Huyện Văn Lâm là huyện cực bắc của Hưng Yên cũ, giáp Gia Lâm của Hà Nội và đất Bắc Ninh, nằm trên trục quốc lộ 5, trung tâm là thị trấn Như Quỳnh. Từ 1/7/2025, huyện không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới.
Người đi từ Hà Nội ra Hải Phòng bằng quốc lộ 5, qua khỏi địa phận Gia Lâm là vào đất Văn Lâm. Huyện này thay đổi rất nhanh nhờ khu công nghiệp, nhưng vẫn giữ những làng cổ như làng Nôm. Bài này kể về gốc Kinh Bắc, huyện ghép Mỹ Văn, làng Nôm, các khu công nghiệp, mặt trái môi trường và vị trí của Văn Lâm cũ sau năm 2025.
Gốc Kinh Bắc và đường về Hưng Yên
Giống Văn Giang ở phía tây nam, vùng đất Văn Lâm xưa có quan hệ chặt với xứ Kinh Bắc. Theo các sách địa chí phổ biến, huyện Văn Lâm thời phong kiến thuộc phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc, chung vùng văn hóa với Bắc Ninh. Cuối thế kỷ 19, trong các lần điều chỉnh địa giới đồng bằng Bắc Bộ, Văn Lâm được chuyển về tỉnh Hưng Yên.
Dấu vết Kinh Bắc còn thấy ở kiến trúc đình chùa, lối hát, nếp sinh hoạt của một số làng. Người đọc văn bia, gia phả cổ của các làng Văn Lâm có thể gặp chữ "Kinh Bắc", "Thuận An"; đó không phải nhầm lẫn mà là phản ánh đúng địa giới thời xưa.
Vị trí giáp ranh ba vùng Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương làm Văn Lâm từ lâu đã là nơi giao lưu. Chợ, bến, đường cái qua đây; người Văn Lâm có họ hàng, quan hệ làm ăn ở cả ba phía. Điều này còn rõ đến bây giờ.
Huyện ghép Mỹ Văn và lần tách lại
Năm 1968 Hưng Yên hợp với Hải Dương thành tỉnh Hải Hưng. Cuối thập niên 1970, Văn Lâm cùng Mỹ Hào và Yên Mỹ được gộp vào huyện Mỹ Văn, một huyện lớn ở phía bắc tỉnh. Tên Mỹ Văn ghép từ chữ Mỹ và chữ Văn trong tên các huyện cũ.
Trong những năm 1990, huyện Mỹ Văn được tách lại. Văn Lâm trở thành huyện riêng, chọn Như Quỳnh làm trung tâm. Đây cũng là giai đoạn quốc lộ 5 được nâng cấp, khu công nghiệp bắt đầu xuất hiện, tạo đà cho Văn Lâm phát triển nhanh trong hai mươi năm sau.
Vì vậy người Văn Lâm sinh trong giai đoạn từ cuối thập niên 1970 đến cuối thập niên 1990 thường có giấy khai sinh ghi huyện Mỹ Văn, tỉnh Hải Hưng. Khi làm hồ sơ, giấy tờ ghi Mỹ Văn vẫn hợp lệ, chỉ cần đối chiếu tên xã để xác định thuộc phần nào của huyện ghép.
Làng Nôm: một làng cổ còn nguyên dáng
Làng Nôm là một trong những làng cổ được nhắc nhiều nhất ở Hưng Yên. Làng có cây cầu đá cũ bắc qua dòng nước, chợ làng họp bên cầu, đình làng, chùa Nôm với nhiều pho tượng cổ, những ngõ nhỏ lát gạch và những nếp nhà mái ngói. Cảnh làng như một bức tranh quê đồng bằng Bắc Bộ còn sót lại sát bên đô thị.
Chùa Nôm được biết tới với hệ thống tượng cổ phong phú, được nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật và người yêu di sản tìm đến. Cầu đá và chợ Nôm là nơi người làng họp chợ theo phiên, bán rau, cá, đồ dùng hằng ngày, đồng thời là nơi nhiều người tới chụp ảnh, vẽ tranh.
Người đến thăm làng Nôm nên đi bộ chậm, tôn trọng sinh hoạt của người dân, không vào nhà riêng khi chưa được mời, ăn mặc chỉnh tề khi vào đình, chùa. Làng là nơi người ta vẫn đang sống, không phải khu trưng bày.
Những năm gần đây, làng Nôm được quan tâm bảo tồn hơn, nhưng cũng chịu áp lực của việc xây nhà mới, mở đường. Giữ được dáng làng cổ giữa vùng công nghiệp là một thách thức với cả người dân lẫn chính quyền.
Quốc lộ 5 và các khu công nghiệp
Quốc lộ 5 nối Hà Nội với Hải Phòng chạy qua Văn Lâm ngay sau khi rời địa phận Gia Lâm. Song song với quốc lộ là đường sắt Hà Nội – Hải Phòng. Hai trục này biến Văn Lâm thành một trong những nơi thuận tiện nhất của Hưng Yên để đặt nhà máy.
Từ cuối thập niên 1990, nhiều khu công nghiệp, cụm công nghiệp, nhà xưởng mọc lên dọc quốc lộ 5 và các trục đường ngang. Ngành nghề rất đa dạng: điện tử, cơ khí, may mặc, đồ gia dụng, vật liệu. Lao động đến từ nhiều tỉnh, kéo theo nhu cầu nhà trọ, dịch vụ ăn uống, chợ.
Thị trấn Như Quỳnh là trung tâm của huyện cũ, nằm trên quốc lộ 5, có chợ, trường học, bệnh viện, ngân hàng, cửa hàng. Thị trấn sôi động gần như suốt ngày, đông nhất vào giờ tan ca và những ngày cuối tháng sau kỳ lương.
Mặt trái của công nghiệp hóa
Công nghiệp mang lại việc làm, thu nhập, đường sá, nhưng cũng đem lại những vấn đề. Ruộng đất thu hẹp, nhiều gia đình nông dân chuyển sang làm công nhân hoặc buôn bán, có người thích ứng tốt, có người lúng túng khi không còn ruộng.
Môi trường là chuyện được nhắc nhiều. Một số làng nghề tái chế kim loại, phế liệu trên địa bàn huyện từng được báo chí phản ánh về ô nhiễm không khí, nước và đất. Nước thải từ các cơ sở sản xuất, nếu không xử lý tốt, ảnh hưởng tới kênh mương, ruộng đồng.
Người định cư hoặc mua đất ở Văn Lâm nên tìm hiểu kỹ khu vực xung quanh: gần nhà máy nào, kênh nước chảy từ đâu, có làng nghề tái chế gần đó không. Đây là những câu hỏi thực tế, không phải để lo sợ mà để chọn nơi ở phù hợp.
Văn Lâm giữa các vùng lân cận
Phía tây giáp Gia Lâm, Hà Nội. Ranh giới với Hà Nội ở đây rất mờ trong đời sống: nhiều người ở Văn Lâm làm việc ở Gia Lâm, Long Biên và ngược lại, sáng đi chiều về bằng xe máy. Đi hết một đoạn đường là đã sang đất Hà Nội mà không mấy ai để ý. Chính sự gần gũi này khiến không ít người tưởng Văn Lâm là một phần của Hà Nội, trong khi về hành chính, trước và sau năm 2025, nơi này vẫn thuộc Hưng Yên.
Phía bắc giáp Bắc Ninh. Bên kia ranh là đất Bắc Ninh cũ, cùng vùng văn hóa Kinh Bắc. Nhiều làng hai bên có quan hệ họ hàng, hôn nhân, có khi chung cả tục lệ hội làng, nên người già ở Văn Lâm vẫn hay nói mình có gốc Kinh Bắc.
Phía đông giáp Mỹ Hào. Dọc quốc lộ 5, Văn Lâm nối liền với Mỹ Hào, hai bên cùng là đất công nghiệp, nhà xưởng và khu trọ. Người lạ đi qua khó nhận ra chỗ chuyển ranh; chỉ có biển tên xã bên đường là dấu hiệu rõ nhất.
Phía nam giáp Yên Mỹ và Văn Giang. Đi về phía nam là đất Yên Mỹ với khu công nghiệp và làng quê, phía tây nam là Văn Giang với làng hoa, cây cảnh và các khu đô thị mới. Càng xuống phía nam, ruộng lúa và ao cá càng nhiều, nhịp sống chậm dần.
Đọc một địa chỉ cũ ở Văn Lâm
Một người sinh ở Văn Lâm có thể có giấy tờ mang ba bốn cách ghi khác nhau, tùy năm làm giấy. Người sinh trước năm 1968 thường có giấy ghi tỉnh Hưng Yên; từ năm 1968 đến cuối thập niên 1970 ghi huyện Văn Lâm, tỉnh Hải Hưng; giai đoạn huyện ghép ghi huyện Mỹ Văn, tỉnh Hải Hưng; sau khi tái lập tỉnh và tách huyện thì lại ghi huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Từ 1/7/2025, giấy tờ mới chỉ còn ghi xã và tỉnh.
Các cách ghi ấy đều đúng với thời điểm làm giấy, không cái nào sai. Khi đối chiếu hồ sơ, điều quan trọng nhất là tên xã hoặc thị trấn cũ, vì đó là phần ít thay đổi nhất qua các đợt tách nhập. Tên thôn, tên làng như Nôm, như những làng ven quốc lộ 5, lại càng bền hơn, người trong vùng nghe là biết ngay ở đâu.
Với người lao động từ tỉnh khác đến làm việc ở các khu công nghiệp Văn Lâm, hợp đồng thuê trọ và giấy xác nhận cư trú cũ thường ghi tên xã và huyện Văn Lâm. Khi làm thủ tục mới sau năm 2025, nên mang theo giấy cũ để cán bộ đối chiếu sang tên xã mới, tránh khai nhầm.
Doanh nghiệp đặt nhà máy ở Văn Lâm có địa chỉ đăng ký ghi theo huyện cũ. Việc chuyển sang địa chỉ mới thường làm theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế; trong thời gian chuyển tiếp, hóa đơn, hợp đồng ghi địa chỉ cũ vẫn có thể gặp, người đọc chỉ cần hiểu đó là cùng một nơi.
Sau 1/7/2025: Văn Lâm cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới, cấp huyện bị bỏ. Huyện Văn Lâm không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới. Nhiều xã mới gộp đất của vài xã cũ.
Văn Lâm sát Hà Nội nhưng không nhập vào Hà Nội; đất Văn Lâm cũ vẫn thuộc tỉnh Hưng Yên mới. Doanh nghiệp trong các khu công nghiệp cần cập nhật địa chỉ theo đơn vị mới khi làm hồ sơ thay đổi, theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký kinh doanh. Người lao động nhập cư đăng ký cư trú ở xã mới nơi mình ở trọ.
Trang này không liệt kê từng xã mới cho Văn Lâm. Khi cần, hãy nhớ tên xã cũ và tên huyện Văn Lâm hoặc Mỹ Văn ghi trên giấy, rồi hỏi ủy ban xã nơi đang ở hoặc tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Văn Lâm cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Văn Lâm cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới, tỉnh hợp nhất từ Hưng Yên và Thái Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Văn Lâm không nhập vào Hà Nội.
Thị trấn Như Quỳnh thuộc huyện nào?
Thị trấn Như Quỳnh là trung tâm hành chính của huyện Văn Lâm cũ, tỉnh Hưng Yên, nằm trên quốc lộ 5. Từ 1/7/2025 không còn cấp huyện, khu vực này thuộc xã mới của tỉnh Hưng Yên.
Làng Nôm ở đâu?
Làng Nôm là làng cổ trên đất huyện Văn Lâm cũ, tỉnh Hưng Yên, nổi tiếng với cầu đá, chợ làng, đình và chùa Nôm có nhiều pho tượng cổ. Làng vẫn có người sinh sống, khách đến nên tôn trọng sinh hoạt của dân.
Huyện Mỹ Văn gồm những huyện nào?
Mỹ Văn là huyện ghép thời cuối thập niên 1970, gồm vùng Văn Lâm, Mỹ Hào và Yên Mỹ, thuộc tỉnh Hải Hưng. Trong những năm 1990, huyện tách lại thành các huyện cũ.
Văn Lâm xưa có thuộc Bắc Ninh không?
Theo các sách địa chí phổ biến, Văn Lâm thời phong kiến thuộc phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc, cùng vùng văn hóa với Bắc Ninh. Cuối thế kỷ 19, huyện được chuyển về tỉnh Hưng Yên.
Từ Hà Nội đến Văn Lâm đi đường nào?
Đường thuận tiện nhất là quốc lộ 5 từ phía Gia Lâm, đi qua cầu và đường cửa ngõ phía đông Hà Nội. Giờ cao điểm đoạn này thường đông, nên tính thêm thời gian.