Huyện Vân Đồn là huyện đảo của tỉnh Quảng Ninh, nằm trên quần đảo Bái Tử Long, được đổi tên từ huyện đảo mang tên Cẩm Phả năm 1994. Ngay trước 1/7/2025, huyện có thị trấn Cái Rồng và mười một xã. Từ 1/7/2025, toàn bộ huyện Vân Đồn chuyển thành đặc khu Vân Đồn, trực thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Vân Đồn có một lịch sử rất dài: thương cảng do triều Lý lập ra năm 1149, nơi thuyền buôn các nước ghé lại, nơi diễn ra trận đánh đoàn thuyền lương quân Nguyên năm 1288. Ngày nay, Vân Đồn có sân bay, cao tốc, cảng tàu đi Cô Tô, những đảo có bãi biển đẹp như Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng. Bài này đi qua các lớp lịch sử, đảo, nghề và chuyện đặc khu.
Trang Vân Đồn năm 1149 và thương cảng cổ
Năm 1149, vua Lý Anh Tông cho lập trang Vân Đồn để thuyền buôn các nước đến trao đổi hàng hoá. Đây được coi là thương cảng đầu tiên mang tính quốc tế của Đại Việt. Thuyền buôn từ các vùng ven biển phương Bắc, từ các nước Đông Nam Á ghé lại, mua bán hàng hoá, lâm sản, ngọc trai.
Thương cảng không nằm ở một chỗ mà gồm nhiều bến trên các đảo, nơi có nước sâu, kín gió. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu tích ở các bến như Cái Làng, Cống Cái, Con Quy trên các đảo Quan Lạn, Cống Đông, Cống Tây, với nhiều mảnh gốm sứ các thời kỳ.
Thương cảng Vân Đồn hoạt động qua các thời Lý, Trần, Lê, rồi suy dần khi các tuyến buôn bán thay đổi. Tuy vậy, dấu tích của nó vẫn còn trên đảo, trong các lớp đất, trong tên gọi và trong ký ức của người dân.
Khu di tích thương cảng Vân Đồn đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Người muốn tìm hiểu có thể đến các điểm bến cổ, xem hiện vật được trưng bày, nhưng không được tự ý đào bới, nhặt hiện vật mang đi.
Trận Vân Đồn năm 1288 và đình Quan Lạn
Cuối năm 1287, đầu năm 1288, khi quân Nguyên tiến đánh Đại Việt lần thứ ba, đoàn thuyền lương lớn do Trương Văn Hổ chỉ huy đi qua vùng biển Vân Đồn. Phó tướng Trần Khánh Dư đã chặn đánh, phá tan đoàn thuyền lương, góp phần làm quân Nguyên thiếu lương, phải rút quân.
Trận Vân Đồn là một bước dẫn tới chiến thắng Bạch Đằng tháng 4 năm 1288. Người dân Vân Đồn, nhất là ở Quan Lạn, nhớ công Trần Khánh Dư và các tướng sĩ, lập đình, đền thờ, tổ chức lễ hội tưởng niệm.
Đình Quan Lạn là ngôi đình gỗ lớn trên đảo Quan Lạn, kiến trúc truyền thống, được xếp hạng di tích quốc gia. Lễ hội Quan Lạn thường tổ chức vào khoảng giữa tháng Sáu âm lịch, nổi bật với cuộc đua thuyền giữa các giáp, mô phỏng trận đánh xưa.
Mùa lễ hội, đảo rất đông khách và người dân về quê. Khách đến dự nên đi sớm, đặt chỗ nghỉ trước, giữ trật tự khi có nghi lễ, không chen lấn trên bãi khi đua thuyền diễn ra.
Từ huyện Cẩm Phả đến huyện Vân Đồn và đặc khu
Sau khi lập tỉnh Quảng Ninh, vùng đảo Bái Tử Long thuộc huyện đảo mang tên Cẩm Phả, trong khi phần đất liền là thị xã Cẩm Phả. Hai tên trùng nhau gây nhầm lẫn. Năm 1994, huyện đảo này được đổi tên thành huyện Vân Đồn, đồng thời tách phần Cô Tô thành huyện riêng.
Ngay trước tháng 7/2025, huyện Vân Đồn có thị trấn Cái Rồng trên đảo Cái Bầu và các xã Bình Dân, Đài Xuyên, Đoàn Kết, Đông Xá, Hạ Long, Vạn Yên trên đảo Cái Bầu, các xã Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng, Bản Sen, Thắng Lợi trên các đảo ngoài.
Vân Đồn từng được đề xuất làm đặc khu kinh tế từ cuối thập niên 2010. Đến năm 2025, khi cả nước bỏ cấp huyện, theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính, huyện Vân Đồn chuyển thành đặc khu Vân Đồn, là đơn vị hành chính cấp cơ sở ở vùng hải đảo, trực thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Ranh giới đặc khu trùng với huyện cũ, nên mọi đảo, mọi xã cũ của Vân Đồn đều nằm trong đặc khu. Địa chỉ mới ghi thôn, đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh; có thể kèm tên xã cũ trong ngoặc để dễ đối chiếu.
Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng: những đảo có bãi biển đẹp
Quan Lạn là đảo có làng cổ, đình cổ, bãi biển dài Sơn Hào, bãi Quan Lạn, những đồi cát trắng và rừng phi lao. Đường trên đảo đi xe đạp, xe điện khá thuận. Làng Quan Lạn có những ngôi nhà cổ, giếng cổ, nếp sinh hoạt làng chài lâu đời.
Minh Châu nổi tiếng với bãi biển cát trắng, nước trong, và rừng trâm cổ thụ hiếm gặp trên đảo. Mùa trâm chín, quả tím sẫm, người dân hái bán. Rừng trâm thuộc khu bảo tồn, khách vào rừng cần đi đúng lối, không bẻ cành.
Ngọc Vừng có bãi biển yên tĩnh, có dấu tích thành cổ và nhiều di chỉ khảo cổ. Bản Sen, Thắng Lợi là những xã đảo nhỏ, đời sống còn đơn sơ, ít khách. Mỗi đảo một vẻ, phù hợp với những người thích biển vắng.
Tàu khách ra các đảo xuất phát từ cảng Cái Rồng và một số bến khác. Mùa hè chạy nhiều chuyến, mùa đông ít hơn, có lúc ngừng khi biển động. Nên kiểm tra lịch tàu, thời tiết, đặt chỗ nghỉ trước vào mùa cao điểm.
Đảo Cái Bầu: đảo lớn và trung tâm của Vân Đồn
Cái Bầu là đảo lớn nhất của Vân Đồn, nằm sát đất liền, nối với vùng Cẩm Phả bằng cầu Vân Tiên. Trên đảo có thị trấn Cái Rồng cũ, cảng, chợ, trường học, cơ quan, các xã nông nghiệp và nhiều dự án mới. Phần lớn người dân Vân Đồn sống ở đảo này.
Địa hình Cái Bầu có đồi núi, rừng, thung lũng, đồng ruộng và bãi triều. Phía đông bắc giáp vùng biển gần Tiên Yên, phía nam nhìn ra vịnh Bái Tử Long với hàng trăm đảo đá. Cảnh quan vừa giống miền núi vừa giống miền biển, khác hẳn những đảo ngoài.
Cảng Cái Rồng là nơi tàu khách đi Quan Lạn, Minh Châu, Cô Tô xuất phát, cũng là cảng cá lớn của vùng. Sáng sớm, tàu cá về, chợ cá họp ngay ở bến. Khu vực quanh cảng có nhiều nhà nghỉ, quán ăn phục vụ khách chờ tàu.
Các xã trên Cái Bầu như Đoàn Kết, Bình Dân, Đông Xá, Hạ Long, Đài Xuyên, Vạn Yên có làng nông nghiệp, rừng trồng, ao đầm. Đường cao tốc và quốc lộ chạy qua đảo, nối với sân bay. Người ở đây có thể đi Hạ Long, Móng Cái trong ngày, điều mà trước đây rất khó.
Sá sùng, nghề biển và đời sống trên đảo
Sá sùng là đặc sản nổi tiếng của Quan Lạn và các đảo Vân Đồn. Sá sùng sống vùi trong cát ở bãi triều, người dân đào bắt khi nước rút, làm sạch, phơi khô. Sá sùng khô dùng nấu nước dùng, xào, nướng, có vị ngọt đậm, giá trị cao.
Ngoài sá sùng, người dân Vân Đồn còn đánh bắt cá, mực, tôm, ngán, nuôi trai ngọc, cá lồng bè. Chợ cá ở cảng Cái Rồng sáng sớm rất tấp nập. Hải sản tươi, chả mực, mực một nắng là những thứ khách hay mua.
Trên đảo Cái Bầu, người dân còn trồng lúa, rau, cây ăn quả, trồng rừng. Một số xã như Đài Xuyên, Vạn Yên có nhiều dự án du lịch, nghỉ dưỡng mới. Đời sống trên đảo lớn gần với đất liền, các đảo ngoài thì vẫn chậm và phụ thuộc nhiều vào tàu.
Mua sá sùng nên chọn con khô đều, màu vàng nâu, thơm, không có mùi lạ, mua ở nơi có nguồn gốc rõ. Hàng giả, hàng pha thường có màu lạ hoặc mùi hoá chất, nên hỏi kỹ trước khi mua số lượng lớn.
Sân bay, cao tốc và Vân Đồn hôm nay
Từ cuối năm 2018, Vân Đồn có sân bay quốc tế, một trong những sân bay đầu tiên do tư nhân đầu tư tại Việt Nam. Cùng năm đó, cao tốc Hạ Long – Vân Đồn đưa vào sử dụng. Thời gian đi từ Hà Nội, Hạ Long ra Vân Đồn rút ngắn đáng kể.
Sân bay và cao tốc giúp Vân Đồn trở thành cửa ngõ của miền đông Quảng Ninh. Khách bay đến Vân Đồn có thể đi tiếp ra Cô Tô, Quan Lạn, Minh Châu hoặc về Hạ Long, Móng Cái. Nhiều khu nghỉ dưỡng, khu đô thị mới được xây dựng trên đảo Cái Bầu.
Sự thay đổi nhanh cũng đặt ra nhiều bài toán: giữ rừng, giữ biển, giữ làng cổ, quản lý đất đai, xây dựng. Người dân lâu đời trên đảo vừa có thêm cơ hội làm ăn, vừa phải thích nghi với nhịp sống mới.
Người chuyển đến làm việc ở Vân Đồn thường làm trong du lịch, xây dựng, dịch vụ, sân bay, cảng. Thị trấn Cái Rồng cũ có chợ, trường học, trung tâm y tế, ngân hàng. Mua bán nhà đất nên kiểm tra kỹ giấy tờ, quy hoạch, tránh các giao dịch không rõ ràng.
Vân Đồn cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Vân Đồn trở thành đặc khu Vân Đồn. Thị trấn Cái Rồng và mười một xã cũ không còn là đơn vị hành chính riêng; toàn bộ thuộc đặc khu, trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Tên các đảo, các làng vẫn giữ nguyên.
Ghi địa chỉ nên theo dạng: "thôn X, đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh (trước là xã Quan Lạn, huyện Vân Đồn)". Với giấy tờ trước 1994, có thể gặp tên "huyện Cẩm Phả" cho vùng đảo, cần ghi chú năm cấp để tránh nhầm với thành phố Cẩm Phả.
Thủ tục hành chính thường ngày do đặc khu giải quyết, các đảo xa có thể có điểm tiếp nhận riêng. Người dân nên hỏi trước nơi tiếp nhận, giờ làm việc, hoặc làm trực tuyến.
Giấy tờ cũ vẫn có hiệu lực. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ ghi theo đặc khu. Doanh nghiệp, cơ sở du lịch nên cập nhật địa chỉ trên biển hiệu, hoá đơn khi đến kỳ thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vân Đồn nay là gì?
Từ 1/7/2025, toàn bộ huyện Vân Đồn cũ chuyển thành đặc khu Vân Đồn, trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp cơ sở ở vùng hải đảo, có ranh giới trùng với huyện cũ, gồm cả đảo Cái Bầu và các đảo ngoài.
Vân Đồn trước đây có tên gì?
Trước năm 1994, vùng đảo này là huyện đảo mang tên Cẩm Phả, trùng tên với thị xã Cẩm Phả trên đất liền. Năm 1994 huyện được đổi tên thành Vân Đồn, lấy theo tên thương cảng cổ thời Lý, đồng thời tách phần Cô Tô thành huyện riêng.
Thương cảng Vân Đồn có từ khi nào?
Năm 1149, vua Lý Anh Tông cho lập trang Vân Đồn để thuyền buôn các nước đến trao đổi hàng hoá. Thương cảng gồm nhiều bến trên các đảo như Quan Lạn, Cống Đông, Cống Tây, hoạt động qua các thời Lý, Trần, Lê.
Trước 7/2025 Vân Đồn có những xã nào?
Vân Đồn có thị trấn Cái Rồng và các xã Bình Dân, Đài Xuyên, Đoàn Kết, Đông Xá, Hạ Long, Vạn Yên trên đảo Cái Bầu; các xã Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng, Bản Sen, Thắng Lợi trên các đảo ngoài.
Lễ hội Quan Lạn có gì đặc biệt?
Lễ hội Quan Lạn tổ chức khoảng giữa tháng Sáu âm lịch, tưởng nhớ Trần Khánh Dư và trận Vân Đồn năm 1288. Nổi bật là cuộc đua thuyền giữa các giáp trên biển, mô phỏng trận đánh xưa, rất đông người về dự.