Huyện Khánh Vĩnh là huyện miền núi ở phía tây Khánh Hòa cũ, nằm trên thượng nguồn sông Cái, trung tâm là thị trấn Khánh Vĩnh. Đây là vùng cư trú lâu đời của người Raglai, Ê Đê và một số dân tộc khác cùng người Kinh lên lập nghiệp. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Khánh Vĩnh cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, trong đó tên Khánh Vĩnh vẫn được giữ cho xã ở vùng trung tâm cũ.
Với người Nha Trang, Khánh Vĩnh là nơi lên tắm suối, xem thác cuối tuần và là chặng đầu của con đường xuyên núi lên Đà Lạt. Với người ở đó, đây là đất của rẫy, rừng, sông suối và những buôn làng còn giữ tiếng nói riêng. Phần sau kể vị trí, các lớp dân cư, sản vật, con đường 27C và cách đọc một địa chỉ Khánh Vĩnh sau khi bỏ cấp huyện.
Vùng núi ôm lấy thượng nguồn sông Cái
Khánh Vĩnh nằm ở phía tây của Nha Trang và Diên Khánh, phía bắc của Khánh Sơn, giáp vùng núi của Lâm Đồng và Đắk Lắk ở phía tây và tây bắc, giáp Ninh Hòa ở phía bắc. Địa hình phần lớn là đồi núi, xen những thung lũng hẹp dọc sông suối. Càng lên phía tây, núi càng cao, rừng càng dày, khí hậu càng mát.
Sông Cái, con sông chảy qua Diên Khánh rồi ra biển ở Nha Trang, có phần thượng nguồn nằm gọn trong Khánh Vĩnh. Nhiều suối nhỏ từ các dãy núi đổ về, gom thành dòng chính chảy qua thị trấn. Vì vậy những gì xảy ra ở Khánh Vĩnh, như mưa lớn trên núi hay mất rừng đầu nguồn, đều ảnh hưởng trực tiếp tới đồng bằng và thành phố phía dưới.
Mùa mưa ở đây thường dồn vào cuối năm như cả vùng Nam Trung Bộ, nhưng trên núi mưa có thể lớn và kéo dài hơn. Nước sông lên nhanh, suối nhỏ có thể thành lũ quét chỉ sau vài giờ mưa. Người ở Nha Trang nhìn mây trên dãy núi phía tây để đoán sông Cái có lên hay không là kinh nghiệm có thật.
Ngay trước tháng 7/2025, huyện Khánh Vĩnh gồm thị trấn Khánh Vĩnh và các xã như Khánh Bình, Khánh Đông, Khánh Hiệp, Khánh Nam, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thượng, Khánh Trung, Cầu Bà, Giang Ly, Liên Sang, Sơn Thái, Sông Cầu. Nhiều xã rộng, dân thưa, đường từ trung tâm xã tới các thôn xa có khi phải đi khá lâu.
Người Raglai, Ê Đê và những buôn làng ven suối
Khánh Vĩnh là nơi có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, đông nhất là người Raglai, cùng người Ê Đê và một số nhóm khác. Các buôn làng thường nằm ven suối, dưới chân đồi, quanh những khoảng đất có thể làm rẫy, làm ruộng nước. Người Kinh lên sau, chủ yếu tập trung ở thị trấn và dọc các tuyến đường chính.
Đời sống văn hoá giữ nhiều nét riêng: tiếng nói của từng dân tộc, chiêng, các điệu hát kể, những lễ mừng lúa mới hay lễ của gia đình, dòng họ. Một số nghề thủ công như đan lát, dệt vẫn còn ở vài nơi, chủ yếu do người lớn tuổi giữ. Các dịp lễ là lúc cả buôn quây quần, chia nhau đồ ăn, rượu cần và tiếng chiêng.
Vài chục năm qua, đời sống ở các buôn thay đổi nhanh: có đường bê tông tới thôn, có điện, trường học, trạm y tế. Nhưng khoảng cách với đồng bằng vẫn còn lớn, nhiều gia đình phụ thuộc vào giá nông sản và việc làm thuê theo mùa. Thanh niên đi làm ở Nha Trang, Diên Khánh hay các khu công nghiệp ngày càng nhiều.
Khi đến buôn làng, nên hỏi trước khi chụp ảnh người và nhà, nhất là trong các dịp lễ. Mua hàng của bà con với giá công bằng, không mặc cả quá gắt. Nếu muốn tìm hiểu kỹ về văn hoá, nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi qua cán bộ văn hoá xã, vì mỗi buôn có những điều kiêng riêng mà khách lạ khó biết.
Rẫy, vườn và rừng: người Khánh Vĩnh sống bằng gì
Kinh tế Khánh Vĩnh chủ yếu dựa vào nông nghiệp và lâm nghiệp. Trên đồi là rẫy mì, bắp, mía; ở các thung lũng có ruộng lúa nước nhỏ. Cây ăn trái như sầu riêng, bưởi, mít, chuối và cây lâu năm như cau, điều được trồng ngày càng nhiều, nhất là ở các xã gần đường lớn, dễ chở hàng xuống đồng bằng.
Rừng trồng, chủ yếu là keo, phủ nhiều sườn đồi, cho thu nhập sau vài năm. Bên cạnh đó là rừng tự nhiên và rừng phòng hộ đầu nguồn, có quy định chặt về khai thác. Việc giữ rừng ở Khánh Vĩnh không chỉ là chuyện của huyện miền núi: rừng đầu nguồn giữ nước cho sông Cái, giảm lũ cho Diên Khánh và Nha Trang.
Chăn nuôi bò, heo, gà theo hộ gia đình khá phổ biến. Ven sông suối, người dân còn bắt cá, tôm suối, hái rau rừng, măng để ăn và bán ở chợ thị trấn. Những món này cũng là đặc sản mà khách từ Nha Trang lên thường tìm.
Người muốn mua đất vườn ở Khánh Vĩnh cần thận trọng hơn ở đồng bằng. Nhiều khu đất nằm trong quy hoạch rừng, đất của đồng bào hoặc chưa có giấy tờ đầy đủ. Hãy hỏi cơ quan đất đai của xã mới, kiểm tra quy hoạch và nguồn gốc đất trước khi đặt cọc, tránh mua bằng giấy tay.
Thác, suối và khu bảo tồn quanh Khánh Vĩnh
Khánh Vĩnh có nhiều suối và thác, là chỗ người Nha Trang lên dã ngoại cuối tuần. Nổi tiếng nhất là khu du lịch Yang Bay ở vùng Khánh Phú, với thác nước, suối và rừng, cách Nha Trang một đoạn đường đi trong buổi sáng. Ngoài ra còn nhiều suối nhỏ trong các xã, chỉ người địa phương mới biết đường vào.
Phía nam Khánh Vĩnh giáp vùng núi Hòn Bà, nơi bác sĩ Yersin từng lên lập trạm nghiên cứu vào đầu thế kỷ 20. Vùng này nay là khu bảo tồn thiên nhiên, rừng còn tốt, khí hậu mát quanh năm. Khu bảo tồn trải trên đất của nhiều huyện cũ, đi lên từ các phía khác nhau.
Suối trên núi đẹp nhưng nguy hiểm vào mùa mưa. Nước có thể dâng rất nhanh khi trên thượng nguồn mưa lớn, dù chỗ mình đứng trời vẫn nắng. Không tắm ở những đoạn nước chảy xiết, không cắm trại sát lòng suối, và nghe theo hướng dẫn của người địa phương khi họ bảo nên rời đi.
Đi rừng thì không bẻ cây, không mua thú rừng, phong lan rừng hay gỗ quý. Những thứ này phần lớn thuộc loại bị cấm mua bán, đồng thời là tài nguyên của chính bà con. Rác mang lên thì mang về, vì ở nhiều điểm suối không có ai thu gom.
Đường 27C và đèo Hòn Giao lên Đà Lạt
Trong nhiều năm, Khánh Vĩnh là huyện miền núi khá khuất, đường chính chỉ nối về Diên Khánh và Nha Trang. Tuyến quốc lộ 27C nối Nha Trang với Đà Lạt, đi qua Khánh Vĩnh rồi vượt đèo Hòn Giao sang Lâm Đồng, đã thay đổi điều đó. Từ khi tuyến này thông, người đi Nha Trang – Đà Lạt có thêm lựa chọn ngắn hơn đường vòng qua Phan Rang.
Đèo Hòn Giao dài, dốc, nhiều khúc cua, đi qua rừng già và những đoạn vách núi cao. Cảnh đẹp, nhất là sáng sớm khi mây vờn quanh núi, nhưng đây không phải con đèo dễ. Mùa mưa có đoạn sạt lở, đá rơi, có lúc phải tạm cấm hoặc hạn chế xe. Người lái nên xem thông báo trước khi đi.
Với người Khánh Vĩnh, con đường mới đem lại cả cơ hội lẫn thay đổi. Hàng nông sản đi nhanh hơn, khách du lịch dừng chân nhiều hơn, quán ăn, trạm dừng mọc lên dọc đường. Đồng thời, giá đất ven đường tăng, kéo theo những đợt mua bán, chuyển nhượng mà người dân cần tỉnh táo.
Nếu đi xe máy từ Nha Trang lên Đà Lạt qua Khánh Vĩnh, nên khởi hành sớm, tránh đi lúc trời tối trên đèo, đổ đầy xăng ở thị trấn, mang áo ấm vì lên cao trời lạnh nhanh. Xe ô tô nên dùng số thấp khi xuống dốc dài, không rà phanh liên tục.
Khánh Vĩnh cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Khánh Vĩnh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Khánh Vĩnh và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới. Tên Khánh Vĩnh vẫn được dùng cho đơn vị ở vùng trung tâm cũ; các xã khác gồm hai, ba xã cũ gộp lại nên rất rộng.
Việc chia cụ thể từng xã cũ về xã mới nào, chẳng hạn Khánh Phú, Sông Cầu hay Giang Ly, nên tra theo nghị quyết sắp xếp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc trên ứng dụng định danh điện tử. Bài này không liệt kê từng dòng để tránh sai.
Khi gửi hàng hay hẹn gặp ở Khánh Vĩnh, nên ghi cả tên thôn, tên xã cũ và xã mới. Ví dụ: "thôn X, xã mới, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Khánh Trung, huyện Khánh Vĩnh)". Người giao hàng ở vùng núi thường tìm theo tên thôn và tên xã cũ, vì đó là tên trên biển chỉ đường quen thuộc.
Giấy tờ ghi huyện Khánh Vĩnh vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp, không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Với bà con ở thôn xa, việc đi làm thủ tục ở trụ sở xã mới có thể xa hơn trước; nên hỏi cán bộ thôn về lịch làm việc, các điểm tiếp nhận hồ sơ và cách nộp trực tuyến nếu có người nhà hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Khánh Vĩnh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn huyện Khánh Vĩnh cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, sau khi Khánh Hòa và Ninh Thuận hợp nhất. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Trung tâm huyện Khánh Vĩnh cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Khánh Vĩnh cũ là thị trấn Khánh Vĩnh, nằm bên sông Cái ở phía tây Diên Khánh. Đây là nơi có chợ, trường, trạm y tế và các cơ quan huyện trước đây, đồng thời là điểm dừng quen thuộc trên đường lên Đà Lạt.
Đi từ Nha Trang lên Đà Lạt qua Khánh Vĩnh có được không?
Được. Quốc lộ 27C nối Nha Trang với Đà Lạt đi qua Khánh Vĩnh rồi vượt đèo Hòn Giao sang Lâm Đồng. Đèo dài và dốc, mùa mưa có thể sạt lở, nên xem thông báo giao thông trước khi đi và tránh đi đèo lúc trời tối.
Sông Cái bắt nguồn từ đâu?
Sông Cái chảy qua Nha Trang có phần thượng nguồn nằm ở vùng núi Khánh Vĩnh, nơi nhiều suối nhỏ gom thành dòng chính. Sông chảy qua thị trấn Khánh Vĩnh, xuống đồng bằng Diên Khánh rồi đổ ra biển ở Nha Trang.
Khánh Vĩnh có những dân tộc nào?
Khánh Vĩnh là nơi sinh sống của người Raglai, người Ê Đê và một số dân tộc khác cùng người Kinh. Người Raglai đông nhất, sống thành các buôn ven suối, dưới chân đồi. Người Kinh tập trung nhiều ở thị trấn và dọc các tuyến đường chính.
Mua đất vườn ở Khánh Vĩnh cần lưu ý gì?
Cần kiểm tra quy hoạch rừng, nguồn gốc đất và giấy tờ. Nhiều khu đất miền núi nằm trong quy hoạch rừng phòng hộ hoặc chưa có giấy chứng nhận. Nên hỏi cơ quan đất đai của xã mới trước khi đặt cọc và tránh mua bằng giấy tay.