Huyện Vạn Ninh là huyện cực bắc của tỉnh Khánh Hòa cũ, giáp Phú Yên cũ qua đèo Cả, trung tâm là thị trấn Vạn Giã. Huyện ôm phần lớn vịnh Vân Phong, có bãi biển Đại Lãnh, bán đảo Hòn Gốm và Mũi Đôi, nơi được xem là điểm cực đông trên đất liền Việt Nam. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Vạn Ninh cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, trong đó tên Vạn Ninh vẫn được giữ cho một xã.
Người đi quốc lộ 1 từ Bắc vào, qua đèo Cả hoặc hầm Đèo Cả, là gặp Vạn Ninh trước tiên: bãi biển Đại Lãnh cong dưới chân núi, rồi vịnh nước xanh với những bè nuôi cá, tôm hùm. Phần sau kể vị trí, lịch sử, đời sống biển, các điểm đến có thật và cách đọc một địa chỉ Vạn Ninh sau khi bỏ cấp huyện.
Cửa ngõ phía bắc của Khánh Hòa
Vạn Ninh nằm ở đầu bắc của Khánh Hòa cũ, phía bắc giáp Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk) qua dãy núi có đèo Cả, phía nam giáp thị xã Ninh Hòa, phía tây là núi, phía đông là biển. Địa hình là một dải đồng bằng hẹp kẹp giữa núi và vịnh, nhiều đoạn núi chạy sát ra biển.
Đèo Cả từ lâu là ranh giới tự nhiên giữa hai vùng, con đèo hiểm trở trên quốc lộ 1 mà nhiều thế hệ tài xế còn nhớ. Từ khi hầm Đèo Cả thông xe năm 2017, đường qua ranh giới này nhanh và an toàn hơn nhiều. Ngay chân đèo phía nam là Đại Lãnh, cái tên mà người đi đường Bắc – Nam ai cũng biết.
Thị trấn Vạn Giã là trung tâm huyện, nằm trên quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc – Nam, có ga Vạn Giã. Đây là nơi tập trung chợ, trường, bệnh viện huyện cũ và các cơ quan. Từ Vạn Giã vào Nha Trang đi qua Ninh Hòa, đi xe một quãng không xa; ra Tuy Hòa thì vượt hầm Đèo Cả.
Ngay trước tháng 7/2025, huyện Vạn Ninh gồm thị trấn Vạn Giã và các xã như Đại Lãnh, Vạn Thọ, Vạn Phước, Vạn Long, Vạn Khánh, Vạn Thạnh, Vạn Bình, Vạn Phú, Vạn Lương, Vạn Thắng, Vạn Hưng, Xuân Sơn. Gần như tên xã nào cũng bắt đầu bằng chữ Vạn, nên người ngoài dễ nhầm, còn người địa phương thì phân biệt theo vị trí: xã ven vịnh, xã ven núi, xã trên bán đảo.
Vịnh Vân Phong và bán đảo Hòn Gốm
Vịnh Vân Phong là vịnh lớn ở phía bắc Khánh Hòa, được che chắn bởi bán đảo Hòn Gốm, một dải cát dài vươn ra biển, cùng nhiều đảo nhỏ. Nhờ kín gió và nước sâu, vịnh từ lâu được nhắc tới như nơi có điều kiện làm cảng lớn. Khu kinh tế Vân Phong trải qua cả Vạn Ninh và Ninh Hòa.
Mặt vịnh phía Vạn Ninh là nơi nuôi trồng thủy sản quen thuộc: bè cá, bè tôm hùm, ốc hương nối nhau trên mặt nước. Người nuôi sống trên bè, chăm sóc, cho ăn, canh trộm và canh thời tiết. Mỗi đợt mưa lớn làm nước ngọt tràn xuống vịnh hay nước bị ô nhiễm đều có thể gây thiệt hại lớn cho người nuôi.
Bán đảo Hòn Gốm là một dải cát và đồi thấp, có những cồn cát trắng, làng chài nhỏ và các bãi biển còn vắng. Ở mặt trong có Đầm Môn, nơi nước lặng, làng chài nằm trong vịnh nhỏ. Đường vào bán đảo chạy dọc cồn cát, gió nhiều, mùa khô bụi cát bay.
Ngoài vịnh có nhiều đảo nhỏ. Trong đó, đảo Điệp Sơn thuộc vùng Vạn Thạnh cũ được biết đến với dải cát nằm ngầm dưới nước nối các hòn đảo, khi nước ròng có thể lội qua. Đường ra đảo bằng thuyền từ đất liền; nên đi khi biển êm và hỏi giờ nước của người lái thuyền.
Mũi Đôi và những điểm đến có thật
Mũi Đôi, ở đầu bán đảo Hòn Gốm, thường được giới thiệu là điểm cực đông trên đất liền Việt Nam. Đường lên Mũi Đôi phải leo qua đồi cát và bãi đá, không có đường xe tới tận nơi, nên phần lớn khách đi theo nhóm, có người địa phương dẫn, nhiều người cắm trại để đón bình minh.
Đi Mũi Đôi không phải chuyến dạo chơi nhẹ: trời nắng gắt, cát nóng, đá trơn và có đoạn dốc. Nên đi vào mùa biển êm, mang đủ nước, giày bám, đồ che nắng, đi cùng người thông thạo đường. Không nên tự đi khi trời mưa hay gió lớn, vì đá ven biển rất trơn.
Bãi biển Đại Lãnh nằm dưới chân đèo Cả, bãi cát cong, nước trong, phía sau là núi và làng. Khách đi đường thường dừng chân tắm biển, ăn hải sản. Ngoài ra Vạn Ninh còn có nhiều bãi nhỏ ven vịnh, làng chài, rạn đá, là nơi người địa phương đi chơi cuối tuần.
Với người đi đường xa, Vạn Ninh còn là chặng nghỉ chân tự nhiên: qua hầm Đèo Cả là gặp biển, có quán ăn ven đường, chỗ tắm biển nhanh rồi đi tiếp vào Nha Trang. Nếu có thêm một ngày, nên rẽ vào vịnh, đi thuyền ra bè ăn hải sản hoặc vào Hòn Gốm ngắm cồn cát lúc chiều, sẽ thấy một Khánh Hòa khác hẳn bãi biển đô thị.
Những điểm đến này đều nằm trong vùng sinh sống của ngư dân. Khi đến, nên giữ vệ sinh, không xả rác xuống biển, không bẻ san hô, không đi lên bè của người nuôi khi chưa được phép. Nhiều bãi chưa có cứu hộ, nên chỉ tắm ở chỗ quen, tránh lúc sóng lớn.
Làng biển, lăng Ông và nghề cá
Vạn Ninh là đất của những làng biển lâu đời. Người dân đánh bắt gần bờ, đi biển xa, nuôi trồng trên vịnh, làm nước mắm, phơi cá khô. Những buổi sáng sớm ở các bến cá, ghe thuyền vào bờ, người mua người bán tấp nập là cảnh quen thuộc ở các xã ven biển.
Như nhiều làng biển miền Trung, ngư dân Vạn Ninh có tục thờ cá voi, gọi là cá Ông. Các lăng Ông ven biển là nơi thờ và cũng là nơi giữ những bộ xương cá voi được dân làng chôn cất khi Ông lụy vào bờ. Lễ cầu ngư hằng năm là dịp cả làng tụ hội, có hát bả trạo, rước, cúng tế, cầu mùa biển yên.
Những lễ hội này có giá trị văn hoá lớn, thể hiện mối gắn bó giữa người và biển. Người ngoài đến dự nên giữ trật tự, ăn mặc chỉnh tề, hỏi trước khi chụp ảnh trong lăng. Nhiều lăng còn giữ sắc phong, hoành phi cũ, là tư liệu lịch sử của làng.
Ngoài nghề biển, các xã ven núi phía tây trồng lúa, mía, cây ăn trái và chăn nuôi. Vạn Ninh cũng có rừng phòng hộ, những dòng suối nhỏ từ núi đổ xuống, là nơi người địa phương đi dã ngoại vào mùa khô.
Vạn Ninh cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Vạn Ninh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Vạn Giã và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới. Tên Vạn Ninh vẫn được giữ cho một xã ở vùng trung tâm cũ; các xã khác thường gồm hai, ba xã cũ gộp lại.
Việc chia cụ thể từng xã cũ về xã mới nào, chẳng hạn Vạn Thạnh, Vạn Long hay Xuân Sơn, nên tra theo nghị quyết sắp xếp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc trên ứng dụng định danh điện tử. Bài này không liệt kê từng dòng để tránh sai.
Khi gửi hàng, hỏi đường, nên ghi cả tên mới lẫn tên cũ, ví dụ "thôn X, xã mới, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Vạn Thắng, huyện Vạn Ninh)". Người địa phương vẫn quen gọi Vạn Giã, Đại Lãnh, Tu Bông, Hòn Gốm, Đầm Môn, nên kèm tên cũ giúp người giao hàng và tài xế tìm nhanh hơn.
Giấy tờ ghi huyện Vạn Ninh vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới như đăng ký đất, cấp đổi căn cước, thông tin sẽ được ghi theo đơn vị hành chính hiện hành. Với người nuôi trồng trên vịnh, giấy phép, hợp đồng giao mặt nước nên được kiểm tra lại xem cơ quan nào nay quản lý, tránh lỡ hạn gia hạn.
Đi lại và sống ở Vạn Ninh cũ
Vạn Ninh nằm trên quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc – Nam. Từ Nha Trang ra Vạn Giã đi xe máy hay ô tô đều thuận tiện; tàu hoả có dừng ga Vạn Giã ở một số chuyến. Ra đảo, ra bè thì đi thuyền từ các bến ven vịnh.
Khí hậu Vạn Ninh nắng nhiều, gió mạnh vào mùa gió bắc cuối năm, mùa mưa dồn vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 với nguy cơ bão, lũ. Mùa biển đẹp thường từ đầu năm tới giữa năm, là lúc nên đi Mũi Đôi, Điệp Sơn, tắm biển Đại Lãnh.
Chi phí sống thấp hơn Nha Trang, nhịp sống chậm. Những năm gần đây, các dự án du lịch, khu công nghiệp quanh Vân Phong làm giá đất nhiều nơi tăng theo từng đợt tin quy hoạch. Người mua đất nên kiểm tra quy hoạch, pháp lý và hành lang bảo vệ bờ biển trước khi giao dịch, không tin lời rỉ tai về dự án.
Người quê Vạn Ninh đi xa thường nhớ cá cơm, mực một nắng, bánh xèo, bún cá, những buổi chiều ngồi bờ vịnh. Khi về quê sau tháng 7/2025, tên Vạn Giã, Đại Lãnh, Vạn Ninh vẫn có trên biển hiệu, tên chợ, tên trường; chỉ có giấy tờ hành chính mới ghi theo xã mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vạn Ninh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn huyện Vạn Ninh cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, sau khi Khánh Hòa và Ninh Thuận hợp nhất. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Trung tâm huyện Vạn Ninh cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Vạn Ninh cũ là thị trấn Vạn Giã, nằm trên quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc – Nam, có ga Vạn Giã. Đây là nơi có chợ, trường học, bệnh viện và các cơ quan của huyện trước đây.
Mũi Đôi thuộc đâu?
Mũi Đôi nằm ở đầu bán đảo Hòn Gốm, thuộc huyện Vạn Ninh cũ, tỉnh Khánh Hòa. Nơi này thường được giới thiệu là điểm cực đông trên đất liền Việt Nam. Đường lên phải leo đồi cát và đá, nên đi cùng người thông thạo đường.
Bãi biển Đại Lãnh ở tỉnh nào?
Bãi biển Đại Lãnh nằm dưới chân đèo Cả, thuộc huyện Vạn Ninh cũ của tỉnh Khánh Hòa. Từ 1/7/2025, nơi này thuộc tỉnh Khánh Hòa mới. Phía bắc đèo Cả là Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Vịnh Vân Phong thuộc huyện nào?
Vịnh Vân Phong nằm ở phía bắc Khánh Hòa cũ, phần lớn mặt vịnh thuộc huyện Vạn Ninh, một phần thuộc thị xã Ninh Hòa. Khu kinh tế Vân Phong trải qua cả hai địa bàn này, nay đều thuộc tỉnh Khánh Hòa mới.
Đi Điệp Sơn và Mũi Đôi mùa nào đẹp?
Mùa biển êm, thường từ đầu năm tới giữa năm, là lúc thuận để đi Điệp Sơn và Mũi Đôi. Cuối năm có gió bắc mạnh và mưa bão, biển động, đi thuyền và leo đá đều nguy hiểm. Nên hỏi người địa phương về thời tiết, giờ nước trước khi đi.