Huyện Khánh Sơn là huyện miền núi ở phía tây nam Khánh Hòa cũ, trung tâm là thị trấn Tô Hạp, phần lớn dân cư là người Raglai. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Khánh Sơn cũ chia thành một vài xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, trong đó có xã mang lại tên Khánh Sơn.
Khánh Sơn nằm trong một thung lũng cao giữa núi, mát hơn hẳn đồng bằng ven biển. Người ta biết đến huyện này qua vườn sầu riêng, bộ đàn đá cổ và đời sống của người Raglai. Phần sau kể lịch sử, đặc trưng và cách đọc địa chỉ Khánh Sơn sau khi bỏ cấp huyện.
Thung lũng cao giữa núi và con đèo từ Cam Ranh
Khánh Sơn nằm trên vùng cao nguyên nhỏ giữa các dãy núi, giáp vùng Bác Ái của Ninh Thuận cũ ở phía nam và phía tây, giáp Khánh Vĩnh ở phía bắc, giáp Cam Lâm và Cam Ranh ở phía đông. Nhờ độ cao, khí hậu mát hơn Cam Ranh, mưa nhiều hơn, thích hợp cho cây ăn trái.
Đường chính lên Khánh Sơn là con đèo từ Cam Ranh, quen gọi là đèo Khánh Sơn, uốn lượn qua rừng với nhiều khúc cua. Từ chân đèo lên tới Tô Hạp mất một khoảng thời gian tuỳ xe và thời tiết. Trên đỉnh đèo nhìn xuống thấy vịnh Cam Ranh xa xa, sương mù bám núi vào sáng sớm.
Mùa mưa, đèo có thể sạt lở, đá rơi, nên trước khi đi nên xem thông báo của cơ quan giao thông và hỏi người địa phương. Người lái xe lần đầu nên đi chậm, về số thấp khi xuống dốc, không vượt ở khúc cua khuất. Đi xe máy thì mang áo mưa, kiểm tra phanh trước khi lên.
Ranh giới và tổ chức các huyện miền núi Khánh Hòa từng được điều chỉnh nhiều lần trong thời Phú Khánh. Ngay trước tháng 7/2025, huyện Khánh Sơn gồm thị trấn Tô Hạp và các xã như Ba Cụm Bắc, Ba Cụm Nam, Sơn Bình, Sơn Hiệp, Sơn Lâm, Sơn Trung, Thành Sơn.
Người Raglai và đời sống làng núi
Người Raglai là cư dân chính của Khánh Sơn, sống thành các làng trên sườn đồi, ven suối. Họ có tiếng nói riêng thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, gần với tiếng Chăm. Xưa kia người Raglai làm rẫy, săn bắt, hái lượm, nay chuyển dần sang trồng cây ăn trái, cây công nghiệp và đi làm thuê.
Văn hoá Raglai có nhạc cụ đặc trưng như bộ chiêng mã la, đàn chapi làm từ ống tre, kèn bầu. Những dịp lễ như lễ bỏ mả, lễ mừng lúa mới, người Raglai đánh mã la, múa, ăn uống chung cả làng. Kho sử thi Raglai, được những người già kể bằng lời hát, là di sản văn hoá đang được các nhà nghiên cứu ghi chép lại.
Đời sống người Raglai ở Khánh Sơn đã đổi khác nhiều so với vài thập kỷ trước: có đường bê tông, điện, trường học, trạm y tế. Nhưng nhiều gia đình vẫn khó khăn, phụ thuộc vào giá nông sản. Khi đến làng, nên hỏi trước khi chụp ảnh, tôn trọng các kiêng kỵ của làng và mua hàng của người dân với giá công bằng.
Ngoài người Raglai, Khánh Sơn có người Kinh lên lập nghiệp, buôn bán ở Tô Hạp, mở vườn trên đồi, và một số dân tộc khác. Chợ Tô Hạp là nơi các cộng đồng gặp nhau, mua bán rau rừng, măng, mật ong, trái cây và hàng hoá từ đồng bằng mang lên.
Đàn đá Khánh Sơn
Cuối thập niên 1970, người dân Khánh Sơn phát hiện một bộ đàn đá gồm nhiều thanh đá dài, khi gõ phát ra những âm khác nhau. Bộ đàn này được các nhà nghiên cứu quan tâm vì là nhạc cụ cổ, cho thấy cư dân xưa ở vùng núi Nam Trung Bộ đã biết chế tác đá thành nhạc cụ. Từ đó, cái tên "đàn đá Khánh Sơn" gắn liền với huyện.
Đàn đá thuộc loại nhạc cụ gõ, mỗi thanh có độ dài, độ dày khác nhau để tạo âm cao thấp. Nhiều bộ đàn đá đã được tìm thấy ở vùng Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, nhưng bộ của Khánh Sơn là một trong những phát hiện sớm và được nhắc nhiều nhất trong các tài liệu về nhạc cụ cổ Việt Nam.
Người Raglai có những bài hát, câu chuyện gắn với đàn đá, xem đó là vật quý của tổ tiên. Ở Khánh Sơn, một số nghệ nhân vẫn biểu diễn đàn đá trong các dịp lễ hội, giới thiệu văn hoá cho khách. Khi có dịp nghe, bạn sẽ thấy âm thanh trong và vang như tiếng suối.
Người muốn tìm hiểu đàn đá nên hỏi cơ quan văn hoá huyện cũ hoặc bảo tàng tỉnh, nơi lưu giữ hiện vật và tài liệu. Đừng mua những "thanh đàn đá" bán trôi nổi, vì hiện vật thật là di sản văn hoá được pháp luật bảo vệ, không được mua bán tự do.
Vườn sầu riêng và nông sản trên núi
Khánh Sơn nổi tiếng nhất với sầu riêng. Những vườn sầu riêng phủ kín sườn đồi quanh Tô Hạp và các xã, cho trái vào mùa hè. Sầu riêng Khánh Sơn được ưa chuộng nhờ cơm vàng, béo, thơm, bán đi Nha Trang, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh. Mùa sầu riêng, xe tải lên xuống đèo liên tục.
Ngoài sầu riêng, nông dân trồng bơ, mít, chôm chôm, cà phê, cau và nhiều loại cây ăn trái khác. Khí hậu mát và đất đỏ trên núi phù hợp với cây lâu năm. Một số vườn mở cửa đón khách đến tham quan, ăn trái tại vườn vào mùa.
Trồng sầu riêng là nghề vất vả và nhiều rủi ro: cây cần chăm sóc kỹ, giá cả lên xuống theo thị trường, thời tiết bất thường có thể làm rụng trái. Những năm giá cao, nhiều người mở rộng vườn, chặt cây khác để trồng sầu riêng; những năm giá thấp, không ít gia đình gặp khó.
Khi mua sầu riêng ở Khánh Sơn, nên mua ở vườn hoặc người bán quen, hỏi rõ trái chín cây hay chín ép. Trái rụng tự nhiên thường thơm và ngon hơn. Nếu mang đi xa, nên nhờ người bán đóng thùng, chọn trái vừa chín tới để không bị nứt.
Thác, suối và rừng quanh Tô Hạp
Quanh Tô Hạp có nhiều thác và suối đẹp, nổi tiếng là thác Tà Gụ, dòng nước đổ qua những tảng đá lớn giữa rừng. Mùa mưa nước nhiều, thác đẹp nhưng trơn, nên cẩn thận. Mùa khô nước ít, có thể tắm ở những vũng nước nông dưới chân thác.
Rừng ở Khánh Sơn là rừng nhiệt đới núi thấp, còn nhiều cây gỗ lớn, chim và thú nhỏ. Nhiều nơi là rừng phòng hộ, có quy định về chặt cây, săn bắt. Khi đi rừng, nên có người địa phương dẫn, không bẻ cây, không mua thú rừng hay gỗ quý.
Đường vào một số thác, suối khá khó đi, nhất là mùa mưa. Nên mang giày bám tốt, nước uống, đồ ăn nhẹ và báo cho người ở nhà biết lịch trình. Điện thoại có thể mất sóng ở những nơi sâu trong rừng.
Du lịch ở Khánh Sơn còn ở mức nhỏ, chủ yếu là khách từ Nha Trang, Cam Ranh lên chơi trong ngày hoặc nghỉ một đêm ở nhà nghỉ, homestay tại Tô Hạp. Đây là cách tốt để vừa ngắm cảnh, vừa ủng hộ người dân địa phương, nhất là các gia đình Raglai làm dịch vụ.
Khánh Sơn cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Khánh Sơn không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Tô Hạp và các xã cũ được sắp xếp thành một vài xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, trong đó có xã mang lại tên Khánh Sơn. Mỗi xã mới gồm nhiều xã cũ gộp lại, nên diện tích rộng.
Việc chia cụ thể từng xã cũ về đơn vị mới nào, chẳng hạn Ba Cụm Bắc, Sơn Hiệp, Thành Sơn, cần tra theo nghị quyết sắp xếp hoặc trên ứng dụng định danh điện tử. Bài này không liệt kê từng dòng để tránh sai sót.
Khi gửi hàng lên Khánh Sơn, nên ghi cả tên mới lẫn tên cũ. Ví dụ: "thôn X, xã mới, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Sơn Bình, huyện Khánh Sơn)". Người giao hàng trên đèo thường quen tên Tô Hạp và tên xã cũ, nên kèm tên cũ giúp hàng đến nhanh hơn.
Giấy tờ ghi huyện Khánh Sơn vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo đơn vị hành chính hiện hành. Với đồng bào ở xa trung tâm, nếu cần hỗ trợ, có thể hỏi cán bộ thôn hoặc bộ phận một cửa của xã.
Chuẩn bị cho một chuyến lên Tô Hạp
Khánh Sơn không xa Cam Ranh nhưng đường đèo và thời tiết núi khác hẳn đồng bằng. Người đi lần đầu, nhất là đi xe máy, nên chuẩn bị theo thứ tự sau:
- Xem thời tiết và thông báo giao thông trước một hai ngày. Mùa mưa cuối năm là lúc đèo dễ sạt, đá lăn; nếu có mưa lớn kéo dài thì nên dời chuyến.
- Kiểm tra phanh, lốp, đèn và đổ đầy xăng ở Cam Ranh trước khi lên đèo. Trên đèo ít chỗ sửa xe, cây xăng thưa hơn đồng bằng.
- Mang áo khoác mỏng, áo mưa và giày bám tốt. Sáng sớm và chiều tối trên Tô Hạp lạnh hơn ven biển, sương mù có thể làm tầm nhìn giảm mạnh.
- Hẹn trước với nhà vườn hoặc homestay nếu muốn vào vườn sầu riêng, ngủ lại một đêm. Mùa trái chín khách đông, chỗ nghỉ nhỏ dễ hết phòng.
- Mang theo tiền mặt vì không phải điểm nào cũng nhận chuyển khoản, và báo lịch trình cho người nhà vì sóng điện thoại có nơi chập chờn.
Đi đúng cách, Khánh Sơn là chuyến đi ngắn mà khác lạ: buổi sáng còn ở biển Cam Ranh, buổi trưa đã ngồi giữa vườn cây trên núi, nghe người Raglai kể chuyện làng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Khánh Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn huyện Khánh Sơn cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, sau khi Khánh Hòa và Ninh Thuận hợp nhất. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia vào một vài xã mới, trong đó có xã mang tên Khánh Sơn.
Trung tâm huyện Khánh Sơn cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Khánh Sơn cũ là thị trấn Tô Hạp, nằm trong thung lũng cao giữa núi. Đây là nơi có chợ, trường học, trạm y tế và các cơ quan huyện trước đây. Từ Cam Ranh lên Tô Hạp đi theo đèo Khánh Sơn.
Sầu riêng Khánh Sơn mùa nào?
Sầu riêng Khánh Sơn thường cho trái vào mùa hè, thời điểm cụ thể thay đổi theo từng năm và từng vườn. Nên hỏi trước người trồng hoặc người bán quen để biết lúc nào trái chín rộ, tránh mua trái chín ép.
Đàn đá Khánh Sơn là gì?
Đàn đá Khánh Sơn là bộ nhạc cụ gõ gồm nhiều thanh đá dài, được người dân phát hiện ở Khánh Sơn cuối thập niên 1970. Đây là hiện vật văn hoá cổ, được các nhà nghiên cứu quan tâm và gắn với đời sống văn hoá của người Raglai.
Đi đèo Khánh Sơn có nguy hiểm không?
Đèo Khánh Sơn có nhiều khúc cua và dốc, mùa mưa có thể sạt lở, đá rơi. Nên xem thông báo giao thông trước khi đi, đi chậm, về số thấp khi xuống dốc và tránh đi đêm nếu chưa quen đường.
Giấy tờ ghi huyện Khánh Sơn có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Giấy tờ đã cấp hợp lệ vẫn dùng được. Khi có thủ tục mới hoặc khi cấp đổi theo nhu cầu, thông tin sẽ được cập nhật theo đơn vị hành chính hiện hành của tỉnh Khánh Hòa.