Huyện Vĩnh Cửu nằm ở phía bắc Biên Hòa, giữa sông Đồng Nai và hồ Trị An, trung tâm là thị trấn Vĩnh An gần đập thủy điện. Phần lớn diện tích huyện là rừng, từng là căn cứ Chiến khu Đ trong hai cuộc kháng chiến. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn Vĩnh Cửu cũ thuộc một số xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Vĩnh Cửu có hai gương mặt: phía nam ven sông là vườn bưởi, làng xóm sát Biên Hòa; phía bắc là rừng, hồ và những con đường vắng. Bài này đi qua cả hai, cùng những điều cần biết về địa giới và thủ tục sau sáp nhập.
Chiến khu Đ: căn cứ trong rừng miền Đông
Chiến khu Đ là tên gọi vùng căn cứ kháng chiến ở rừng phía bắc sông Đồng Nai, hình thành từ thời chống Pháp và tiếp tục trong kháng chiến chống Mỹ. Phần lớn căn cứ nằm trên đất Vĩnh Cửu, kéo sang vùng Tân Uyên, Phú Giáo của Bình Dương cũ.
Rừng rậm, sông suối chằng chịt giúp lực lượng kháng chiến đặt cơ quan, bệnh xá, xưởng vũ khí, kho tàng. Các xã Mã Đà, Hiếu Liêm, Phú Lý gắn với nhiều sự kiện, nhiều nhân vật lịch sử của miền Đông.
Ngày nay khu di tích Chiến khu Đ được tôn tạo, có các điểm như khu căn cứ Khu ủy miền Đông, nhà truyền thống, đường mòn trong rừng. Học sinh, cựu chiến binh thường đến thăm trong các dịp kỷ niệm.
Khi đến, nên đi theo hướng dẫn của ban quản lý, vì khu di tích nằm trong vùng rừng bảo tồn rộng, đường mòn dễ lạc nếu tự đi.
Nhiều cựu chiến binh từng sống, chiến đấu ở Chiến khu Đ thường quay lại thăm chốn cũ vào dịp lễ, kể cho con cháu nghe về những năm ăn củ rừng, ở hầm, đi giao liên qua sông. Những câu chuyện đó được địa phương ghi lại, trưng bày ở nhà truyền thống.
Đường vào một số điểm di tích đã được làm lại, có biển chỉ dẫn, nhưng vẫn phải qua những đoạn rừng vắng. Đi theo nhóm, báo trước với ban quản lý và không rời đường mòn là cách an toàn nhất.
Thủy điện Trị An và hồ nước giữa rừng
Nhà máy thủy điện Trị An được xây trên sông Đồng Nai trong thập niên 1980, đưa vào vận hành đầy đủ năm 1991. Đây là một trong những công trình thủy điện lớn đầu tiên ở miền Nam sau năm 1975, với sự giúp đỡ của Liên Xô.
Hồ Trị An tạo thành từ đập ngăn sông, trải rộng trên đất Vĩnh Cửu và Định Quán. Mặt hồ rộng, có nhiều đảo nhỏ, là nguồn nước quan trọng cho tưới tiêu, sinh hoạt của vùng hạ lưu, gồm cả Biên Hòa và Thành phố Hồ Chí Minh.
Người dân ven hồ sống bằng đánh bắt cá, nuôi cá lồng, làm vườn. Cá lóc, cá linh, cá mè, cá thát lát hồ Trị An là thực đơn quen của các quán quanh đây.
Thị trấn Vĩnh An hình thành từ khu công nhân xây dựng thủy điện, sau trở thành trung tâm huyện. Các dãy nhà cũ kiểu khu tập thể vẫn còn ở một vài nơi, gợi lại thời kỳ xây đập.
Khi thủy điện xả nước vào mùa mưa, mực nước sông Đồng Nai phía hạ lưu lên nhanh. Chính quyền thường thông báo lịch xả, người dân ven sông ở Vĩnh Cửu và Biên Hòa nên theo dõi để chủ động kê cao đồ đạc, giữ an toàn cho ghe xuồng.
Khu bảo tồn thiên nhiên – văn hóa Đồng Nai và voi rừng
Phần rừng phía bắc Vĩnh Cửu thuộc khu bảo tồn thiên nhiên – văn hóa Đồng Nai, nằm trong vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai được UNESCO công nhận năm 2011. Khu bảo tồn vừa giữ rừng, vừa quản lý các di tích Chiến khu Đ.
Rừng ở đây có nhiều loài động vật hoang dã, trong đó có một đàn voi rừng nhỏ sống quanh vùng hồ Trị An. Có những thời kỳ voi ra phá vườn, phá nhà ở các xã ven rừng, gây khó khăn cho người dân.
Để giảm xung đột, khu bảo tồn và địa phương đã làm hàng rào điện, các nhóm canh voi, hướng dẫn người dân không xua đuổi bằng cách gây hại. Người dân được dặn khi gặp voi thì tránh xa, báo kiểm lâm.
Khách muốn tham quan rừng nên liên hệ ban quản lý khu bảo tồn, đi cùng hướng dẫn. Không vào rừng tự do, không săn bắt, không mang lửa vào mùa khô.
Bưởi Tân Triều và những làng ven sông
Phía nam Vĩnh Cửu giáp Biên Hòa, ven sông Đồng Nai có những làng trồng bưởi lâu đời, nổi tiếng nhất là bưởi Tân Triều. Bưởi được trồng trên đất phù sa ven sông, trái múi ráo, vị ngọt thanh, là quà tết quen của người Biên Hòa.
Mùa bưởi chính vào khoảng cuối năm, gần tết. Các nhà vườn bán tại chỗ, có vườn mở cho khách vào tham quan, hái thử. Bưởi đường lá cam, bưởi ổi, bưởi đường da láng là những giống hay được nhắc.
Dọc sông còn có những vườn cây ăn trái khác, những ngôi đình, chùa có tuổi đời khá lâu. Cuộc sống ở đây chậm, yên, dù chỉ cách trung tâm Biên Hòa một quãng ngắn qua cầu.
Người mua bưởi nên chọn trái nặng tay, vỏ mỏng, hỏi chủ vườn ngày hái. Bưởi để vài ngày sau khi hái thường ngọt hơn, vì vậy không cần mua trái vừa cắt khỏi cành.
Những trận lũ lớn trên sông Đồng Nai từng làm ngập vườn bưởi, cây chết hàng loạt, người trồng phải trồng lại từ đầu. Vì vậy các nhà vườn ở đây quen đắp bờ bao, theo dõi nước sông mỗi mùa mưa.
Người Chơro ở Phú Lý và cộng đồng ven rừng
Người Chơro là cư dân bản địa lâu đời của vùng Đồng Nai, có mặt ở một số xã của Vĩnh Cửu, tập trung ở vùng Phú Lý. Trước đây họ sống bằng làm rẫy, săn bắt, hái lượm trong rừng.
Văn hóa Chơro có các lễ nghi gắn với mùa rẫy, nghề đan lát, rượu cần, các nhạc cụ như cồng chiêng. Nhiều nét đã mai một, nhưng địa phương có các lớp truyền dạy, hội làng để giữ.
Bên cạnh người Chơro, các xã ven rừng có người Kinh từ nhiều miền, người các dân tộc phía Bắc đến lập nghiệp sau năm 1975. Đời sống còn khó khăn hơn vùng ven Biên Hòa.
Khách đến thăm làng nên tôn trọng phong tục, hỏi trước khi chụp ảnh người, không tự vào nhà. Mua đồ đan lát, mật ong của người dân là cách ủng hộ trực tiếp.
Vĩnh Cửu cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Cửu không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Vĩnh An và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đồng Nai; một số xã ven Biên Hòa có thể gắn với phường mới. Ranh giới, tên gọi cụ thể nên tra bảng sắp xếp chính thức.
Phần rừng và hồ vẫn do các đơn vị quản lý chuyên ngành như khu bảo tồn, nhà máy thủy điện phụ trách; việc sáp nhập hành chính không làm thay đổi chức năng bảo vệ rừng.
Địa chỉ mới ghi: số nhà hoặc ấp, xã mới, tỉnh Đồng Nai. Giấy tờ cũ ghi huyện Vĩnh Cửu vẫn có giá trị.
Người mua đất vườn ven sông, ven hồ ở Vĩnh Cửu cũ cần đặc biệt lưu ý quy hoạch hành lang bảo vệ nguồn nước và đất rừng, hỏi văn phòng đăng ký đất đai trước khi giao dịch.
Đi lại: các con đường ven sông từ Biên Hòa lên Trị An
Từ Biên Hòa, đường tỉnh chạy dọc bờ bắc sông Đồng Nai đưa người đi qua các làng bưởi, vườn cây, lên tới thị trấn Vĩnh An và đập Trị An. Đây là đường đẹp nhưng nhiều đoạn hẹp, xe tải chở cát, đá đi lại nhiều.
Một tuyến khác nối Vĩnh An xuống phía Trảng Bom, ra quốc lộ 1. Người từ hướng Long Khánh, Dầu Giây lên Trị An thường đi đường này.
Vào khu bảo tồn và các điểm di tích Chiến khu Đ, đường càng vào sâu càng vắng, nhiều đoạn qua rừng. Nên đi ban ngày, đổ xăng đầy ở thị trấn, mang theo nước uống.
Không có tàu hỏa qua Vĩnh Cửu; xe buýt nối Biên Hòa với Vĩnh An chạy theo giờ cố định, nên xem lịch trước. Người đi lại nhiều thường dùng xe máy.
Khi đi qua đập Trị An, chú ý các biển cấm dừng, cấm chụp ảnh ở khu vực công trình, và làm theo hướng dẫn của bảo vệ.
Vĩnh Cửu trong mắt người Biên Hòa
Với người Biên Hòa, Vĩnh Cửu là vùng quê sát nách: qua cầu là vườn bưởi, ao cá, những con đường làng có hàng tre. Cuối tuần, nhiều gia đình chạy xe lên vườn bưởi, câu cá ở hồ, ăn cá lóc nướng ở quán ven sông.
Những năm gần đây, các xã phía nam Vĩnh Cửu đông dân hơn vì giá đất rẻ hơn Biên Hòa, nhiều người mua đất xây nhà rồi đi làm trong thành phố. Đường sá, trường học, chợ được nâng cấp theo.
Tuy vậy, nhiều vùng ven sông nằm trong hành lang bảo vệ nguồn nước, có quy định riêng về xây dựng. Không ít người mua đất vườn rồi mới biết không được xây nhà kiên cố.
Người lớn tuổi ở Vĩnh Cửu thường kể về thời rừng còn sát làng, về những năm xây đập, những đợt lũ trên sông Đồng Nai. Câu chuyện của họ là một phần lịch sử ít được viết ra của vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vĩnh Cửu nay thuộc tỉnh nào?
Vĩnh Cửu cũ nay thuộc tỉnh Đồng Nai mới, hợp nhất từ Đồng Nai và Bình Phước theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn chia thành các xã mới.
Chiến khu Đ nằm ở đâu?
Chiến khu Đ là vùng căn cứ kháng chiến trong rừng phía bắc sông Đồng Nai, phần lớn trên đất huyện Vĩnh Cửu cũ, kéo sang vùng Tân Uyên, Phú Giáo của Bình Dương cũ.
Thủy điện Trị An xây năm nào?
Thủy điện Trị An được xây dựng trong thập niên 1980 và vận hành đầy đủ năm 1991, với sự giúp đỡ của Liên Xô. Đập nằm gần thị trấn Vĩnh An, trung tâm huyện Vĩnh Cửu cũ.
Bưởi Tân Triều mua ở đâu?
Bưởi Tân Triều trồng ở các làng ven sông Đồng Nai phía nam Vĩnh Cửu cũ, giáp Biên Hòa. Có thể mua tại vườn hoặc các sạp ven đường, mùa chính vào khoảng cuối năm.
Ở Vĩnh Cửu có voi rừng không?
Có. Một đàn voi rừng nhỏ sống quanh vùng hồ Trị An và rừng phía bắc Vĩnh Cửu cũ. Người dân được hướng dẫn tránh xa khi gặp voi và báo cho kiểm lâm, không tự xua đuổi.
Người Chơro sống ở đâu trong Vĩnh Cửu?
Người Chơro có mặt ở một số xã của Vĩnh Cửu cũ, đông nhất ở vùng Phú Lý. Họ là cư dân bản địa lâu đời của vùng Đồng Nai, có các lễ nghi gắn với mùa rẫy và nghề đan lát.