Huyện Vân Canh, Bình Định cũ: thượng nguồn Hà Thanh và người Chăm H'roi

Vân Canh là huyện miền núi ở phía tây nam Bình Định cũ, nằm ở thượng nguồn sông Hà Thanh, phía nam giáp Phú Yên, phía bắc giáp Tây Sơn, phía đông là vùng đồng bằng Tuy Phước. Đây là nơi sinh sống chủ yếu của người Chăm H'roi, bên cạnh người Bana và người Kinh. Từ 1/7/2025, huyện thôi là đơn vị hành chính; đất Vân Canh cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.

Vân Canh nằm khá gần Quy Nhơn nhưng ít người biết đến. Bài viết giới thiệu địa hình, cộng đồng Chăm H'roi với nghề dệt thổ cẩm, đời sống người dân vùng núi, đường đi và những gì cần biết khi đọc địa chỉ Vân Canh cũ.

Thung lũng thượng nguồn sông Hà Thanh

Sông Hà Thanh bắt nguồn từ vùng núi Vân Canh, chảy về phía đông qua Tuy Phước rồi đổ vào đầm Thị Nại, đi ngang rìa Quy Nhơn. Ở Vân Canh, sông chảy giữa những thung lũng hẹp, hai bên là núi rừng. Làng mạc và ruộng nương nằm dọc sông và các suối nhánh, đường giao thông cũng bám theo dòng nước.

Địa hình chủ yếu là núi và đồi, đất bằng ít. Vùng thấp gần thị trấn Vân Canh có ruộng lúa nước, vườn cây, nhà cửa đông hơn; vùng cao là rừng, rẫy và các làng nhỏ. Khí hậu mát hơn đồng bằng, nhưng mùa mưa cuối năm mưa lớn, nước sông lên nhanh và đường dễ bị sạt lở.

Rừng đầu nguồn Hà Thanh có vai trò giữ nước cho cả vùng hạ lưu, bao gồm Tuy Phước và Quy Nhơn. Khi rừng bị mất, lũ ở hạ lưu về nhanh hơn và mạnh hơn. Vì vậy, nhiều hộ dân Vân Canh nhận khoán bảo vệ rừng, và việc giữ rừng ở đây có ý nghĩa với cả vùng đồng bằng phía dưới.

Người Chăm H'roi: một nhóm Chăm sống ở vùng núi

Người Chăm H'roi là một nhóm thuộc dân tộc Chăm, sống chủ yếu ở vùng núi Bình Định và Phú Yên cũ. Khác với người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận sống ở đồng bằng ven biển, người Chăm H'roi sống ở vùng núi, làm nương rẫy và ruộng nước ven suối, có nhiều nét văn hóa gần với các dân tộc Tây Nguyên.

Ở Vân Canh, người Chăm H'roi sống tập trung ở nhiều xã, có làng truyền thống, tiếng nói riêng, các lễ trong năm gắn với mùa màng và đời sống cộng đồng. Cồng chiêng, các điệu múa, hát và lễ hội được giữ gìn, nhất là trong các dịp lễ của làng và của huyện.

Một số xã vùng cao của Vân Canh còn có người Bana sinh sống. Người Kinh ở thị trấn và dọc các trục đường chính, làm buôn bán, công chức, giáo viên. Các cộng đồng sống xen kẽ, giao lưu qua chợ, trường học và các hoạt động chung.

Thổ cẩm Chăm H'roi và những nghề truyền thống

Dệt thổ cẩm. Phụ nữ Chăm H'roi dệt vải bằng khung dệt thủ công, tạo ra những tấm vải có hoa văn riêng. Màu sắc thường gặp là chàm, đỏ, đen, trắng. Vải được dùng làm váy, áo, khăn, túi và các vật dụng trong gia đình.

Giữ nghề. Nghề dệt từng có nguy cơ mai một khi quần áo may sẵn phổ biến. Một số làng đã lập tổ, nhóm dệt, được hỗ trợ khung dệt và tìm đầu ra cho sản phẩm. Thổ cẩm Vân Canh được giới thiệu ở các hội chợ, sự kiện văn hóa của tỉnh.

Đan lát. Đàn ông Chăm H'roi giỏi đan gùi, rổ, nia từ mây, tre. Những vật dụng này vừa dùng trong nhà, vừa đem bán. Gùi là vật không thể thiếu khi lên rẫy, đi rừng.

Mua sản phẩm. Muốn mua thổ cẩm, đồ đan, nên hỏi trực tiếp tổ dệt hoặc người làm trong làng, để tiền đến tay người làm nghề. Hỏi rõ sản phẩm dệt tay hay dệt máy, sợi gì, trước khi mua.

Đời sống và sinh kế ở vùng núi

Người Vân Canh sống bằng lúa nước ven suối, lúa rẫy, bắp, sắn và rừng trồng. Keo là cây trồng phổ biến trên đồi, mang lại thu nhập tiền mặt khi bán gỗ. Chăn nuôi bò, heo, gà theo kiểu thả quanh làng là cách tích lũy quen thuộc. Một số hộ trồng cây ăn quả, cây dược liệu theo hướng dẫn của các chương trình hỗ trợ.

Vì gần Quy Nhơn và các khu công nghiệp ở vùng ven, nhiều người trẻ Vân Canh đi làm công nhân, làm thuê, sáng đi tối về hoặc ở trọ trong tuần. Thu nhập này giúp gia đình bớt phụ thuộc nương rẫy. Tuy vậy, khoảng cách và đường sá vẫn là trở ngại, nhất là với các xã vùng cao.

Trường học, trạm y tế, điện và nước sạch đã đến hầu hết các xã, nhưng chất lượng dịch vụ ở vùng cao vẫn còn khoảng cách với đồng bằng. Học sinh lên cấp học cao hơn thường phải xuống thị trấn hoặc học trường nội trú. Người bệnh nặng phải chuyển xuống Quy Nhơn.

Đường đến Vân Canh và những điều cần chuẩn bị

Bảng ghi kinh nghiệm chung, không ghi thời gian hay giá vé vì thay đổi theo phương tiện và mùa.

Đường dọc sông Hà Thanh lên Vân Canh qua nhiều đoạn ven núi, khúc cua gắt; mùa mưa có đá lăn và nước tràn qua mặt đường ở chỗ trũng. Nếu đi xe máy, nên đi theo nhóm hoặc báo trước cho người quen đang ở Vân Canh.

Vân Canh chưa phải điểm du lịch có dịch vụ đầy đủ. Mang theo nước, tiền mặt, đổ xăng ở thị trấn, và báo trước cho người quen nếu lên vùng cao.

Lễ hội và nếp sinh hoạt cộng đồng

Đời sống của người Chăm H'roi ở Vân Canh gắn chặt với làng. Mỗi làng có người già uy tín được kính trọng, đứng ra giải quyết việc chung và giữ các lệ cũ. Những việc lớn như dựng nhà, làm lễ, đón khách từ xa đều có sự góp sức của cả làng. Người ngoài vào làng thường được mời uống nước, ăn cơm cùng gia đình.

Các lễ trong năm thường gắn với chu kỳ nương rẫy: lễ trước khi phát rẫy, lễ khi gieo hạt, lễ mừng lúa mới khi thu hoạch. Trong lễ có cồng chiêng, múa xoang, rượu cần và các món ăn truyền thống. Những năm gần đây, huyện và tỉnh tổ chức các ngày hội văn hóa, nơi người Chăm H'roi, Bana và người Kinh cùng biểu diễn, giới thiệu nghề dệt, đan lát.

Khi tham dự lễ của làng, người ngoài nên ăn mặc kín đáo, hỏi người dẫn đường về những điều kiêng kỵ, không tự ý chạm vào đồ cúng, cồng chiêng. Chụp ảnh người già, trẻ nhỏ hay nghi lễ đều nên xin phép trước. Sự tôn trọng ấy giúp chuyến đi được đón tiếp tử tế và để lại thiện cảm cho những người đến sau.

Bữa cơm vùng núi Vân Canh

Bữa cơm của người Vân Canh, nhất là ở các làng Chăm H'roi và Bana, có nhiều thứ lấy từ rẫy, từ suối và từ rừng trồng quanh làng: gạo rẫy, bắp, sắn, rau rừng, măng, cá suối, gà thả đồi. Cách nấu đơn giản, nhiều món nướng, luộc, nấu ống tre, nêm muối ớt và các loại lá riêng của vùng.

Ở chợ thị trấn Vân Canh, người làng mang xuống bán những thứ có theo mùa: măng tươi mùa mưa, rau rừng, chuối, mít, đậu, đôi khi có mật ong hay các loại củ. Hàng ít, mỗi người một mủng, nên ai muốn mua làm quà nên đi sớm. Gạo rẫy được nhiều người dưới xuôi ưa vì hạt dẻo, thơm, nhưng số lượng không nhiều.

Khi mua mật ong, rượu hay các thứ quảng cáo là đồ rừng, nên mua của người quen, hỏi rõ nguồn gốc. Tuyệt đối không mua động vật hoang dã hay sản phẩm từ chúng, vì vừa vi phạm pháp luật, vừa làm cạn kiệt chính cánh rừng đầu nguồn mà cả vùng Hà Thanh đang dựa vào.

Vân Canh cũ sau ngày 1/7/2025

Từ 1/7/2025, huyện Vân Canh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Như các vùng núi khác, việc gộp xã có thể khiến khoảng cách từ làng đến trụ sở xã mới xa hơn, nên người dân cần hỏi rõ nơi tiếp nhận hồ sơ.

Giấy tờ cũ ghi "huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định" vẫn có giá trị. Hồ sơ mới ghi làng, thôn; xã mới; tỉnh Gia Lai. Với đồng bào dân tộc thiểu số, các chính sách hỗ trợ gắn với địa bàn cũ có thể được điều chỉnh theo địa giới mới; nên hỏi cán bộ xã để không bị gián đoạn quyền lợi.

Sau khi nhập tỉnh, người Chăm H'roi ở Vân Canh và người Jrai, Bana ở Gia Lai cũ cùng ở trong một tỉnh. Đây là cơ hội để các cộng đồng giao lưu văn hóa, nhưng cũng đòi hỏi chính quyền mới hiểu đúng sự khác biệt giữa các nhóm, không gộp chung tất cả là "đồng bào Tây Nguyên".

Câu hỏi thường gặp

Người Chăm H'roi khác người Chăm ở Ninh Thuận thế nào?

Cùng dân tộc Chăm nhưng người Chăm H'roi sống ở vùng núi Bình Định, Phú Yên cũ, làm nương rẫy, có nhiều nét văn hóa gần các dân tộc Tây Nguyên. Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận sống ở đồng bằng ven biển, có hệ thống đền tháp và phong tục khác.

Sông Hà Thanh chảy qua đâu?

Sông Hà Thanh bắt nguồn từ vùng núi Vân Canh, chảy về phía đông qua Tuy Phước rồi đổ vào đầm Thị Nại, đi gần rìa Quy Nhơn. Rừng đầu nguồn ở Vân Canh có vai trò giữ nước và giảm lũ cho cả vùng hạ lưu.

Muốn mua thổ cẩm Chăm H'roi thì mua ở đâu?

Nên mua trực tiếp từ các tổ dệt, nhóm dệt hoặc người làm nghề trong làng ở Vân Canh, hoặc tại các hội chợ có gian hàng của họ. Hỏi rõ sản phẩm dệt tay hay dệt máy, chất liệu sợi, để mua đúng hàng và tiền đến tay người làm.

Từ Quy Nhơn lên Vân Canh có xa không?

Vân Canh nằm khá gần Quy Nhơn, đi qua vùng Tuy Phước rồi theo đường dọc sông Hà Thanh lên núi. Đoạn đường núi cần đi cẩn thận, nhất là mùa mưa. Thời gian đi phụ thuộc điểm đến cụ thể trong huyện và tình trạng đường.

Vân Canh có giáp Phú Yên không?

Có. Vân Canh nằm ở phía tây nam Bình Định cũ, phía nam giáp Phú Yên cũ. Quốc lộ 19C đi qua Vân Canh sang Phú Yên. Sau 7/2025, Phú Yên nhập với Đắk Lắk, còn Vân Canh thuộc Gia Lai, nên đây trở thành vùng giáp ranh hai tỉnh mới.

Sau 7/2025 Vân Canh thuộc tỉnh nào?

Thuộc tỉnh Gia Lai mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 nhập Bình Định vào Gia Lai. Cấp huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành các xã mới. Tên xã mới nên tra trên cổng thông tin tỉnh hoặc hỏi chính quyền địa phương.