Quy Nhơn là thành phố tỉnh lỵ của Bình Định cũ, đô thị loại I từ năm 2010, nằm ở góc đông nam tỉnh, kẹp giữa núi, đầm Thị Nại và biển. Từ 1/7/2025, cấp thành phố thuộc tỉnh bị bỏ, đất Quy Nhơn cũ chia thành các phường, xã của tỉnh Gia Lai mới, và chính vùng này được chọn làm nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh.
Nhiều người chỉ biết Quy Nhơn qua bãi biển trung tâm và vài điểm du lịch nổi tiếng. Thực ra địa bàn thành phố cũ rộng hơn thế: có nội thành cũ chạy dọc chân núi, có bán đảo Phương Mai bên kia đầm với các làng chài Nhơn Lý, Nhơn Hải, có đảo Cù Lao Xanh ngoài khơi. Bài viết đi qua từng phần, kèm cách hiểu địa chỉ cũ và những gì đổi khác sau 7/2025.
Tên Quy Nhơn: từ một phủ rộng đến một thành phố
Quy Nhơn từng là tên của cả một phủ dưới thời các chúa Nguyễn, gồm phần lớn đất Bình Định sau này. Thời Tây Sơn, thành Quy Nhơn là căn cứ của Nguyễn Nhạc, nằm ở vùng An Nhơn bây giờ chứ không phải ở bờ biển. Vì vậy khi đọc sử thấy "thành Quy Nhơn" thế kỷ 18, đừng nghĩ đó là thành phố Quy Nhơn hiện tại.
Đô thị Quy Nhơn ven biển hình thành từ một vùng cửa biển, bến thuyền buôn ở phía nam đầm Thị Nại. Thời Pháp, nơi đây được mở thành thương cảng, đặt các cơ quan cai trị, dần thay thế thành Bình Định ở An Nhơn để trở thành trung tâm của tỉnh. Các khu phố quanh cảng, chợ và nhà thờ Quy Nhơn là lớp đô thị đầu tiên.
Sau năm 1975, Quy Nhơn là thị xã tỉnh lỵ của Nghĩa Bình, rồi lên thành phố năm 1986. Khi tỉnh Bình Định tái lập năm 1989, Quy Nhơn tiếp tục là tỉnh lỵ. Năm 2010, thành phố được công nhận đô thị loại I. Ranh giới thành phố cũng được mở rộng dần, nhận thêm các xã phía bán đảo và vùng giáp Tuy Phước.
Bốn mảnh ghép của Quy Nhơn cũ
Nội thành dọc chân núi. Khu trung tâm cũ chạy dài theo bờ biển phía nam, lưng tựa vào dãy núi Vũng Chua. Phố xá hẹp chiều ngang mà dài, đi từ cảng ở phía bắc xuống đến Ghềnh Ráng ở phía nam. Các phường cũ ở đây đông dân, nhiều chợ, trường học và cơ quan.
Vùng ven đầm Thị Nại. Phía tây bắc nội thành là đầm Thị Nại, mặt nước lợ rộng nơi sông Kôn và sông Hà Thanh đổ về. Ven đầm có các khu dân cư mới, khu công nghiệp và những vạt rừng ngập mặn còn sót lại. Cầu Thị Nại bắc qua đầm nối nội thành với bán đảo.
Bán đảo Phương Mai. Bên kia đầm là bán đảo dài với cồn cát, núi đá và làng chài. Vùng Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải thuộc Quy Nhơn cũ; đây cũng là nơi lập khu kinh tế Nhơn Hội với khu công nghiệp và khu đô thị mới. Các bãi Kỳ Co, Eo Gió nằm ở đầu bán đảo.
Đảo Cù Lao Xanh. Ngoài khơi phía đông nam là Cù Lao Xanh, xã đảo Nhơn Châu cũ. Người trên đảo sống bằng nghề biển, đi lại bằng tàu từ cảng Quy Nhơn. Đảo nhỏ, có ngọn hải đăng và những vạt rừng trên đồi.
Dấu tích cũ giữa lòng đô thị
Tháp Đôi là cặp tháp Chăm nằm ngay trong nội thành, phía bắc, giữa nhà cửa và đường phố. Hai ngọn tháp có mái cong theo kiểu khác hẳn các tháp Chăm thường gặp, được xem là chịu ảnh hưởng kiến trúc bên ngoài. Đây là điểm dễ ghé nhất cho người muốn thấy di sản Chămpa mà không phải đi xa.
Ở phía nam, khu Ghềnh Ráng – Tiên Sa có đồi Thi Nhân với mộ nhà thơ Hàn Mặc Tử, người đã sống những năm cuối đời ở Quy Nhơn. Con đường ven núi dẫn xuống các bãi đá nhỏ, nơi người dân đi dạo sáng sớm. Gần đó là các khu nghiên cứu và hội thảo khoa học được xây trong những năm gần đây.
Trong nội thành còn nhiều công trình thời Pháp và đầu thế kỷ 20: nhà thờ, trường học, một số dãy nhà phố quanh khu chợ và cảng. Không nhiều như Hội An hay Huế, nhưng đủ để thấy Quy Nhơn từng là một thương cảng có tiếng. Đi bộ buổi chiều quanh khu trung tâm là cách dễ nhất để nhận ra lớp đô thị này.
Cảng, nghề biển và đời sống thường ngày
Cảng Quy Nhơn nằm ở mũi phía bắc nội thành, nơi quốc lộ 19 bắt đầu để đi ngược lên Tây Nguyên. Hàng từ Gia Lai, Kon Tum xuống đây xuất đi, nên từ lâu Quy Nhơn đã là cửa biển của cao nguyên. Sau khi hai tỉnh nhập lại, mối gắn này càng rõ: tỉnh Gia Lai mới có một cảng biển của chính mình.
Ngoài cảng hàng hóa còn có các cảng cá, bến thuyền thúng ở làng chài ven biển. Sáng sớm, ghe về bến, chợ cá họp ngay trên bãi. Nghề biển vẫn là sinh kế của nhiều gia đình ở các phường ven biển và trên bán đảo, bên cạnh làm du lịch, dịch vụ và đi làm ở khu công nghiệp.
Ẩm thực Quy Nhơn gắn với cá biển và bột gạo: bún chả cá, bánh xèo tôm nhảy, bánh hỏi cháo lòng, bánh căn. Những món này không riêng thành phố mà chung cho cả đồng bằng Bình Định, nhưng ở Quy Nhơn có nhiều quán hơn, phục vụ cả người địa phương lẫn khách. Giá cả và chất lượng thay đổi theo từng nơi, nên hỏi người quen trước khi chọn.
Nhịp sống trong nội thành cũ khá thong thả so với các thành phố lớn. Sáng sớm, người dân ra biển tập thể dục, đi bộ dọc bãi; buổi trưa phố vắng vì nắng; chiều tối các con đường ven biển đông người hóng mát. Nhiều sinh viên từ các huyện trong tỉnh và từ Tây Nguyên xuống học ở các trường đại học, cao đẳng trong thành phố, nên khu quanh trường lúc nào cũng có nhà trọ, quán cơm bình dân.
Đi từ Quy Nhơn ra các vùng lân cận
Bảng ghi tuyến đường chính, không ghi thời gian hay giá vé vì thay đổi theo phương tiện và mùa.
| Hướng | Tuyến chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lên Tây Nguyên | Quốc lộ 19 qua Tuy Phước, An Nhơn, Tây Sơn, đèo An Khê | Đường chính nối với Gia Lai cũ |
| Ra bắc | Theo quốc lộ 1 qua Tuy Phước, An Nhơn, Phù Cát, Phù Mỹ, Hoài Nhơn | Có thêm cao tốc Bắc – Nam đoạn qua tỉnh |
| Vào nam | Quốc lộ 1D qua đèo Cù Mông sang Phú Yên | Đường ven núi, nhiều cua |
| Ra bán đảo | Cầu Thị Nại sang Nhơn Hội, Nhơn Lý | Tuyến ven biển đi tiếp lên Phù Cát |
| Ra đảo | Tàu từ cảng Quy Nhơn ra Cù Lao Xanh | Phụ thuộc thời tiết, mùa gió có thể ngưng |
| Đường sắt, hàng không | Ga Diêu Trì ở Tuy Phước; sân bay Phù Cát | Ga Quy Nhơn trong nội thành là ga nhánh |
Người lần đầu đến hay nhầm ga Quy Nhơn với ga Diêu Trì. Tàu Bắc – Nam phần lớn dừng ở Diêu Trì, cách nội thành một đoạn, nên cần tính thêm quãng đi từ ga về thành phố.
Phía bên kia đầm: bán đảo đổi thay nhanh nhất
Hai mươi năm trước, muốn sang bán đảo Phương Mai phải đi đò hoặc vòng đường xa. Khi cầu Thị Nại thông xe, vùng Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải mới thật sự nối liền với nội thành. Khu kinh tế Nhơn Hội được lập trên bán đảo và vùng ven biển phía bắc, kéo theo đường ven biển, khu công nghiệp, khu đô thị và các dự án du lịch nghỉ dưỡng.
Thay đổi nhanh nên cảnh quan bán đảo giờ là sự trộn lẫn: làng chài cũ với nhà mái tôn, thuyền thúng trên bãi, bên cạnh những con đường rộng, khu nhà mới còn thưa người. Nhiều gia đình vẫn giữ nghề biển, nghề nuôi trồng thủy sản trên đầm, đồng thời mở quán ăn, nhà nghỉ đón khách cuối tuần. Các bãi đá, eo biển ở đầu bán đảo trở thành điểm đến quen thuộc của khách đi trong ngày.
Với người mua bán đất, làm nhà ở bán đảo, điều cần nhớ là nhiều khu vực nằm trong quy hoạch của khu kinh tế, nên thông tin quy hoạch phải hỏi đúng cơ quan quản lý, không dựa vào lời môi giới. Với người đi chơi, nên chú ý thời tiết: mùa gió bấc cuối năm sóng lớn, một số bãi không an toàn để tắm và tàu ra đảo có thể ngưng chạy.
Sau 7/2025: Quy Nhơn cũ trong tỉnh Gia Lai mới
Từ 1/7/2025, thành phố Quy Nhơn không còn là đơn vị hành chính cấp huyện. Các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh Gia Lai. Một số tên mới vẫn giữ chữ Quy Nhơn, nhưng ranh giới không trùng với các phường cũ, nên khi làm giấy tờ cần tra theo danh sách chính thức chứ không đoán theo tên.
Điểm đặc biệt là Quy Nhơn cũ được chọn làm trung tâm hành chính của tỉnh Gia Lai mới. Các cơ quan cấp tỉnh của cả vùng cao nguyên lẫn vùng biển tập trung về đây. Người dân Quy Nhơn cũ gần như không phải đổi thói quen đi lại, còn người từ Pleiku, An Khê xuống làm việc phải đi quãng đường dài qua đèo.
Trong đời sống hằng ngày, "Quy Nhơn" vẫn là tên thành phố trong lời nói, trên biển quảng cáo, trong tên trường học, bệnh viện. Với khách du lịch, gần như không có gì thay đổi. Với người làm thủ tục, chỉ cần nhớ ghi tỉnh Gia Lai và xã, phường mới, bỏ cấp thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Quy Nhơn có còn là thành phố sau ngày 1/7/2025 không?
Về hành chính, cấp thành phố thuộc tỉnh đã bị bỏ, đất Quy Nhơn cũ chia thành các phường, xã của tỉnh Gia Lai. Trong đời sống, người ta vẫn gọi đây là thành phố Quy Nhơn, và đây là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh Gia Lai mới.
Thành Quy Nhơn trong sử thời Tây Sơn có phải ở Quy Nhơn ngày nay?
Không. Thành Quy Nhơn thời Tây Sơn, còn gọi là thành Hoàng Đế, nằm ở vùng An Nhơn, trên nền thành Đồ Bàn của người Chăm. Thành phố Quy Nhơn ven biển hình thành muộn hơn, phát triển mạnh từ thời Pháp mở cảng.
Bán đảo Phương Mai có thuộc Quy Nhơn không?
Phần lớn bán đảo phía đối diện nội thành, gồm vùng Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải, thuộc thành phố Quy Nhơn cũ. Phần phía bắc bán đảo nối liền với vùng ven biển Phù Cát. Khu kinh tế Nhơn Hội trải trên cả các vùng này.
Đi tàu hỏa về Quy Nhơn thì xuống ga nào?
Phần lớn tàu Bắc – Nam dừng ở ga Diêu Trì, thuộc huyện Tuy Phước cũ, cách nội thành Quy Nhơn một quãng. Ga Quy Nhơn nằm trong nội thành là ga cuối của một tuyến nhánh, chỉ một số chuyến vào. Hãy xem kỹ vé để biết ga dừng.
Cù Lao Xanh thuộc đơn vị nào?
Trước 7/2025, Cù Lao Xanh là xã đảo Nhơn Châu của thành phố Quy Nhơn. Sau khi bỏ cấp huyện, đảo thuộc tỉnh Gia Lai mới theo đơn vị cấp xã được sắp xếp lại. Muốn ra đảo thì đi tàu từ cảng Quy Nhơn, lịch chạy phụ thuộc thời tiết.
Mộ Hàn Mặc Tử ở đâu trong Quy Nhơn?
Mộ nhà thơ nằm trên đồi Thi Nhân thuộc khu Ghềnh Ráng – Tiên Sa, phía nam nội thành, gần biển. Đường lên đồi có bậc, nên mang giày dễ đi và tránh giờ nắng gắt giữa trưa nếu đi cùng người lớn tuổi.