Thị xã Hoài Nhơn, Bình Định cũ: Bồng Sơn, Tam Quan và vùng dừa cực bắc

Hoài Nhơn là thị xã ở cực bắc Bình Định cũ, từ huyện lên thị xã năm 2020, giáp tỉnh Quảng Ngãi, gồm hai đô thị chính là Bồng Sơn bên sông Lại Giang và Tam Quan gần biển. Đây là đơn vị cấp huyện mang cái tên lâu đời nhất của vùng đất: Hoài Nhơn là tên phủ đặt từ thời vua Lê Thánh Tông. Từ 1/7/2025, thị xã không còn là đơn vị hành chính; đất Hoài Nhơn cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.

Người đi quốc lộ 1 qua đây sẽ thấy hàng dừa dày đặc, chợ Bồng Sơn đông đúc và cây cầu dài bắc qua sông Lại Giang. Bài viết kể lại lịch sử cái tên, đi qua hai trung tâm Bồng Sơn – Tam Quan, nghề biển, nghề dừa và những điều cần biết khi đọc địa chỉ Hoài Nhơn cũ.

Hoài Nhơn: cái tên cũ nhất của vùng đất

Khi vua Lê Thánh Tông mở rộng bờ cõi xuống phía nam cuối thế kỷ 15, vùng đất từ đèo Bình Đê trở vào được lập thành phủ Hoài Nhơn. Phủ này rộng hơn nhiều so với thị xã sau này, bao trùm phần lớn Bình Định. Sang thời các chúa Nguyễn, tên phủ đổi thành Quy Ninh rồi Quy Nhơn, còn chữ Hoài Nhơn thu lại thành tên một huyện ở phía bắc.

Thời Nguyễn, lỵ sở của vùng Hoài Nhơn đặt ở Bồng Sơn, vì thế người ta quen gọi cả vùng theo tên đô thị bên sông này. Sau năm 1975, huyện thuộc tỉnh Nghĩa Bình, rồi trở về Bình Định khi tỉnh tái lập năm 1989. Phần đất thung lũng sông Kim Sơn ở phía tây từ lâu đã là một huyện riêng, huyện Hoài Ân, nên khi nói Hoài Nhơn là nói vùng đồng bằng ven biển.

Năm 2020, huyện Hoài Nhơn được nâng lên thị xã. Các thị trấn Bồng Sơn, Tam Quan và nhiều xã thành phường. Giấy tờ trước năm 2020 ghi "huyện Hoài Nhơn", sau đó ghi "thị xã Hoài Nhơn", và từ 1/7/2025 thì không còn cấp huyện, thị xã nữa. Người lớn tuổi sinh trong giai đoạn 1976–1989 có thể thấy trên giấy khai sinh dòng "huyện Hoài Nhơn, tỉnh Nghĩa Bình"; đó vẫn là cùng một vùng đất, chỉ khác tên tỉnh của thời ấy.

Hai trung tâm: Bồng Sơn và Tam Quan

Bồng Sơn bên sông Lại Giang. Bồng Sơn là đô thị cũ, nằm ở bờ nam sông Lại Giang, nơi sông An Lão và sông Kim Sơn hợp lại. Quốc lộ 1 và đường sắt đều đi qua, có ga Bồng Sơn. Chợ Bồng Sơn là chợ lớn của cả vùng bắc tỉnh, nơi người An Lão, Hoài Ân xuống mua bán.

Tam Quan gần biển. Tam Quan ở phía bắc, sát ranh Quảng Ngãi, gần cửa biển. Đây là vùng dừa và nghề biển, có cảng cá, xưởng đóng tàu. Người Tam Quan đi biển xa, nhiều gia đình sống nhờ đội tàu khai thác thủy sản.

Đất học Bồng Sơn. Vùng Bồng Sơn từ xưa có tiếng hiếu học, có trường lớp từ thời Pháp, nhiều người đỗ đạt. Cách nói "đất học" là truyền thống mà người địa phương tự hào, không phải danh hiệu hành chính.

Hai nhịp sống khác nhau. Bồng Sơn thiên về buôn bán, giao thông; Tam Quan thiên về biển và dừa. Người ở đây thường nói "lên Bồng Sơn", "xuống Tam Quan" theo hướng sông ra biển. Hai nơi cách nhau không xa, nhiều gia đình có người buôn bán ở Bồng Sơn và người đi biển ở Tam Quan, nên ranh giới giữa hai nhịp sống này thật ra rất mềm.

Xứ dừa Tam Quan

Dừa là hình ảnh gắn với Hoài Nhơn hơn bất cứ thứ gì. Các xã, phường quanh Tam Quan trồng dừa dày đến mức nhiều xóm nằm hẳn dưới tán dừa. Ca dao địa phương nhắc đến dừa Tam Quan như một sản vật quen thuộc. Dừa được bán quả tươi, lấy cơm làm kẹo, ép dầu, còn thân, lá, xơ dùng làm vật liệu và thủ công.

Từ dừa sinh ra nhiều nghề phụ: bện chỉ xơ dừa, làm thảm, chổi, đồ thủ công mỹ nghệ, và đặc biệt là bánh tráng nước dừa. Bánh tráng này dày, có mè đen, nướng giòn, vị ngọt béo của nước cốt dừa, là món quà đặc trưng khi ai về Hoài Nhơn. Nhiều nhà làm bánh vẫn phơi trên giàn tre ngoài sân.

Thời gian gần đây, diện tích dừa có lúc giảm do sâu bệnh và đô thị hóa, nhiều vườn chuyển sang nhà ở. Một số chương trình ở địa phương khuyến khích trồng lại dừa và phát triển sản phẩm. Người đi đường vẫn thấy dừa hai bên quốc lộ, nhưng muốn thấy vườn dừa thật sự thì phải rẽ vào các xóm phía trong.

Nghề biển, cảng cá và đóng tàu

Tam Quan có cảng cá và cửa biển cho tàu thuyền neo đậu. Ngư dân Hoài Nhơn nổi tiếng đi biển xa, có đội tàu lớn khai thác cá ngừ, cá nục và các loài khác. Mỗi chuyến đi kéo dài nhiều ngày, nên đời sống gia đình gắn với lịch ra khơi, vào bờ và mùa gió.

Nghề đóng tàu gỗ truyền thống ở Tam Quan có từ lâu, các xưởng ven sông đóng và sửa tàu cá cho ngư dân trong và ngoài tỉnh. Ngày nay nhiều xưởng chuyển sang đóng tàu vỏ thép hoặc vật liệu mới theo quy định. Tiếng búa, mùi gỗ và sơn là nét quen thuộc của các xóm ven cửa sông.

Bên cạnh tàu lớn, còn có thuyền nhỏ đánh bắt gần bờ, thuyền thúng ở các làng chài. Chợ cá sáng sớm ven biển, cá vừa lên bờ đã có người mua. Nếu muốn xem, hãy đến lúc tàu vào và tôn trọng công việc của người làm biển, không đứng chắn lối đi.

Nghề biển cũng là nghề nhiều rủi ro. Mùa bão cuối năm, tàu phải vào bờ tránh gió, cả vùng cửa biển chật kín thuyền neo. Những năm có bão lớn, người ở Tam Quan nhớ rất rõ từng trận, từng con tàu không về. Vì thế các lễ cầu ngư, lễ hội làng biển ở đây vẫn được giữ, như một cách người làng nhắc nhau về biển và những người đã mất trên biển.

Một số nơi ở Hoài Nhơn cũ người địa phương hay nhắc

Danh sách chỉ gồm những nơi chắc chắn có thật, không xếp hạng. Bảng không ghi giờ mở cửa hay giá cả vì những thứ đó thay đổi theo mùa; nếu muốn ghé chợ cá hay xem làm bánh, hãy đi sớm và hỏi người địa phương lịch cụ thể của từng nơi.

Các tên trên dùng theo cách gọi phổ thông của người địa phương; tên phường, xã chính thức sau 7/2025 có thể khác, nên khi dùng làm địa chỉ cần tra lại.

Đường sá: cửa ngõ phía bắc của tỉnh

Hoài Nhơn là nơi quốc lộ 1 vào đất Bình Định cũ sau khi vượt đèo Bình Đê từ Quảng Ngãi. Từ lâu, bến xe, quán ăn dọc quốc lộ đã quen với khách đường dài dừng chân. Cao tốc Bắc – Nam đoạn qua tỉnh đi ở phía tây, có nút giao để xuống vùng Bồng Sơn, nên thời gian từ Hoài Nhơn đi Quy Nhơn hay ra Quảng Ngãi rút ngắn so với trước.

Đường sắt Bắc – Nam chạy song song quốc lộ, có ga Bồng Sơn. Từ Bồng Sơn có đường đi ngược lên An Lão theo sông An Lão, và lên Hoài Ân theo sông Kim Sơn, nên đây là điểm tập kết hàng hóa của cả vùng núi phía bắc. Người miền núi xuống Bồng Sơn bán nông sản, mua hàng tiêu dùng, gửi hàng đi các tỉnh.

Vì là cửa ngõ, Hoài Nhơn cũng là nơi người đi làm ăn xa tụ về mỗi dịp Tết: xe khách từ Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai đổ về Bồng Sơn, Tam Quan. Người về quê nên đặt vé sớm và hỏi rõ điểm trả khách, vì nhiều nhà xe trả ở quốc lộ, cách nhà còn một quãng.

Hoài Nhơn cũ nay thuộc đâu và ghi giấy tờ thế nào

Từ 1/7/2025, thị xã Hoài Nhơn thôi là đơn vị hành chính, các phường, xã được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới của tỉnh Gia Lai. Vì Hoài Nhơn nằm ở rìa bắc của tỉnh mới, người dân ở đây giờ cách trụ sở tỉnh ở Quy Nhơn khoảng như trước, nhưng cách vùng cao nguyên của tỉnh rất xa.

Khi ghi địa chỉ mới, bạn ghi thôn, khu phố; phường hoặc xã mới; tỉnh Gia Lai. Các giấy tờ cũ ghi "huyện Hoài Nhơn" hay "thị xã Hoài Nhơn" vẫn có giá trị. Nếu hồ sơ yêu cầu, ghi thêm địa chỉ cũ ở mục ghi chú để dễ đối chiếu với sổ đỏ, giấy khai sinh.

Một lưu ý nhỏ: người ngoài tỉnh hay nhầm Hoài Nhơn với Hoài Ân vì hai tên gần nhau và hai vùng sát nhau. Hoài Nhơn là vùng đồng bằng ven biển, có Bồng Sơn, Tam Quan; Hoài Ân là vùng thung lũng phía tây, có thị trấn Tăng Bạt Hổ. Khi gửi hàng hay hẹn gặp, nên hỏi rõ. Cách chắc nhất là hỏi thêm tên chợ hoặc tên thị trấn cũ gần nhất: nói Bồng Sơn, Tam Quan là Hoài Nhơn; nói Tăng Bạt Hổ, Kim Sơn là Hoài Ân.

Câu hỏi thường gặp

Hoài Nhơn lên thị xã năm nào?

Huyện Hoài Nhơn được nâng lên thị xã năm 2020. Trước đó, giấy tờ ghi huyện Hoài Nhơn; sau đó ghi thị xã Hoài Nhơn. Từ ngày 1/7/2025, cấp thị xã cũng bị bỏ, đất Hoài Nhơn cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới theo các phường, xã sắp xếp lại.

Bồng Sơn và Tam Quan cách nhau xa không?

Hai nơi cùng nằm trên quốc lộ 1, Bồng Sơn ở phía nam bên sông Lại Giang, Tam Quan ở phía bắc gần ranh Quảng Ngãi. Đi xe máy giữa hai nơi không mất nhiều thời gian, nhiều người ở bên này đi làm bên kia hằng ngày.

Đi tàu hỏa có dừng ở Hoài Nhơn không?

Có ga Bồng Sơn trên tuyến đường sắt Bắc – Nam. Không phải chuyến nào cũng dừng, nên khi mua vé cần xem kỹ danh sách ga. Từ ga có thể đi xe về các phường, xã trong vùng.

Bánh tráng nước dừa mua ở đâu cho đúng?

Bánh tráng nước dừa được nhiều hộ ở vùng Tam Quan làm. Bạn có thể mua ở chợ, ở cơ sở làm bánh trong xóm, hoặc nhờ người quen giới thiệu. Nên mua bánh mới làm, bảo quản nơi khô, nướng trên than hoặc lò trước khi ăn.

Hoài Nhơn và Hoài Ân có phải một nơi không?

Không. Hoài Nhơn là thị xã đồng bằng ven biển với Bồng Sơn, Tam Quan. Hoài Ân là huyện ở thung lũng phía tây, có thị trấn Tăng Bạt Hổ. Hai đơn vị giáp nhau, cùng thuộc Bình Định cũ, nay đều thuộc tỉnh Gia Lai.

Mùa nào ở Hoài Nhơn hay có bão lũ?

Như cả Bình Định cũ, mùa mưa bão rơi vào khoảng cuối năm, từ tháng 9 đến tháng 12. Sông Lại Giang có thể lên lũ, vùng trũng ven sông bị ngập, tàu thuyền phải vào bờ tránh bão. Nếu về quê dịp này, nên theo dõi tin thời tiết hằng ngày.