Huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau cũ: cửa biển Sông Đốc và Hòn Đá Bạc

Huyện Trần Văn Thời là đơn vị cấp huyện phía tây tỉnh Cà Mau đến hết ngày 30/6/2025, có hai thị trấn: thị trấn Trần Văn Thời là huyện lỵ và thị trấn Sông Đốc bên cửa biển. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia chủ yếu về năm xã của tỉnh Cà Mau mới là Trần Văn Thời, Sông Đốc, Khánh Bình, Khánh Hưng, Đá Bạc; xã Lợi An cũ chia về xã Lương Thế Trân và phường Lý Văn Lâm.

Trần Văn Thời là huyện của cả biển lẫn rừng: phía tây là bờ biển Tây với cửa sông Ông Đốc và cảng cá đông đúc, phía bắc là một phần rừng tràm U Minh Hạ. Bài viết kể tên huyện, hai thị trấn, nghề biển ở Sông Đốc, Hòn Đá Bạc, vùng rừng phía bắc và cách các xã cũ gom về xã mới.

Tên huyện theo tên người và vị trí giữa rừng với biển

Tên huyện đặt theo tên Trần Văn Thời, một người hoạt động cách mạng ở vùng Cà Mau thời kỳ đầu, theo cách đặt tên người có công cho đơn vị hành chính rất phổ biến ở tỉnh này. Thị trấn huyện lỵ cũng mang tên ấy, nên người địa phương hay phân biệt bằng cách nói "trên huyện" hay "dưới Sông Đốc".

Huyện nằm ở phía tây thành phố Cà Mau. Phía bắc giáp U Minh, phía đông giáp thành phố Cà Mau và Cái Nước, phía nam giáp Phú Tân, phía tây là biển Tây. Sông Ông Đốc chảy ngang huyện từ phía đông ra biển, là trục nước chính, hai thị trấn đều nằm bên dòng sông này.

Huyện đã có từ thời Minh Hải và là một trong sáu huyện gốc khi tái lập tỉnh Cà Mau năm 1997. Từ đó tới tháng 6/2025, huyện gồm hai thị trấn Trần Văn Thời, Sông Đốc và các xã Khánh Bình, Khánh Bình Đông, Khánh Bình Tây, Khánh Bình Tây Bắc, Khánh Hải, Khánh Hưng, Khánh Lộc, Lợi An, Phong Điền, Phong Lạc, Trần Hợi.

Những tên xã bắt đầu bằng chữ Khánh như Khánh Bình, Khánh Hưng, Khánh Hải có ở cả Trần Văn Thời lẫn U Minh, hai huyện liền nhau phía tây Cà Mau, nên người ngoài dễ lẫn. Đừng nhầm Khánh Bình của Trần Văn Thời với Khánh An, Khánh Lâm của U Minh.

Sông Đốc: thị trấn cửa biển và cảng cá

Thị trấn Sông Đốc nằm ở cửa sông Ông Đốc đổ ra biển Tây, là một trong những cảng cá lớn của Cà Mau. Tên sông có nhiều cách kể, phổ biến nhất gắn với một vị đốc binh thời xưa; đây là lời truyền miệng, chưa thấy tư liệu chắc chắn.

Cảnh đặc trưng nhất của Sông Đốc là hàng tàu cá đậu kín hai bờ sông, sơn xanh đỏ, cờ hiệu, lưới phơi. Tàu ở đây có cả tàu lớn đi khơi nhiều ngày và ghe nhỏ đánh bắt gần bờ. Mỗi chuyến tàu về, bến cá nhộn nhịp từ khuya tới sáng: bốc cá, phân loại, ướp đá, chở đi.

Quanh cảng có xưởng đóng và sửa tàu, cơ sở nước đá, vựa cá, nhà máy chế biến, cửa hàng ngư cụ. Rất nhiều gia đình sống nhờ cảng mà không trực tiếp đi biển: làm bốc vác, làm khô, làm mắm, nấu cơm cho bạn tàu, buôn cá.

Ngoài khơi phía tây, trước vùng cửa biển, có đảo Hòn Chuối, nơi tàu thuyền trú gió và gắn với nghề biển của Sông Đốc. Việc ra đảo cần đi đúng tuyến, đúng thủ tục, hỏi trước tại cảng.

Từ 1/7/2025, thị trấn Sông Đốc cũ cùng một phần xã Phong Điền cũ hợp thành xã Sông Đốc. Tên Sông Đốc được giữ, chỉ đổi từ thị trấn thành xã.

Hòn Đá Bạc: cụm đảo sát bờ và một chuyện thời bình

Hòn Đá Bạc là cụm đảo đá nhỏ nằm sát bờ biển Tây, thuộc vùng xã Khánh Bình Tây cũ, nối với đất liền bằng cầu. Giữa vùng bờ biển bùn của Cà Mau, những khối đá granit nhẵn trên đảo là cảnh hiếm, nên nơi đây từ lâu là điểm dã ngoại của người trong tỉnh.

Hòn Đá Bạc còn gắn với chuyên án CM12 đầu thập niên 1980, khi lực lượng công an phá các nhóm vũ trang lưu vong xâm nhập từ biển. Trên đảo có khu trưng bày về chuyên án này, là điểm tham quan lịch sử của địa phương.

Từ năm 2025, tên Đá Bạc trở thành tên một xã mới, gồm xã Khánh Bình Tây, Khánh Bình Tây Bắc cũ và một phần xã Trần Hợi cũ. Đây là một trong những trường hợp tên một địa danh tự nhiên được dùng làm tên xã.

Khi đến Hòn Đá Bạc, nên đi vào lúc nước ròng chiều để thấy rõ bãi đá, mang theo nước uống, nón. Đá trơn khi ướt, trẻ em và người lớn tuổi cần đi cẩn thận. Bãi biển quanh đảo là bãi bùn, không phải bãi tắm.

Vùng rừng phía bắc và đồng ruộng phía đông

Phía bắc huyện là một phần rừng tràm U Minh Hạ, giáp huyện U Minh. Vườn quốc gia U Minh Hạ nằm trên đất của cả hai huyện, bảo vệ rừng tràm trên đất than bùn. Người các xã Khánh Bình, Trần Hợi sống gần rừng quen với nghề gác kèo ong lấy mật, đánh bắt cá đồng, trồng tràm.

Mùa khô là mùa lo cháy rừng. Lớp than bùn dưới rừng tràm khi khô có thể cháy âm ỉ, rất khó dập. Lực lượng giữ rừng, người dân phải trực, giữ nước trong kênh, hạn chế đốt lửa trong rừng. Người vào rừng mùa này tuyệt đối không hút thuốc, không đốt lửa.

Phía đông và trung tâm huyện là vùng đồng ruộng, vuông tôm, vườn dừa, chuối. Nhiều nơi làm lúa – tôm, nơi khác chuyển hẳn sang tôm hoặc giữ lúa ở vùng ngọt. Thị trấn Trần Văn Thời là nơi buôn bán lúa gạo, vật tư nông nghiệp, cá đồng của vùng này.

Đi từ Sông Đốc lên thị trấn Trần Văn Thời rồi về hướng U Minh, chỉ trong một buổi bạn đi qua đủ ba cảnh: cảng biển, vùng ruộng tôm và rừng tràm. Đây là điều làm Trần Văn Thời khác các huyện khác của Cà Mau cũ.

Đời sống bạn tàu và mùa biển ở Sông Đốc

Đi biển xa ở Sông Đốc là nghề của những người đàn ông rời nhà nhiều ngày, có khi vài tuần. Một chiếc tàu khơi có chủ tàu, tài công, máy trưởng và bạn tàu; bạn tàu thường là người các xã quanh hoặc từ tỉnh khác về làm theo chuyến, chia lời theo sản lượng. Khi tàu về, cả nhà ra bến đón, tiền chuyến biển là tiền sinh hoạt của gia đình cho tới chuyến sau.

Mùa biển ở biển Tây gắn với gió mùa. Những tháng gió tây nam giữa năm, biển động, nhiều tàu nhỏ nằm bến, chỉ tàu lớn đi khơi. Mùa gió đông bắc cuối năm, biển Tây êm hơn, cảng đông tàu ra vào, chợ cá nhộn nhịp. Người Sông Đốc nói chuyện mùa biển như người miền ruộng nói chuyện mùa lúa.

Nghề biển có rủi ro: bão, áp thấp, tai nạn, và những năm gần đây là chuyện nguồn lợi ven bờ suy giảm, chi phí dầu tăng. Các quy định về đánh bắt hợp pháp, nhật ký khai thác, giám sát hành trình tàu được siết chặt để chống khai thác bất hợp pháp. Chủ tàu ở Sông Đốc vì vậy phải lo giấy tờ cho tàu kỹ không kém lo ngư cụ.

Khi tàu nằm bến, xưởng sửa tàu, tiệm ngư cụ lại đông. Đi dọc bờ sông lúc ấy, bạn sẽ thấy người vá lưới, sơn tàu, thay máy, và nghe đủ giọng miền Tây lẫn giọng miền Trung của những người về đây theo nghề biển.

Xã, thị trấn cũ của Trần Văn Thời về xã mới

Theo phương án sắp xếp năm 2025, các xã, thị trấn của Trần Văn Thời cũ gom lại như bảng dưới. Một số xã cũ (Phong Điền, Trần Hợi, Lợi An) được chia cho hai đơn vị mới, nên xuất hiện ở hai dòng.

Trường hợp xã Lợi An cũ đáng chú ý: một phần về xã Lương Thế Trân (phần lớn gốc Cái Nước), một phần về phường Lý Văn Lâm (gốc thành phố Cà Mau). Người ở Lợi An cũ phải tra kỹ ấp của mình thuộc bên nào trước khi ghi địa chỉ mới.

Đến Trần Văn Thời và Sông Đốc

Từ thành phố Cà Mau, có đường đi về phía tây qua vùng phường Lý Văn Lâm mới tới thị trấn Trần Văn Thời cũ, rồi tiếp ra Sông Đốc. Xe khách tuyến Cà Mau – Sông Đốc chạy hằng ngày. Ngày trước, tàu đò theo sông Ông Đốc là phương tiện chính; nay vẫn còn một số tuyến đò chở người và hàng.

Sông Đốc đông nhất vào lúc tàu về và mùa cá. Muốn xem cảng, nên đến từ sáng sớm. Hải sản ở chợ Sông Đốc tươi và đa dạng: cá thu, cá chim, mực, ghẹ, tôm, cá khô các loại. Quán ăn quanh chợ và bến tàu nấu theo yêu cầu.

Mùa khô là lúc dễ đi, nhưng là mùa lo cháy rừng ở phía bắc; mùa mưa đường đất trong ấp dễ lầy. Giữa năm khi biển Tây động, tàu nhỏ nằm bến, cảng đông tàu nhưng ít cá.

Sau ngày 1/7/2025, giấy tờ thường ngày làm ở xã nơi cư trú. Người quê Trần Văn Thời đi xa khi ghi địa chỉ mới nên kèm tên cũ, ví dụ "xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau (trước là xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời)".

Câu hỏi thường gặp

Huyện Trần Văn Thời cũ nay thuộc đâu?

Từ 1/7/2025, huyện Trần Văn Thời cũ thuộc tỉnh Cà Mau mới, sau khi Cà Mau hợp với Bạc Liêu theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia chủ yếu về các xã Trần Văn Thời, Sông Đốc, Khánh Bình, Khánh Hưng, Đá Bạc.

Thị trấn Sông Đốc cũ nay là gì?

Thị trấn Sông Đốc cũ cùng một phần xã Phong Điền cũ nay hợp thành xã Sông Đốc, tỉnh Cà Mau. Tên Sông Đốc được giữ nguyên, chỉ đổi từ thị trấn thành xã theo mô hình chính quyền hai cấp.

Hòn Đá Bạc nay thuộc xã nào?

Hòn Đá Bạc thuộc vùng xã Khánh Bình Tây cũ, nay nằm trong xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau. Xã Đá Bạc mới gồm xã Khánh Bình Tây, Khánh Bình Tây Bắc cũ và một phần xã Trần Hợi cũ.

Xã Lợi An cũ nay thuộc đâu?

Xã Lợi An cũ của Trần Văn Thời được chia cho hai đơn vị: một phần về xã Lương Thế Trân, một phần về phường Lý Văn Lâm, đều thuộc tỉnh Cà Mau. Người ở đây cần tra cụ thể ấp của mình thuộc bên nào.

Trần Văn Thời có giáp rừng U Minh Hạ không?

Có. Phía bắc huyện cũ là một phần rừng tràm U Minh Hạ, giáp huyện U Minh. Vườn quốc gia U Minh Hạ nằm trên đất của cả hai huyện, mùa khô là mùa phải canh lửa vì đất than bùn dễ cháy.

Từ thành phố Cà Mau đi Sông Đốc thế nào?

Có xe khách tuyến Cà Mau – Sông Đốc chạy hằng ngày theo đường bộ về phía tây qua thị trấn Trần Văn Thời cũ. Một số tuyến đò trên sông Ông Đốc vẫn chạy. Nên hỏi giờ xe, giờ đò trước khi đi.