễ nhận |
|---|---|---|---|
| Quy Nhơn | Thành phố | Ven biển, phía nam tỉnh | Tỉnh lỵ cũ, cảng biển, bán đảo Phương Mai |
| An Nhơn | Thị xã (từ cuối 2010) | Đồng bằng sông Kôn | Thành Đồ Bàn, thành Hoàng Đế, rượu Bàu Đá |
| Hoài Nhơn | Thị xã (từ 2020) | Cực bắc, ven biển | Bồng Sơn, Tam Quan, dừa |
| Tuy Phước | Huyện | Đồng bằng ven đầm Thị Nại | Ga Diêu Trì, tháp Bánh Ít, quê Đào Tấn |
| Phù Cát | Huyện | Đồng bằng và ven biển giữa tỉnh | Sân bay Phù Cát, núi Bà, nón ngựa |
| Phù Mỹ | Huyện | Ven biển phía bắc | Đầm Trà Ổ, đầm Đề Gi |
| Tây Sơn | Huyện | Trung lưu sông Kôn | Quê ba anh em Tây Sơn, võ cổ truyền |
| Hoài Ân | Huyện | Thung lũng sông Kim Sơn | Thị trấn Tăng Bạt Hổ |
| An Lão | Huyện miền núi | Cực bắc, giáp Quảng Ngãi | Người Hrê, sông An Lão |
| Vĩnh Thạnh | Huyện miền núi | Thượng nguồn sông Kôn | Hồ Định Bình, cao nguyên Vĩnh Sơn |
| Vân Canh | Huyện miền núi | Tây nam, giáp Phú Yên | Người Chăm H'roi, sông Hà Thanh |
Ba huyện miền núi An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh cùng phần phía tây của Hoài Ân, Tây Sơn là nơi sống của đồng bào Bana, Hrê và Chăm H'roi; vùng đồng bằng ven biển là nơi người Kinh tập trung đông nhất.
Địa hình: núi sát biển, đồng bằng hẹp và những con sông ngắn
Bình Định là một dải đất hẹp kẹp giữa dãy Trường Sơn và biển. Từ đỉnh núi ở phía tây xuống đến bờ biển chỉ một đoạn ngắn, nên sông ở đây đều ngắn, dốc, mùa khô cạn còn mùa mưa lên nhanh. Ba dòng chính dân địa phương hay nhắc là sông Lại Giang ở phía bắc chảy qua Bồng Sơn, sông Kôn ở giữa chảy qua Vĩnh Thạnh, Tây Sơn, An Nhơn rồi xòe ra đồng bằng, và sông Hà Thanh ở phía nam đổ về Quy Nhơn.
Đồng bằng không liền một dải mà bị các nhánh núi đâm ra biển cắt thành từng ô: ô Bồng Sơn – Tam Quan, ô Phù Mỹ, ô Phù Cát, ô sông Kôn rộng nhất gồm An Nhơn, Tuy Phước, Tây Sơn. Giữa các ô là đèo thấp, đường quốc lộ 1 phải vượt qua. Ven biển có các đầm phá lớn như Trà Ổ, Đề Gi, Thị Nại, nơi người dân nuôi tôm cá và làm muối.
Mùa mưa ở Bình Định lệch về cuối năm, khoảng tháng 9 đến tháng 12, trùng mùa bão của miền Trung. Lũ trên sông Kôn và Lại Giang có năm gây ngập vùng hạ lưu. Mùa khô kéo dài, nắng gắt, gió Lào có lúc tràn xuống. Ai về quê những tháng cuối năm nên theo dõi tin thời tiết và tránh đi đường ven sông khi có lũ.
Nghị quyết 202/2025/QH15: Bình Định nhập vào Gia Lai ra sao
Tên mới là Gia Lai. Tỉnh mới mang tên Gia Lai, gồm toàn bộ đất Bình Định cũ ở phía đông và Gia Lai cũ trên cao nguyên phía tây. Đây là một tỉnh trải từ biên giới Campuchia ra tới biển, lần đầu tiên tên Gia Lai có bờ biển.
Trung tâm hành chính đặt ở Quy Nhơn. Theo nghị quyết, trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh mới đặt tại vùng Bình Định cũ, tức Quy Nhơn. Người Gia Lai cũ ở Pleiku nay đi làm một số việc cấp tỉnh phải xuống biển, còn người Bình Định cũ ở gần trụ sở hơn trước.
Bỏ cấp huyện cùng ngày 1/7/2025. Các thành phố, thị xã, huyện của Bình Định cũ không còn là đơn vị hành chính. Chính quyền chỉ còn hai cấp: tỉnh và xã, phường. Xã, phường cũng được sắp xếp lại, nhiều đơn vị gộp với nhau và đổi tên.
Dân vẫn gọi tên cũ. Trong đời sống, người ta vẫn nói "dưới Phù Cát", "lên Vĩnh Thạnh", "ra Tam Quan". Tên huyện cũ không mất đi mà chuyển thành tên vùng, giống như cách trước đây người ta vẫn nói "Bình Khê" khi chỉ đất Tây Sơn.
Đọc và chuyển một địa chỉ Bình Định cũ
Khi cần ghi lại một địa chỉ cũ dạng "xã …, huyện …, tỉnh Bình Định" cho hồ sơ mới, có thể làm theo trình tự sau:
- Xác định đúng xã, phường cũ và huyện cũ trên giấy tờ gốc; với giấy tờ trước năm 1989, nhớ tên tỉnh có thể là Nghĩa Bình.
- Tra xem xã, phường cũ đó nay thuộc xã, phường mới nào của tỉnh Gia Lai, qua cổng thông tin của tỉnh hoặc hỏi trực tiếp bộ phận một cửa nơi cư trú.
- Ghi địa chỉ mới theo hai cấp: thôn, tổ dân phố; xã hoặc phường mới; tỉnh Gia Lai. Không còn ghi huyện.
- Khi hồ sơ cần đối chiếu, ghi kèm địa chỉ cũ trong ngoặc hoặc mục ghi chú để người tiếp nhận dễ khớp với giấy tờ gốc.
- Không tự ý sửa giấy tờ đã cấp. Căn cước, sổ đỏ, bằng cấp ghi địa chỉ cũ vẫn có giá trị; chỉ cập nhật khi cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc khi làm thủ tục cấp mới.
Phần lớn rắc rối đến từ việc một xã cũ có thể bị chia sang hai xã mới, hoặc hai xã cũ cùng tên ở hai huyện khác nhau. Khi nghi ngờ, hỏi chính quyền xã, phường mới là cách nhanh nhất.
Mười một bài riêng: mỗi vùng đất một câu chuyện
Mỗi đơn vị cấp huyện cũ có một bài riêng trong chuyên mục này, viết theo góc khác nhau tùy theo cái đặc trưng nhất của nơi đó. Quy Nhơn là chuyện đô thị biển và bán đảo Phương Mai; An Nhơn là thành cổ và làng nghề; Hoài Nhơn là dừa, cảng cá và đất học Bồng Sơn; Tây Sơn là quê ba anh em nhà Tây Sơn và nghề võ.
Vùng núi được viết kỹ hơn thường lệ vì ít tài liệu phổ thông: An Lão với người Hrê và thung lũng sông An Lão, Vĩnh Thạnh với hồ Định Bình và cao nguyên Vĩnh Sơn, Vân Canh với người Chăm H'roi và sông Hà Thanh, Hoài Ân với thung lũng sông Kim Sơn. Đồng bằng ven biển gồm Phù Mỹ với các đầm phá, Phù Cát với sân bay và làng nón, Tuy Phước với nước mắm Gò Bồi và quê hương tuồng Đào Tấn.
Các bài không đưa số dân, diện tích hay số xã cụ thể khi chưa chắc; những thông tin đó bạn nên tra từ cơ quan thống kê hoặc cổng thông tin tỉnh Gia Lai. Tên xã, phường mới sau 7/2025 chỉ nêu khi chắc chắn, còn lại viết chung để tránh dẫn người đọc đi sai chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Bình Định còn không sau ngày 1/7/2025?
Không còn là một đơn vị hành chính. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bình Định nhập với Gia Lai thành tỉnh Gia Lai mới. Tên Bình Định vẫn được dùng như tên một vùng đất, một vùng văn hóa, và vẫn xuất hiện trên giấy tờ cấp trước thời điểm đó.
Trước khi bỏ cấp huyện, Bình Định có bao nhiêu huyện, thị xã, thành phố?
Có 11 đơn vị cấp huyện: thành phố Quy Nhơn, thị xã An Nhơn, thị xã Hoài Nhơn và tám huyện An Lão, Hoài Ân, Phù Cát, Phù Mỹ, Tây Sơn, Tuy Phước, Vân Canh, Vĩnh Thạnh. Con số này giữ nguyên từ khi Hoài Nhơn lên thị xã năm 2020 đến ngày 1/7/2025.
Giấy khai sinh ghi tỉnh Nghĩa Bình là ở đâu?
Nghĩa Bình là tỉnh hợp nhất Quảng Ngãi và Bình Định trong giai đoạn 1976 đến 1989. Nếu huyện ghi trên giấy thuộc phía nam đèo Bình Đê, như Hoài Nhơn, Phù Mỹ hay An Nhơn, thì đó là vùng Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai.
Trụ sở tỉnh Gia Lai mới đặt ở đâu?
Nghị quyết của Quốc hội đặt trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh Gia Lai mới tại vùng Bình Định cũ, tức thành phố Quy Nhơn trước đây. Các cơ quan cấp tỉnh được bố trí lại dần, nên trước khi đi làm thủ tục cấp tỉnh hãy kiểm tra địa chỉ trên cổng thông tin chính thức.
Căn cước ghi tỉnh Bình Định có phải đổi ngay không?
Không bắt buộc đổi ngay chỉ vì sắp xếp đơn vị hành chính. Giấy tờ đã cấp vẫn có giá trị sử dụng. Khi làm thủ tục mới hoặc khi hết hạn, cơ quan cấp sẽ ghi theo địa danh mới. Nên giữ bản sao giấy tờ cũ để đối chiếu.
Muốn biết xã cũ của mình nay là xã mới nào thì hỏi ở đâu?
Cách chắc nhất là hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của xã, phường mới nơi bạn cư trú, hoặc tra danh sách sắp xếp trên cổng thông tin tỉnh Gia Lai. Không nên chỉ dựa vào tên gọi, vì một xã cũ có thể bị chia về hai đơn vị mới khác nhau.