An Nhơn là thị xã của Bình Định cũ, lên thị xã vào cuối năm 2010, nằm giữa đồng bằng sông Kôn, ngay phía tây bắc Quy Nhơn. Trên đất này có nền thành Đồ Bàn của vương quốc Chămpa, thành Hoàng Đế của Nguyễn Nhạc và thành Bình Định của nhà Nguyễn, tức là trung tâm của vùng đất suốt nhiều thế kỷ trước khi Quy Nhơn ven biển lớn lên. Từ 1/7/2025, An Nhơn không còn là đơn vị hành chính; đất thị xã cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Ngày nay An Nhơn là vùng lúa và làng nghề sầm uất, quốc lộ 1 và quốc lộ 19 cắt qua, chợ búa đông đúc. Bài viết giúp bạn hình dung các lớp lịch sử chồng lên nhau ở đây, những làng nghề có thật đáng biết, và những gì cần lưu ý khi đọc địa chỉ An Nhơn cũ.
Ba lớp thành trên một vùng đất
Lớp sâu nhất là thành Đồ Bàn, người Chăm gọi là Vijaya, kinh đô của Chămpa trong nhiều thế kỷ. Thành nằm ở vùng phía bắc An Nhơn hiện nay, trên đồng bằng ven sông Kôn. Ngọn tháp Cánh Tiên còn đứng giữa khu thành là dấu tích dễ thấy nhất; xung quanh là các đoạn tường đất, nền gạch mà phải đi cùng người địa phương mới nhận ra.
Lớp thứ hai là thành Hoàng Đế. Sau khi khởi nghĩa thành công, Nguyễn Nhạc cho xây thành trên nền Đồ Bàn cũ, làm kinh đô và xưng hoàng đế. Thành có nhiều vòng tường, cung điện, nhưng sau khi nhà Tây Sơn mất, phần lớn bị phá. Ngày nay khu di tích được khảo cổ, gắn biển, có đền thờ, nhưng chủ yếu vẫn là nền móng giữa ruộng vườn.
Lớp thứ ba là thành Bình Định của nhà Nguyễn, xây ở vùng gần đó sau khi Nguyễn Ánh chiếm lại đất này. Thành Bình Định là lỵ sở của tỉnh trong suốt thời Nguyễn, trước khi trung tâm dời dần về Quy Nhơn thời Pháp. Một phường của An Nhơn cũ mang tên Bình Định chính là để nhớ lại vị trí này, điều khiến không ít người ngoài tỉnh bối rối.
Ba lớp thành chồng lên nhau trong khoảng vài cây số khiến người đọc tài liệu dễ lẫn. Cách nhớ đơn giản: Đồ Bàn là của người Chăm, Hoàng Đế là của Nguyễn Nhạc dựng trên nền Đồ Bàn, còn thành Bình Định là của nhà Nguyễn dựng sau, ở chỗ khác gần đó. Khi một tấm bảng hay bài báo nhắc tới thành cổ An Nhơn, hãy xem họ đang nói về lớp nào trước khi tìm đường.
Làng nghề và sản vật gắn với tên An Nhơn
Rượu Bàu Đá. Rượu nấu từ gạo, theo cách của làng Cù Lâm ở vùng Nhơn Lộc, nổi tiếng khắp miền Trung. Tên Bàu Đá lấy từ một bàu nước gần làng. Ngày nay nhiều nơi gắn tên Bàu Đá cho sản phẩm của mình, nên người mua nên hỏi rõ nguồn gốc.
Bún song thằn. Loại bún khô sợi mảnh, se thành từng cặp, làm ở làng An Thái thuộc vùng Nhơn Phúc. Bún phơi trên giàn tre, trắng trong, dùng nấu canh, xào hay làm quà. Nghề làm bún ở đây có từ lâu, nhiều nhà truyền qua mấy đời.
Mai vàng Nhơn An. Làng trồng mai ở vùng Nhơn An cung cấp mai cảnh cho cả miền Trung và vào Nam dịp Tết. Vườn mai nằm xen nhà ở, những tháng cuối năm người làng tuốt lá, uốn cành, bứng chậu. Đi qua đây dịp giáp Tết sẽ thấy cả làng tất bật.
Rèn Tây Phương Danh. Làng rèn ở An Nhơn làm dao, rựa, cuốc, nông cụ cho cả vùng. Nhiều lò đã chuyển sang dùng máy, nhưng vẫn giữ tiếng búa và cách làm cứng lưỡi dao riêng của từng lò. Đây là một trong những làng nghề cơ khí truyền thống hiếm hoi còn hoạt động ở Bình Định.
Gốm Gò Sành. Vùng Gò Sành ở Nhơn Hòa là nơi tìm thấy các lò gốm cổ thời Chămpa, với nhiều mảnh gốm men được khai quật. Nghề gốm cổ không còn, nhưng phát hiện này cho thấy Đồ Bàn từng là trung tâm sản xuất và buôn bán.
Sông Kôn và đồng lúa giữa tỉnh
Sông Kôn từ Tây Sơn chảy xuống đến An Nhơn thì chia nhánh, tưới cho cánh đồng phẳng nhất Bình Định cũ. Trên sông có nhiều đập dâng xây từ lâu, chia nước theo kênh mương cho các xã phía dưới. Người An Nhơn sống bằng lúa, rau màu và chăn nuôi, mùa lũ thì lo nước tràn bờ.
Vì nằm giữa đồng bằng, An Nhơn thường ngập vào mùa mưa cuối năm khi sông Kôn lên. Các thôn ven sông đều có kinh nghiệm kê đồ, chuẩn bị ghe. Ai về An Nhơn những tháng mưa lũ nên hỏi người nhà tình hình đường sá trước khi đi, nhất là các tuyến đường liên xã ven sông.
Trung tâm thị xã cũ là phường Bình Định và Đập Đá, nơi có chợ lớn, trường học, bến xe nhỏ. Quốc lộ 1 đi qua Đập Đá, còn quốc lộ 19 cắt ngang phía nam, nên An Nhơn là ngã ba giao thương giữa đồng bằng, biển và cao nguyên. Chợ Đập Đá từ lâu đã là chợ đầu mối hàng nông sản của vùng.
Chùa Thập Tháp và các di tích quanh vùng
Chùa Thập Tháp Di Đà nằm phía bắc thành Đồ Bàn, là một trong những ngôi chùa cổ có tiếng ở Bình Định. Tên chùa được giải thích là do xây trên nền mười ngọn tháp Chăm đã đổ, dùng gạch cũ để dựng. Chùa giữ nhiều hoành phi, tượng và kiến trúc gỗ cổ, là nơi người làng tổ chức lễ hội hằng năm.
Ngoài tháp Cánh Tiên, An Nhơn cũ còn có tháp Phú Lốc trên một ngọn đồi thấp và một số phế tích khác. Đi xe máy một vòng có thể ghé vài điểm trong một buổi, nhưng đường vào một số tháp là đường đất, mùa mưa lầy. Hãy tôn trọng khu di tích: không leo lên tháp, không lấy gạch làm kỷ niệm.
Võ cổ truyền Bình Định cũng có gốc mạnh ở An Nhơn, với các võ đường gia truyền ở nhiều làng. Dịp lễ hội, người ta biểu diễn quyền, côn, đao trên sân đình. Nếu muốn xem, hãy hỏi lịch lễ ở địa phương; các buổi biểu diễn không diễn ra thường xuyên như ở điểm du lịch.
Đọc tên phường, xã An Nhơn cũ
Tên các phường, xã An Nhơn cũ có quy luật dễ nhận, giúp bạn biết ngay một địa chỉ thuộc vùng này:
| Kiểu tên | Ví dụ | Gợi ý |
|---|---|---|
| Bắt đầu bằng "Nhơn" | Nhơn Hậu, Nhơn Lộc, Nhơn Phúc, Nhơn An, Nhơn Hòa | Gần như chắc thuộc An Nhơn cũ (trừ vài xã Nhơn của Quy Nhơn trên bán đảo) |
| Phường trung tâm | Bình Định, Đập Đá, Nhơn Thành, Nhơn Hưng | Khu phố chợ, đông dân, có quốc lộ đi qua |
| Tên phường Bình Định | Phường Bình Định | Là một phường của An Nhơn, không phải cả tỉnh |
| Giấy tờ trước 2011 | Huyện An Nhơn | Cùng vùng đất, khi đó chưa lên thị xã |
Cần lưu ý các xã Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải, Nhơn Châu mang chữ Nhơn nhưng thuộc thành phố Quy Nhơn cũ, không phải An Nhơn. Đây là chỗ hay nhầm nhất khi tra địa chỉ.
Một vòng An Nhơn cũ trong một ngày
Nếu có một ngày rảnh ở vùng này, có thể đi theo vòng dưới đây, xuất phát từ phía Quy Nhơn và quay về trước tối. Thứ tự chỉ là gợi ý, nên hỏi đường người địa phương vì nhiều lối nhỏ không có trên ứng dụng chỉ đường:
- Buổi sáng: ăn sáng ở chợ Đập Đá, nơi có bánh hỏi, bánh xèo, bún cá, rồi đi về phía bắc tới khu thành Hoàng Đế và tháp Cánh Tiên khi trời còn mát.
- Gần trưa: ghé chùa Thập Tháp, đi chậm quanh khuôn viên, xem các mảng kiến trúc gỗ, giữ trật tự vì đây là nơi người địa phương lui tới hằng ngày.
- Đầu chiều: xuống vùng An Thái xem làng làm bún song thằn phơi trên giàn, hỏi mua vài bó làm quà nếu cơ sở có bán lẻ.
- Chiều: rẽ qua vùng Nhơn Lộc hỏi thăm các lò rượu, hoặc vào làng mai Nhơn An nếu đúng mùa chuẩn bị Tết.
- Cuối chiều: về lại quốc lộ 1 hoặc quốc lộ 19 để quay về Quy Nhơn, tránh đi đường ven sông khi trời đã tối.
Vòng đi này hợp nhất với xe máy. Mùa mưa lũ cuối năm nên rút ngắn, chỉ đi các điểm ven quốc lộ, và luôn hỏi trước người nhà ở địa phương về tình hình nước sông Kôn.
An Nhơn cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thị xã An Nhơn thôi là đơn vị hành chính; các phường, xã cũ sắp xếp lại thành một số phường, xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Tên mới và ranh giới mới nên tra theo danh sách chính thức của tỉnh, vì nhiều đơn vị cũ được gộp đôi, gộp ba, có nơi đổi tên hoàn toàn.
Với người An Nhơn đi làm ăn xa, giấy tờ cũ ghi "thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định" hoặc "huyện An Nhơn, tỉnh Nghĩa Bình" vẫn dùng được. Khi khai hồ sơ mới, ghi phường, xã mới và tỉnh Gia Lai, kèm địa chỉ cũ ở phần ghi chú nếu cơ quan tiếp nhận yêu cầu đối chiếu.
Trong đời sống, chợ Đập Đá vẫn họp, làng mai vẫn chuẩn bị Tết, lò rượu vẫn đỏ lửa. Những cái tên An Nhơn, Đập Đá, Bàu Đá đã ăn sâu vào lời ăn tiếng nói và tên sản phẩm, nên dù đơn vị hành chính đổi, vùng đất vẫn được gọi như cũ.
Câu hỏi thường gặp
Phường Bình Định với tỉnh Bình Định khác nhau thế nào?
Phường Bình Định là một phường của thị xã An Nhơn cũ, lấy tên theo thành Bình Định thời Nguyễn từng đặt ở đây. Tỉnh Bình Định là cả tỉnh, nay đã nhập vào Gia Lai. Khi thấy địa chỉ ghi phường Bình Định, hiểu đó là vùng trung tâm An Nhơn.
An Nhơn lên thị xã từ khi nào?
An Nhơn từ huyện lên thị xã vào cuối năm 2010 theo nghị quyết của Chính phủ. Vì vậy giấy tờ trước đó ghi huyện An Nhơn, sau đó ghi thị xã An Nhơn. Từ 1/7/2025 thì không còn cấp thị xã nữa.
Thành Hoàng Đế còn lại gì để xem?
Chủ yếu là nền móng, đoạn tường thành, khu vực đã khảo cổ và tháp Cánh Tiên gần đó. Không có cung điện còn đứng. Nên đi cùng người am hiểu hoặc đọc kỹ thông tin trước để nhận ra các dấu tích giữa ruộng vườn.
Rượu Bàu Đá có phải làng nào cũng nấu?
Rượu Bàu Đá gốc từ làng Cù Lâm ở vùng Nhơn Lộc. Ngày nay nhiều cơ sở trong và ngoài vùng dùng tên này. Nếu muốn mua đúng rượu làng, nên hỏi người địa phương, xem cơ sở nấu, và chọn nơi có nguồn gốc rõ ràng.
Các xã có chữ Nhơn ở đầu đều thuộc An Nhơn phải không?
Phần lớn là vậy, nhưng có ngoại lệ: các xã Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải trên bán đảo Phương Mai và xã đảo Nhơn Châu thuộc thành phố Quy Nhơn cũ. Khi tra địa chỉ, cần xem cả tên huyện, thị xã đi kèm.
Mùa nào về An Nhơn dễ đi lại?
Những tháng khô ráo đầu năm đến giữa năm thường dễ đi hơn. Cuối năm là mùa mưa, sông Kôn có thể lên lũ, một số đường ven sông ngập. Dịp giáp Tết lại là lúc làng mai, làng bún nhộn nhịp nhất, đáng ghé nếu thời tiết thuận.