Huyện U Minh, tỉnh Cà Mau cũ: rừng tràm U Minh Hạ, mật ong và cụm khí điện đạm

Huyện U Minh là đơn vị cấp huyện ở phía tây bắc tỉnh Cà Mau đến hết ngày 30/6/2025, huyện lỵ là thị trấn U Minh. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành bốn xã của tỉnh Cà Mau mới: U Minh, Nguyễn Phích, Khánh An và Khánh Lâm. Đây là U Minh của Cà Mau, khác với huyện U Minh Thượng của Kiên Giang cũ ở phía bắc.

Nói U Minh là người miền Tây nghĩ ngay tới rừng tràm, nước sẫm màu, mật ong, cá đồng, và những câu chuyện kháng chiến. Bài viết phân biệt U Minh Hạ với U Minh Thượng, kể rừng tràm trên đất than bùn, nghề gác kèo ong, cụm khí – điện – đạm, bờ biển Tây phía Khánh Hội, và cách các xã cũ gom về bốn xã mới.

U Minh Hạ và U Minh Thượng: một vùng rừng, hai tỉnh

Vùng rừng tràm U Minh trải trên phía tây bán đảo, được chia làm hai phần: U Minh Thượng ở phía bắc, thuộc Kiên Giang cũ, và U Minh Hạ ở phía nam, thuộc Cà Mau cũ. Ranh giới hai phần gần như trùng ranh giới hai tỉnh cũ. Từ 1/7/2025, U Minh Thượng thuộc tỉnh An Giang mới, U Minh Hạ thuộc tỉnh Cà Mau mới.

Huyện U Minh của Cà Mau cũ nằm trọn trong vùng U Minh Hạ, cùng với phần phía bắc huyện Trần Văn Thời. Phía bắc huyện giáp vùng Kiên Giang cũ, phía đông giáp Thới Bình và thành phố Cà Mau, phía nam giáp Trần Văn Thời, phía tây là biển Tây.

Người ở xa hay nhầm huyện U Minh của Cà Mau với huyện U Minh Thượng, hoặc dùng chữ U Minh để chỉ chung cả vùng rừng. Khi đọc tài liệu, nên xem kỹ đang nói về huyện, về vùng rừng hay về vườn quốc gia nào. Vườn quốc gia U Minh Hạ ở Cà Mau và Vườn quốc gia U Minh Thượng ở phía bắc là hai đơn vị khác nhau.

Huyện U Minh đã có từ thời Minh Hải và là một trong sáu huyện gốc khi tái lập tỉnh Cà Mau năm 1997. Đến tháng 6/2025, huyện gồm thị trấn U Minh và các xã Nguyễn Phích, Khánh An, Khánh Hòa, Khánh Tiến, Khánh Thuận, Khánh Lâm, Khánh Hội.

Rừng tràm trên đất than bùn

Rừng U Minh Hạ là rừng tràm mọc trên đất than bùn, lớp đất hình thành từ xác thực vật tích tụ lâu đời trong vùng trũng ngập nước. Nước trong rừng có màu như nước trà do lá tràm và than bùn, mùa mưa ngập, mùa khô rút dần. Tràm là loài cây chịu được cả ngập lẫn phèn, nên trụ được ở đây.

Rừng là nơi sống của nhiều loài cá đồng, rắn, rùa, chim nước, và từ lâu là chỗ dựa của người dân: gỗ tràm làm cừ, làm nhà, củi; mật ong; cá; rau rừng. Trong hai cuộc kháng chiến, rừng U Minh là căn cứ địa quan trọng của Nam Bộ, nhiều địa danh trong rừng gắn với chuyện thời ấy.

Cháy rừng là nỗi lo lớn nhất. Khi mực nước xuống thấp trong mùa khô, lớp than bùn khô đi, một đốm lửa có thể cháy âm ỉ dưới đất nhiều ngày. Những vụ cháy lớn trong quá khứ đã làm mất nhiều diện tích rừng, từ đó công tác giữ nước, trực chòi canh được làm chặt hơn.

Vườn quốc gia U Minh Hạ bảo vệ phần rừng tràm còn lại trên đất U Minh và Trần Văn Thời. Có những tuyến tham quan bằng xuồng, lối đi bộ, tháp quan sát. Khách vào rừng nên đi cùng người hướng dẫn, tuyệt đối không đốt lửa, không hút thuốc, mang rác ra ngoài.

Gác kèo ong: nghề lấy mật riêng của rừng tràm

Nghề gác kèo ong là cách lấy mật đặc trưng của vùng U Minh. Người làm nghề không nuôi ong trong thùng, mà dựng những thanh gỗ, gọi là kèo, nghiêng dưới tán tràm ở chỗ thoáng, hợp hướng gió, để đàn ong rừng tự đến làm tổ. Đến mùa, người gác kèo đi thăm, cắt phần tổ có mật, chừa lại phần ong non để đàn tiếp tục sống.

Đây là nghề cần kinh nghiệm: chọn chỗ đặt kèo, chọn hướng, độ nghiêng, biết lúc nào nên cắt mật. Kinh nghiệm được truyền trong gia đình, giữa những người cùng nghề. Nghề gác kèo ong ở U Minh Hạ đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia.

Mùa mật thường gắn với mùa tràm trổ bông, rộ vào khoảng mùa khô. Mật ong rừng tràm có màu vàng sẫm, mùi thơm riêng. Khách mua nên mua ở người làm nghề hoặc nơi có nguồn rõ ràng, vì mật pha, mật nuôi bán dưới tên mật rừng không hiếm.

Ngoài mật, người U Minh còn sống nhờ cá đồng mùa nước, nghề đánh bắt bằng lờ, lọp, câu, và nghề trồng tràm, keo trên đất than bùn. Mắm cá lóc, khô cá, cá lóc nướng trui, lẩu mắm U Minh là những món ăn mang tên vùng đất này.

Khánh An: cụm khí – điện – đạm bên sông Ông Đốc

Ở xã Khánh An cũ có cụm công nghiệp khí – điện – đạm Cà Mau, gồm nhà máy điện chạy bằng khí và nhà máy sản xuất phân đạm, dùng khí dẫn từ mỏ ngoài khơi biển Tây vào bờ. Đây là một trong những công trình công nghiệp lớn nhất của bán đảo, thay đổi hẳn diện mạo một vùng vốn chỉ có rừng và ruộng.

Cụm công nghiệp tạo việc làm cho người địa phương, kéo theo khu dân cư, dịch vụ, đường sá. Người ở thành phố Cà Mau đi làm ở đây hằng ngày, nhiều gia đình ở các xã quanh mở quán ăn, nhà trọ, cửa hàng.

Cũng vì cụm công nghiệp, Khánh An là một trong những vùng thay đổi nhanh nhất của huyện U Minh cũ. Sau sắp xếp năm 2025, tên Khánh An được giữ làm tên xã mới, gồm xã Khánh An cũ và một phần xã Nguyễn Phích cũ.

Người đến đây làm việc hay thăm người thân nên nhớ: nhà máy là khu vực an ninh, không được tự ý vào hay chụp ảnh khu sản xuất. Muốn tìm hiểu, nên xem các thông tin giới thiệu công khai.

Bờ biển Tây phía Khánh Hội và các xã ven rừng

Phía tây huyện là bờ biển Tây, quanh vùng Khánh Hội cũ có cửa sông và bến ghe. Người ven biển sống bằng đánh bắt gần bờ, nuôi tôm, làm khô. Bờ biển ở đây cũng là bãi bùn, có đoạn được bồi, có đoạn phải làm kè chống sạt.

Các xã như Khánh Thuận, Khánh Hòa, Khánh Tiến, Khánh Lâm nằm giữa rừng và biển, đời sống pha trộn: vừa có vuông tôm, ruộng lúa – tôm, vừa có vườn tràm, nghề rừng. Kênh xáng chạy thẳng nối các xã với thị trấn và sông Ông Đốc.

Thị trấn U Minh cũ là trung tâm buôn bán của huyện, có chợ, trường, bệnh viện. Sau sắp xếp, thị trấn cùng xã Khánh Thuận và một phần xã Nguyễn Phích cũ hợp thành xã Nguyễn Phích. Tên U Minh thì được dùng cho một xã khác, lập từ xã Khánh Hòa và Khánh Tiến cũ.

Chỗ này dễ gây nhầm: người ở thị trấn U Minh cũ nay ghi xã Nguyễn Phích, còn xã U Minh mới lại nằm ở vùng Khánh Hòa, Khánh Tiến. Khi ghi địa chỉ, nhớ kèm tên cũ trong ngoặc.

Xã, thị trấn cũ của U Minh về bốn xã mới

Theo phương án sắp xếp năm 2025, các xã, thị trấn của U Minh cũ gom lại như bảng dưới. Xã Nguyễn Phích cũ được chia cho ba xã mới.

Với người ở xã Nguyễn Phích cũ, việc tra ấp thuộc xã mới nào là bắt buộc, vì xã cũ chia về ba nơi. Dùng ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi công an xã để chắc chắn trước khi ghi vào hồ sơ đất đai, hộ tịch.

Đến U Minh: mùa nào, đi thế nào

Từ thành phố Cà Mau, đi về phía tây bắc theo đường về U Minh, qua vùng Khánh An là tới thị trấn U Minh cũ. Đường bộ đã tốt hơn nhiều so với trước, xe máy và ô tô đều đi được. Vào sâu trong rừng thì phải đi xuồng hoặc theo đường nội bộ của vườn quốc gia.

Mùa mưa, rừng ngập nước, xanh tốt, cá nhiều, đi xuồng trong rừng đẹp nhất. Mùa khô là mùa mật, nhưng cũng là mùa lo cháy, một số khu vực có thể hạn chế khách. Nên hỏi trước tình hình trước khi đi.

Với người tìm về vùng U Minh vì chuyện kháng chiến, nhiều xã có nhà bia, khu tưởng niệm, và người lớn tuổi còn nhớ những con kinh, những xẻo rạch từng là đường đi trong rừng. Hỏi chuyện các cụ ở chợ, ở quán cà phê ven kinh thường được nghe nhiều hơn trên sách.

Mang áo dài tay, thuốc chống muỗi, nước uống. Trong rừng không có nhiều dịch vụ, ăn uống chủ yếu ở các điểm tham quan hoặc nhà dân. Món nên thử: cá lóc nướng trui, lẩu mắm, canh chua cá đồng, mật ong rừng.

Sau ngày 1/7/2025, giấy tờ thường ngày làm ở xã nơi cư trú. Người quê U Minh đi xa ghi xã mới, tỉnh Cà Mau, kèm tên cũ để đối chiếu, ví dụ "xã Nguyễn Phích, tỉnh Cà Mau (trước là thị trấn U Minh, huyện U Minh)".

Câu hỏi thường gặp

Huyện U Minh cũ nay thuộc đâu?

Từ 1/7/2025, huyện U Minh cũ thuộc tỉnh Cà Mau mới, sau khi Cà Mau hợp với Bạc Liêu theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ nay chia thành bốn xã: U Minh, Nguyễn Phích, Khánh An và Khánh Lâm.

Thị trấn U Minh cũ nay thuộc xã nào?

Thị trấn U Minh cũ cùng xã Khánh Thuận và một phần xã Nguyễn Phích cũ nay hợp thành xã Nguyễn Phích, tỉnh Cà Mau. Xã mang tên U Minh lại là một xã khác, lập từ xã Khánh Hòa và Khánh Tiến cũ.

U Minh Hạ khác U Minh Thượng thế nào?

U Minh Hạ là phần rừng tràm phía nam, thuộc Cà Mau cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau mới. U Minh Thượng là phần phía bắc, thuộc Kiên Giang cũ, nay thuộc tỉnh An Giang mới. Mỗi bên có một vườn quốc gia riêng.

Gác kèo ong là gì?

Đó là nghề lấy mật ong rừng của vùng U Minh: người làm nghề dựng thanh gỗ gọi là kèo dưới tán tràm để đàn ong rừng tự đến làm tổ, rồi cắt mật theo mùa, chừa lại ong non. Nghề đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Cụm khí điện đạm Cà Mau nằm ở đâu?

Cụm khí – điện – đạm Cà Mau nằm ở vùng xã Khánh An cũ của huyện U Minh, nay thuộc xã Khánh An, tỉnh Cà Mau. Cụm gồm nhà máy điện khí và nhà máy phân đạm, dùng khí dẫn từ mỏ ngoài khơi biển Tây.

Nên đến rừng U Minh Hạ vào mùa nào?

Mùa mưa rừng ngập nước, xanh, đi xuồng đẹp và nhiều cá. Mùa khô là mùa mật ong nhưng cũng là mùa nguy cơ cháy rừng cao, có thể hạn chế khách vào một số khu. Nên hỏi tình hình trước khi đi.