Huyện Trường Sa là huyện đảo của tỉnh Khánh Hòa cũ, gồm quần đảo Trường Sa nằm giữa biển Đông, cách đất liền hàng trăm hải lý. Huyện được lập năm 1982, từ năm 2007 có ba đơn vị cấp xã là thị trấn Trường Sa, xã Song Tử Tây và xã Sinh Tồn. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, huyện đảo Trường Sa trở thành đặc khu Trường Sa, trực thuộc tỉnh Khánh Hòa mới.
Với phần lớn người Việt, Trường Sa là một cái tên quen từ sách giáo khoa, bài hát và những chuyến tàu thăm đảo. Với người Khánh Hòa, đó còn là một đơn vị hành chính có thật trên giấy tờ, gắn với cảng Cam Ranh, với ngư dân đi biển xa và với những người lính, người dân đang sống trên đảo. Phần sau kể lịch sử hành chính, đời sống trên đảo, chuyện đi lại và cách hiểu đặc khu Trường Sa từ sau 7/2025.
Từ năm 1982: Đồng Nai, Phú Khánh rồi Khánh Hòa
Quần đảo Trường Sa đã được nhắc trong các thư tịch và bản đồ cũ của Việt Nam với nhiều tên gọi khác nhau, gắn với các đội khai thác sản vật trên biển từ thời chúa Nguyễn. Trong thời hiện đại, quần đảo được tổ chức thành một đơn vị hành chính cấp huyện vào cuối năm 1982.
Tháng 12/1982, huyện Trường Sa được thành lập, ban đầu thuộc tỉnh Đồng Nai. Chỉ ít tuần sau, cũng trong tháng 12/1982, huyện được chuyển về tỉnh Phú Khánh. Lý do dễ hiểu: Nha Trang và Cam Ranh là các đầu mối gần nhất có cảng, có lực lượng và hậu cần để đi ra quần đảo.
Năm 1989, tỉnh Phú Khánh chia lại thành Phú Yên và Khánh Hòa. Huyện Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hòa tái lập và giữ nguyên như vậy tới tháng 6/2025. Trong suốt thời gian này, việc có một huyện đảo nằm giữa biển Đông in đậm trong cách người Khánh Hòa nghĩ về tỉnh mình.
Năm 2007, Chính phủ lập ba đơn vị cấp xã đầu tiên của huyện: thị trấn Trường Sa trên đảo Trường Sa Lớn, xã Song Tử Tây và xã Sinh Tồn. Trước đó huyện chưa có đơn vị cấp xã. Từ đây, việc đăng ký khai sinh, cư trú, hộ tịch cho cư dân trên đảo có đơn vị hành chính cụ thể để thực hiện.
Một huyện không giống huyện nào
Trường Sa khác mọi huyện khác của Khánh Hòa ở chỗ không có đất liền. Huyện gồm nhiều đảo, đá, bãi cạn rải rác trên một vùng biển rộng, có nơi chỉ nổi lên khi nước ròng. Khoảng cách giữa các đảo có khi là cả một ngày tàu chạy, nên mỗi đảo gần như là một cộng đồng riêng.
Đảo Trường Sa Lớn là nơi đặt trung tâm thị trấn Trường Sa, có các công trình dân sinh như nhà văn hoá, trường học, trạm y tế, nhà ở của các hộ dân, cùng những công trình phục vụ lực lượng làm nhiệm vụ. Song Tử Tây ở phía bắc và Sinh Tồn ở giữa quần đảo là hai xã đảo có dân sinh sống.
Khí hậu ở đây là khí hậu biển nhiệt đới: nắng nóng, gió mạnh theo mùa, có những đợt bão và áp thấp đi qua. Đất trên đảo chủ yếu là cát san hô, ít màu mỡ, nước ngọt là thứ quý. Mọi thứ, từ rau xanh tới vật liệu xây dựng, đều phải vận chuyển từ đất liền hoặc tự làm ra bằng nhiều công sức.
Cây cối trên đảo là những loài chịu được gió và mặn, như bàng vuông, phong ba, muống biển, dừa. Bàng vuông và phong ba trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với Trường Sa trong thơ ca, ảnh chụp. Nhiều cây được trồng và chăm từ nhiều năm, che bóng cho cả một khoảng sân trên đảo.
Đời sống của người dân trên đảo
Từ nhiều năm nay, một số hộ gia đình từ đất liền, phần lớn là người Khánh Hòa, đã ra định cư trên các đảo có điều kiện, như Trường Sa Lớn, Sinh Tồn, Song Tử Tây. Họ sống bằng nghề biển, trồng rau, nuôi gia cầm và làm các công việc dân sinh trên đảo. Trẻ em sinh ra trên đảo được đăng ký khai sinh tại chính thị trấn, xã đảo.
Đời sống có những khó khăn mà người trong bờ ít khi hình dung: rau phải trồng trong thùng xốp, che chắn kỹ trước gió mặn; nước mưa được hứng và trữ cẩn thận; mỗi chuyến tàu tiếp tế là một sự kiện cả đảo chờ. Điện ngày nay chủ yếu từ năng lượng mặt trời, gió và máy phát.
Trên đảo có lớp học cho trẻ nhỏ, trạm y tế, nhà văn hoá. Ở một số đảo có chùa, được dựng như một công trình văn hoá, nơi cư dân và ngư dân dừng chân. Những ngày lễ, Tết, cả đảo cùng tổ chức sinh hoạt chung, gói bánh, gửi lời chúc về đất liền.
Với người Khánh Hòa ở đất liền, Trường Sa không xa lạ: nhiều gia đình có người thân từng công tác, sinh sống trên đảo; nhiều làng chài có tàu đi biển xa vào vùng biển quanh quần đảo. Câu chuyện của họ là nguồn hiểu biết sống động hơn bất cứ bài viết nào.
Ngư dân và vùng biển Trường Sa
Vùng biển quanh quần đảo Trường Sa là ngư trường truyền thống của ngư dân nhiều tỉnh miền Trung và Nam Trung Bộ, trong đó có Khánh Hòa, Quảng Ngãi, Bình Định cũ và nhiều nơi khác. Các tàu cá xa bờ thường đi chuyến dài ngày, đánh bắt cá ngừ, cá đáy và nhiều loại hải sản khác.
Các đảo có dân và có lực lượng là nơi ngư dân có thể dừng chân tránh gió, xin nước ngọt, cấp cứu khi có người bị thương, bệnh. Nhiều câu chuyện ngư dân được cứu giúp giữa biển gắn với các đảo Trường Sa. Đây là một phần quan trọng của việc giữ ngư trường và giữ người bám biển.
Nghề đi biển xa nhiều rủi ro: bão đến nhanh, tàu hỏng máy giữa đường, thiếu nước, thiếu đá ướp. Các chủ tàu thường chuẩn bị kỹ trang thiết bị liên lạc, phao, thuốc men và đi theo tổ, nhóm để hỗ trợ nhau. Thông tin thời tiết và cảnh báo trên biển được theo dõi liên tục.
Người đọc ở đất liền có thể hiểu thêm về đời sống này qua các bảo tàng, nhà trưng bày ở Khánh Hòa và qua lời kể của chính ngư dân ở các cảng cá. Tôn trọng công việc của họ cũng có nghĩa là chọn mua hải sản rõ nguồn gốc, không ủng hộ đánh bắt bằng chất nổ hay hủy diệt rạn san hô.
Đi Trường Sa: những điều cần biết đúng
Trường Sa không có tuyến du lịch dân sự thông thường như các đảo gần bờ. Người ra thăm đảo chủ yếu đi theo các đoàn công tác được tổ chức, có tàu riêng, xuất phát từ khu vực Cam Ranh. Thành phần đoàn thường gồm cán bộ, đại biểu các địa phương, đoàn thể, nhà báo, văn nghệ sĩ, người thân của những người đang công tác.
Mỗi chuyến kéo dài nhiều ngày, đi qua một số đảo theo lịch trình của đoàn. Trên tàu có quy định về sinh hoạt, an toàn, chụp ảnh; khi lên đảo phải theo hướng dẫn của người phụ trách. Sóng gió có thể làm thay đổi lịch, có lúc không cập được đảo dự kiến.
Cần tỉnh táo với những lời mời "tour Trường Sa" trên mạng thu tiền trước. Muốn biết thực sự có chương trình nào cho người dân tham gia, nên hỏi qua cơ quan, đoàn thể nơi mình công tác hoặc thông tin chính thức của tỉnh Khánh Hòa, không chuyển tiền cho cá nhân lạ.
Người không có dịp ra đảo vẫn có thể tìm hiểu về Trường Sa ở đất liền: các nhà trưng bày, tư liệu ở Khánh Hòa, các chương trình gửi quà, thư, sách báo ra đảo do đoàn thể tổ chức. Những món quà thiết thực như hạt giống rau, sách thiếu nhi, đồ dùng học tập thường được bà con trên đảo quý hơn những món đắt tiền.
Từ huyện đảo thành đặc khu Trường Sa
Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện. Với các huyện đảo, Quốc hội cho lập đơn vị hành chính đặc thù gọi là đặc khu, ngang cấp xã, trực thuộc thẳng tỉnh. Huyện Trường Sa trở thành đặc khu Trường Sa, thuộc tỉnh Khánh Hòa mới gồm Khánh Hòa và Ninh Thuận cũ.
Như vậy, thị trấn Trường Sa, xã Song Tử Tây và xã Sinh Tồn không còn là ba đơn vị riêng như trước mà cùng nằm trong đặc khu. Bộ máy chính quyền ở đặc khu được tổ chức theo quy định riêng cho đơn vị hành chính đặc thù, phù hợp với điều kiện xa bờ.
Giấy tờ đã cấp trước đó ghi thị trấn Trường Sa hay xã Sinh Tồn, huyện Trường Sa vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa. Nếu cần xác nhận cụ thể, nên hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của đặc khu hoặc cơ quan chuyên môn của tỉnh.
Tên gọi thay đổi, nhưng vị trí của Trường Sa trong tâm thức người Khánh Hòa thì không. Trong hồ sơ gia đình, lý lịch của những người từng sống, sinh ra hoặc công tác trên đảo, nên ghi rõ cả tên cũ "huyện Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa" kèm tên đặc khu hiện nay để sau này đối chiếu được.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Trường Sa được thành lập năm nào?
Huyện Trường Sa được thành lập vào tháng 12/1982, ban đầu thuộc tỉnh Đồng Nai, chỉ ít tuần sau chuyển về tỉnh Phú Khánh. Từ năm 1989, khi Phú Khánh chia lại, huyện thuộc tỉnh Khánh Hòa cho tới khi bỏ cấp huyện năm 2025.
Huyện Trường Sa cũ có những đơn vị cấp xã nào?
Từ năm 2007, huyện Trường Sa có ba đơn vị cấp xã: thị trấn Trường Sa trên đảo Trường Sa Lớn, xã Song Tử Tây và xã Sinh Tồn. Trước năm 2007, huyện chưa có đơn vị cấp xã nào được thành lập.
Huyện Trường Sa nay là gì?
Từ 1/7/2025, huyện Trường Sa trở thành đặc khu Trường Sa, đơn vị hành chính đặc thù ngang cấp xã, trực thuộc tỉnh Khánh Hòa mới. Tỉnh Khánh Hòa mới được hợp nhất từ Khánh Hòa và Ninh Thuận cũ, trung tâm vẫn ở Nha Trang.
Người dân có thể đi du lịch Trường Sa không?
Trường Sa không có tuyến du lịch dân sự thông thường. Người ra đảo chủ yếu đi theo các đoàn công tác được tổ chức, xuất phát từ khu vực Cam Ranh. Nên tỉnh táo với lời mời tour thu tiền trước trên mạng và chỉ tin thông tin chính thức.
Trên đảo Trường Sa có người dân sinh sống không?
Có. Từ nhiều năm nay, một số hộ gia đình từ đất liền đã ra định cư trên các đảo như Trường Sa Lớn, Sinh Tồn, Song Tử Tây. Họ sống bằng nghề biển, trồng rau, chăn nuôi nhỏ, con em học tại lớp học trên đảo.
Giấy tờ ghi huyện Trường Sa có còn dùng được không?
Còn. Giấy tờ đã cấp hợp lệ theo thời điểm cấp vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa. Không bắt buộc đổi giấy tờ chỉ vì đơn vị hành chính đổi tên.