Huyện Vĩnh Linh là huyện cực bắc của tỉnh Quảng Trị cũ, nằm giữa sông Bến Hải ở phía nam và vùng Lệ Thủy của Quảng Bình cũ ở phía bắc, phía đông ra biển với Cửa Tùng. Huyện lỵ là thị trấn Hồ Xá trên quốc lộ 1; huyện còn có thị trấn Bến Quan và thị trấn Cửa Tùng. Từ 1954 tới 1975 đây là đặc khu Vĩnh Linh ở bờ bắc giới tuyến. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Vĩnh Linh cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Vĩnh Linh có ba nét dễ nhận: đất đỏ bazan trồng tiêu và cao su ở phía tây, những làng ven biển có địa đạo đào sâu trong lòng đất, và bãi biển Cửa Tùng nơi sông Bến Hải đổ ra biển. Phần dưới đi qua lịch sử tên gọi, thời đặc khu, những di tích chính, sản vật và những thay đổi sau sáp nhập.
Từ châu Minh Linh đến huyện Vĩnh Linh
Vùng đất Vĩnh Linh nằm trong châu Ma Linh mà vua Chăm Chế Củ dâng cho nhà Lý năm 1069, về sau đổi tên là Minh Linh. Qua nhiều thế kỷ, người Việt từ phía bắc vào khai phá, lập làng ven sông Bến Hải, sông Sa Lung và dọc bờ biển. Tên Minh Linh trải qua vài lần đổi, đến triều Nguyễn thì thành Vĩnh Linh.
Dưới thời phong kiến, Vĩnh Linh là vùng giáp ranh giữa Quảng Bình và Quảng Trị. Thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, phòng tuyến chính nằm xa hơn ở phía bắc, quanh sông Gianh và lũy Thầy, nên Vĩnh Linh là hậu phương gần của Đàng Trong, nơi lính tráng, lương thực đi qua lên mặt trận.
Sau năm 1976, trong thời Bình Trị Thiên, Vĩnh Linh và Gio Linh gộp thành huyện Bến Hải. Đầu thập niên 1990, Bến Hải được chia lại, Vĩnh Linh trở lại là huyện riêng với huyện lỵ ở thị trấn Hồ Xá. Năm 2004, đảo Cồn Cỏ ngoài khơi được tách thành huyện đảo riêng.
Tên các xã cũ của Vĩnh Linh phần lớn bắt đầu bằng chữ Vĩnh: Vĩnh Thạch, Vĩnh Giang, Vĩnh Kim, Vĩnh Tú, Vĩnh Thủy và nhiều tên khác. Đây là cách nhận nhanh một địa chỉ thuộc Vĩnh Linh cũ khi đọc giấy tờ, dù một số xã đã sáp nhập với nhau trước năm 2025.
Đặc khu Vĩnh Linh và hai mươi năm ở bờ bắc giới tuyến
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Vĩnh Linh trở thành phần đất duy nhất của Quảng Trị nằm ở phía bắc giới tuyến sông Bến Hải. Vùng này được tổ chức thành khu vực Vĩnh Linh, sau đó là đặc khu Vĩnh Linh trực thuộc trung ương, có bộ máy riêng như một tỉnh nhỏ.
Trong những năm chiến tranh phá hoại, Vĩnh Linh là một trong những nơi bị đánh phá ác liệt nhất miền Bắc. Bom đạn rơi xuống làng mạc, ruộng đồng ngày đêm. Người dân phải đưa cuộc sống xuống lòng đất, đào hầm, đào địa đạo để ở, học tập, sinh hoạt và chiến đấu.
Vĩnh Linh đồng thời là hậu phương trực tiếp, là đầu cầu tiếp tế cho chiến trường phía nam và cho đảo Cồn Cỏ ngoài khơi. Những chuyến thuyền vượt sông Bến Hải, những đoàn dân công gánh hàng qua giới tuyến được kể lại nhiều trong hồi ký và văn học của thời kỳ ấy.
Sau năm 1975, đặc khu Vĩnh Linh chấm dứt, Vĩnh Linh trở lại là một huyện. Người lớn tuổi trong vùng vẫn hay nói "hồi đặc khu" khi kể về những năm 1954–1975. Giấy tờ cũ của giai đoạn này có thể ghi đặc khu Vĩnh Linh, không phải tỉnh Quảng Trị.
Địa đạo Vịnh Mốc và những làng dưới lòng đất
Địa đạo Vịnh Mốc nằm ở vùng ven biển xã Vĩnh Thạch cũ, trên một vùng đồi đất đỏ sát mép biển. Người dân làng Vịnh Mốc đã đào địa đạo bằng tay trong nhiều năm, tạo thành một hệ thống đường hầm nhiều tầng, có lối thông ra biển, lối thông lên đồi, có giếng nước, phòng ở, phòng hộ sinh và chỗ hội họp.
Trong những năm bị đánh phá, cả làng sống trong địa đạo, nhiều em bé đã được sinh ra dưới lòng đất. Địa đạo vừa là nơi trú ẩn, vừa là đầu mối tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ. Ngày nay, Vịnh Mốc là di tích quốc gia đặc biệt, có khu trưng bày và người hướng dẫn đưa khách xuống tham quan.
Ngoài Vịnh Mốc, Vĩnh Linh còn nhiều địa đạo khác ở các làng ven biển và đồng bằng, phần lớn nhỏ hơn, một số vẫn được giữ lại. Những địa đạo ấy cho thấy cách người dân ở bờ bắc giới tuyến tổ chức cuộc sống dưới lòng đất suốt nhiều năm.
Khi xuống địa đạo, nên đi theo người hướng dẫn, mang giày đế bám, cúi thấp ở những đoạn trần thấp, không chạm hay khắc vẽ lên vách đất. Người sợ chỗ hẹp, người có bệnh tim mạch hoặc hô hấp nên cân nhắc chỉ đi một đoạn ngắn hoặc ở lại khu trưng bày phía trên.
Biển Cửa Tùng và bờ bắc Hiền Lương
Cửa Tùng là nơi sông Bến Hải đổ ra biển, ở phía nam địa đạo Vịnh Mốc. Bãi biển Cửa Tùng có cát mịn, nước trong, hai bên là vách đất đỏ và những mỏm đá. Thời Pháp thuộc, bãi tắm này từng được người Pháp yêu thích, và đến nay vẫn thường được nhắc đến với cái tên "nữ hoàng của các bãi tắm".
Thị trấn Cửa Tùng có cảng cá, chợ cá, làng chài. Buổi sáng sớm, thuyền về bến, chợ bán cá, mực, ghẹ tươi. Mùa hè, bãi tắm đông người từ Đông Hà, Vĩnh Linh và các tỉnh lân cận. Từ Cửa Tùng, vào ngày trời trong có thể nhìn thấy đảo Cồn Cỏ ở phía xa.
Đi ngược sông Bến Hải từ Cửa Tùng lên là cầu Hiền Lương trên quốc lộ 1. Bờ bắc cầu thuộc Vĩnh Linh, nơi có cột cờ lớn, nhà trưng bày và các công trình trong khu di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải. Thời chia cắt, lá cờ ở bờ bắc là biểu tượng được người bờ nam nhìn sang hằng ngày.
Mùa hè là mùa tắm biển, nhưng gió Lào làm trời rất nóng vào buổi trưa. Mùa đông biển động, không nên xuống tắm. Ở gần cửa sông có dòng chảy mạnh và cát thay đổi theo mùa, chỉ tắm ở khu có người trông coi.
Đất đỏ Vĩnh Linh: hồ tiêu, cao su và Rú Lịnh
Phía tây Vĩnh Linh là vùng đồi đất đỏ bazan quanh Bến Quan, Vĩnh Hà và các xã lân cận, nơi có các nông trường cao su từ những năm sau 1954. Cao su ở đây cùng với hồ tiêu là hai cây trồng chính, nuôi sống nhiều gia đình trong vùng.
Hồ tiêu Vĩnh Linh được trồng trên đất đỏ, xen trong vườn nhà và trên đồi. Hạt tiêu chắc, cay, thơm, được người Quảng Trị chuộng và mang đi làm quà. Cùng với tiêu Cam Lộ và tiêu vùng Gio Linh, tiêu Vĩnh Linh làm nên vùng hồ tiêu quen thuộc của Quảng Trị cũ.
Giữa vùng đồi có Rú Lịnh, một khu rừng gắn với nhiều câu chuyện của người Vĩnh Linh. Thời chiến, rừng là nơi trú ẩn, nơi đặt kho tàng và đường vận chuyển. Ngày nay, phần lớn diện tích được trồng lại rừng, giữ nước cho các hồ, đập trong vùng.
Ngoài cây công nghiệp, đồng bằng Vĩnh Linh trồng lúa, rau màu, các làng ven biển làm nghề cá, nước mắm. Hồ Xá là chợ đầu mối của vùng, nơi bán tiêu, cao su, gạo, hải sản. Khi mua tiêu làm quà, chọn hạt khô, đều, không lẫn tạp chất, hỏi rõ vụ thu hoạch.
Vĩnh Linh sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Linh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Hồ Xá, Bến Quan, Cửa Tùng và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Trị, mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ gộp lại.
Bài này không liệt kê từng xã mới để tránh sai sót. Muốn biết một làng cũ nay thuộc xã nào, nên tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Trị hoặc hỏi bộ phận một cửa. Khi ghi địa chỉ mới, bỏ tầng "huyện Vĩnh Linh".
Với người Vĩnh Linh, quãng đường ra trụ sở tỉnh ở Đồng Hới ngắn hơn so với người ở phía nam tỉnh mới, đi theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc qua Lệ Thủy, dù vẫn xa hơn Đông Hà. Vĩnh Linh từ chỗ là huyện cực bắc của một tỉnh nay nằm ở khoảng giữa tỉnh mới.
Đường ranh Quảng Bình – Quảng Trị cũ giữa Lệ Thủy và Vĩnh Linh nay chỉ còn là ranh giới giữa các xã trong cùng một tỉnh. Với một vùng đất quen nằm ở đường ranh qua nhiều thế kỷ, đây là một thay đổi đáng kể, dù đời sống hằng ngày của người dân không đổi nhiều.
Đi Vĩnh Linh: vài điều thực tế
Đi lại. Từ Đông Hà theo quốc lộ 1 ra bắc qua cầu Hiền Lương là tới Hồ Xá; từ Đồng Hới đi vào cũng theo quốc lộ 1 qua Lệ Thủy. Cửa Tùng và Vịnh Mốc nằm ở phía đông Hồ Xá, đi theo đường tỉnh ra biển, nên dùng xe máy hoặc ô tô riêng.
Ghép lộ trình. Một ngày ở Vĩnh Linh có thể đi: sáng sớm xuống địa đạo Vịnh Mốc khi trời còn mát, trưa ăn hải sản ở Cửa Tùng, chiều tắm biển rồi về bờ bắc Hiền Lương xem cột cờ, đi bộ qua cầu sang bờ nam.
Mùa đến. Mùa hè là mùa biển, nhưng nắng và gió Lào gắt vào buổi trưa. Mùa xuân mát, hợp đi di tích. Từ khoảng tháng 9 tới tháng 12 mưa bão, biển động, không nên tắm biển; trong địa đạo có thể ẩm và trơn hơn.
Ở và ăn. Chỗ ở có ở Hồ Xá và dọc biển Cửa Tùng, mùa hè có thể kín vào cuối tuần. Hải sản nên mua ở chợ cá buổi sáng, hỏi giá trước. Trang này không giới thiệu khách sạn hay quán ăn cụ thể nào.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vĩnh Linh nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Linh không còn; địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới, hình thành từ việc hợp nhất Quảng Bình và Quảng Trị. Tên xã cụ thể nên tra theo nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh.
Đặc khu Vĩnh Linh là gì?
Đó là đơn vị hành chính đặc biệt lập ở bờ bắc giới tuyến sông Bến Hải sau Hiệp định Genève 1954, trực thuộc trung ương, tồn tại tới sau năm 1975. Khác với đặc khu từ 2025, đặc khu Vĩnh Linh khi ấy tương đương một tỉnh nhỏ.
Địa đạo Vịnh Mốc ở đâu?
Địa đạo Vịnh Mốc ở vùng ven biển xã Vĩnh Thạch cũ, huyện Vĩnh Linh, phía bắc Cửa Tùng. Địa đạo nhiều tầng, có lối ra biển, được người dân đào bằng tay trong chiến tranh, nay là di tích quốc gia đặc biệt.
Biển Cửa Tùng thuộc huyện nào?
Bãi biển Cửa Tùng ở thị trấn Cửa Tùng cũ, huyện Vĩnh Linh, nơi sông Bến Hải đổ ra biển. Bãi có cát mịn, nước trong, hai bên là vách đất đỏ. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc một xã mới của tỉnh Quảng Trị.
Huyện lỵ Vĩnh Linh ở đâu?
Huyện lỵ Vĩnh Linh là thị trấn Hồ Xá trên quốc lộ 1, nằm giữa cầu Hiền Lương và ranh giới với Lệ Thủy của Quảng Bình cũ. Hồ Xá là chợ đầu mối của vùng, nơi bán tiêu, cao su, gạo và hải sản.
Vĩnh Linh giáp Quảng Bình ở đâu?
Phía bắc Vĩnh Linh giáp vùng Lệ Thủy của Quảng Bình cũ. Trước 7/2025 đây là ranh giới hai tỉnh; từ 1/7/2025, cả hai vùng đều thuộc tỉnh Quảng Trị mới, nên ranh giới ấy chỉ còn là ranh giới giữa các xã.