Huyện U Minh Thượng là đơn vị cấp huyện phía nam tỉnh Kiên Giang, lập năm 2007 từ phần đất của An Biên, An Minh và Vĩnh Thuận. Ngay trước 1/7/2025 huyện có sáu xã An Minh Bắc, Minh Thuận, Thạnh Yên, Thạnh Yên A, Hòa Chánh, Vĩnh Hòa, không có thị trấn. Nay địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành hai xã U Minh Thượng và Vĩnh Hòa.
U Minh là tên một vùng rừng tràm lớn của bán đảo Cà Mau, chia làm U Minh Hạ phía Cà Mau và U Minh Thượng phía Kiên Giang. Huyện U Minh Thượng lấy tên vùng rừng ấy, ôm trọn vườn quốc gia cùng tên. Bài này kể về rừng, đất than bùn, căn cứ kháng chiến, đời sống ven rừng và địa bàn huyện cũ nay về đâu.
U Minh Thượng và U Minh Hạ: một vùng rừng hai tỉnh
Vùng U Minh là dải đất trũng giữa biển Tây và vùng ruộng nội đồng, từ An Biên, Vĩnh Thuận của Kiên Giang xuống U Minh, Trần Văn Thời của Cà Mau. Xưa kia đây là một rừng tràm lớn liền khoảnh, nước đen, nhiều muỗi, đường vào chỉ có xuồng. Người miền Tây gọi phần phía bắc là U Minh Thượng, phần phía nam là U Minh Hạ.
Tên U Minh, theo cách hiểu phổ biến, nói đến sự u tối, mịt mùng của rừng rậm. Văn chương Nam Bộ, như truyện của Sơn Nam, đã làm cho rừng U Minh trở thành một hình tượng về đất hoang, về người khẩn hoang can trường. Nhiều câu chuyện về ong mật, rắn, cá đồng, về những người gác kèo, đi rừng đều gắn với vùng này.
Trải qua chiến tranh và khai thác, rừng U Minh bị thu hẹp nhiều. Phần lõi còn lại phía Kiên Giang được giữ trong Vườn quốc gia U Minh Thượng, lập năm 2002; phía Cà Mau có Vườn quốc gia U Minh Hạ. Hai vườn cách nhau một vùng ruộng, kênh rạch.
Năm 2007, huyện U Minh Thượng được lập để quản lý riêng vùng quanh vườn quốc gia, gồm sáu xã tách từ An Biên, An Minh và Vĩnh Thuận. Huyện không có thị trấn, trung tâm hành chính xây mới, là một trong những huyện trẻ nhất của Kiên Giang cũ.
Rừng tràm trên đất than bùn
Đất dưới rừng U Minh Thượng là than bùn, lớp xác thực vật phân hủy chậm qua hàng nghìn năm trong nước ngập. Than bùn giữ nước như một miếng bọt biển khổng lồ, nuôi rừng tràm, nuôi cá, nuôi ong. Khi khô, than bùn lại dễ cháy âm ỉ dưới mặt đất, rất khó dập.
Cây tràm chịu được nước chua, nước ngập, rễ bám trong than bùn. Rừng tràm U Minh có nhiều tầng: tràm cao, dây leo, dương xỉ, cỏ năng ven trảng. Trong rừng có nhiều loài chim nước, cá đồng, rắn, rùa, và các loài thú nhỏ.
Vườn quốc gia U Minh Thượng giữ nước trong rừng bằng hệ thống đê bao, để đất than bùn luôn ẩm, giảm nguy cơ cháy. Cách giữ nước này được bàn nhiều: giữ nước quá cao thì cây tràm già, cây con khó mọc; giữ nước thấp thì dễ cháy. Ban quản lý điều chỉnh theo từng giai đoạn.
Vùng U Minh Thượng thuộc Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang được UNESCO công nhận năm 2006, cùng với Phú Quốc và dải ven biển Kiên Lương – Kiên Hải.
Mùa khô và nỗi lo cháy rừng
Mùa khô từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư là mùa lo nhất của U Minh Thượng. Năm 2002, cháy rừng lớn xảy ra ở cả U Minh Thượng lẫn U Minh Hạ, thiêu rụi một diện tích rừng rất lớn, khói bay xa nhiều cây số. Lửa cháy cả trong lớp than bùn dưới đất, phải nhiều ngày mới dập được.
Sau trận cháy ấy, việc phòng cháy được tổ chức chặt chẽ hơn: chòi canh lửa, đội chữa cháy, giữ nước trong rừng, cấm đốt lửa, cấm vào rừng trái phép mùa khô. Người dân sống ven rừng được giao khoán, cùng tham gia canh lửa.
Mỗi mùa khô, chính quyền ra cảnh báo cấp độ cháy rừng. Người ở vùng giáp ranh không đốt rơm rạ, không đốt ong lấy mật, không vứt tàn thuốc. Khách tham quan mùa khô phải theo quy định của ban quản lý, có lúc vườn quốc gia hạn chế khách vào phân khu lõi.
Phần rừng cháy năm 2002 đã được trồng và tái sinh lại, nhưng phải nhiều năm mới phục hồi. Người U Minh Thượng lớn tuổi vẫn nhớ mùi khói và những đêm thức trắng cùng đội chữa cháy.
Căn cứ kháng chiến giữa rừng
Trong hai cuộc kháng chiến, rừng U Minh là căn cứ địa lớn của miền Tây Nam Bộ. Rừng rậm, kênh rạch chằng chịt, đất lún khiến quân đội đối phương khó tiến vào. Nhiều cơ quan kháng chiến của vùng, của tỉnh từng đóng trong rừng U Minh Thượng.
Trên đất huyện cũ còn một số khu di tích lịch sử ghi dấu các căn cứ, các trận đánh và đời sống của người kháng chiến trong rừng. Các khu di tích thường có nhà trưng bày, mô hình hầm, lán trại, đường xuồng đi trong rừng.
Người dân ven rừng thời chiến vừa làm ruộng vừa nuôi giấu cán bộ, vận chuyển lương thực bằng xuồng. Những câu chuyện ấy được kể lại trong gia đình, trong các buổi họp mặt cựu chiến binh mỗi dịp kỷ niệm.
Khi đến thăm các khu di tích, bạn nên đi cùng người hướng dẫn của địa phương để nghe đúng câu chuyện, và giữ thái độ trang nghiêm ở những nơi tưởng niệm.
Đời sống ven rừng: mật ong, cá đồng, tôm lúa
Nghề gác kèo ong là nghề đặc trưng của U Minh. Người gác kèo dựng những cây kèo bằng gỗ, tre nghiêng dưới tán tràm để ong rừng về làm tổ, rồi đến mùa thì lấy mật mà không phá tổ. Mật ong rừng tràm có màu sẫm, vị đậm, mùa mật nhiều nhất vào khoảng đầu năm khi tràm trổ bông.
Mùa nước, cá đồng như cá lóc, cá rô, cá trê, cá sặc theo nước vào rừng, vào ruộng. Người dân giăng lưới, đặt lờ, tát mương. Khô cá sặc, khô cá lóc U Minh là quà quen. Rau rừng, bông súng, đọt choại cũng là món ăn đời thường.
Ngoài vùng lõi, đất các xã là ruộng lúa, vườn tràm của dân, vuông tôm ở vùng giáp An Biên, An Minh. Mô hình lúa – tôm, lúa – cá được áp dụng ở nhiều ấp. Đất phèn, than bùn khiến năng suất không cao như vùng phù sa, nên người dân phải kết hợp nhiều nghề.
Du lịch sinh thái trong vườn quốc gia có tuyến xuồng đi trong rừng, tháp quan sát, các trảng chim. Lượng khách không đông, phù hợp người thích yên tĩnh. Nên liên hệ ban quản lý vườn trước để biết tuyến nào đang mở.
Huyện U Minh Thượng cũ nay thuộc hai xã nào
Theo phương án sắp xếp năm 2025, sáu xã của U Minh Thượng gom thành hai xã của tỉnh An Giang:
| Xã mới (tỉnh An Giang) | Gồm các xã cũ của U Minh Thượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã U Minh Thượng | Xã An Minh Bắc, xã Minh Thuận | Vùng quanh vườn quốc gia, mang tên huyện cũ |
| Xã Vĩnh Hòa | Xã Vĩnh Hòa, xã Hòa Chánh, xã Thạnh Yên, xã Thạnh Yên A | Phía bắc và đông, giáp Vĩnh Thuận, An Biên |
Toàn bộ huyện về đúng hai xã. Xã An Minh Bắc cũ tên có chữ An Minh nhưng không thuộc xã An Minh mới; nay là xã U Minh Thượng.
Vì huyện cũ được ghép từ đất ba huyện năm 2007, người có giấy tờ trước 2007 có thể thấy ghi An Biên, An Minh hay Vĩnh Thuận. Đối chiếu theo tên ấp để biết nay thuộc xã U Minh Thượng hay xã Vĩnh Hòa.
Từ 1/7/2025: U Minh Thượng trong tỉnh An Giang
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kiên Giang nhập vào tỉnh An Giang, cấp huyện thôi hoạt động. Hai xã U Minh Thượng và Vĩnh Hòa trực thuộc thẳng tỉnh, trung tâm tỉnh ở Rạch Giá. Vườn quốc gia U Minh Thượng tiếp tục là đơn vị quản lý rừng, không đổi theo việc sắp xếp xã.
Huyện cũ chỉ tồn tại mười tám năm, từ 2007 đến giữa 2025. Nhiều người dân ở đây vì vậy đã đổi tên huyện trên giấy tờ hai lần: từ huyện cũ sang U Minh Thượng, rồi bỏ cấp huyện.
Thủ tục hằng ngày làm ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã. Vì mỗi xã mới rộng và nhiều kênh rạch, người ở ấp xa nên dùng dịch vụ công trực tuyến hoặc hỏi cán bộ ấp về điểm nhận hồ sơ gần nhất.
Giấy tờ cũ ghi xã Minh Thuận, huyện U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị. Khi khai mới, ghi ấp, xã U Minh Thượng, tỉnh An Giang, có thể kèm tên cũ trong ngoặc.
Đi vườn quốc gia U Minh Thượng
Từ Rạch Giá đi xuống An Biên rồi rẽ vào vùng U Minh Thượng, đường đã trải nhựa tới cổng vườn quốc gia. Trong vườn có tuyến đi xuồng trên kênh giữa rừng tràm, tháp canh nhìn bao quát tán rừng, và các trảng cỏ nơi chim nước tụ về.
Mùa mưa nước lên, đi xuồng trong rừng đẹp nhất, tràm xanh, mặt nước đen bóng. Mùa khô thì một số tuyến có thể bị hạn chế vì phòng cháy. Nên gọi hỏi ban quản lý trước khi đi để biết tuyến nào đang mở.
Mang theo nước, nón, áo dài tay, thuốc chống muỗi. Không mang lửa, không hút thuốc trong rừng, không xả rác. Dịch vụ ăn uống quanh vườn ít, nên chuẩn bị trước nếu đi cả ngày.
Người dân các ấp quanh vườn có nhà làm dịch vụ đưa khách đi xuồng, nấu cơm với cá đồng, mật ong rừng. Khi mua mật ong, nên hỏi rõ mật lấy từ kèo ong hay từ ong nuôi thùng, và mua ở nhà có uy tín trong ấp.
Câu hỏi thường gặp
Huyện U Minh Thượng cũ gồm những xã nào?
Ngay trước 1/7/2025, U Minh Thượng gồm sáu xã An Minh Bắc, Minh Thuận, Thạnh Yên, Thạnh Yên A, Hòa Chánh, Vĩnh Hòa, không có thị trấn. Huyện được lập năm 2007 từ phần đất của An Biên, An Minh và Vĩnh Thuận.
Huyện U Minh Thượng nay thuộc tỉnh nào?
U Minh Thượng nay thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành hai xã U Minh Thượng và Vĩnh Hòa.
Vườn quốc gia U Minh Thượng nay thuộc xã nào?
Vườn quốc gia nằm chủ yếu trên đất các xã An Minh Bắc, Minh Thuận cũ, nay thuộc xã U Minh Thượng của tỉnh An Giang. Một phần vùng đệm giáp các xã thuộc xã Vĩnh Hòa mới.
U Minh Thượng khác U Minh Hạ thế nào?
Đó là hai phần của cùng một vùng rừng tràm trên đất than bùn. U Minh Thượng ở phía bắc, thuộc Kiên Giang cũ, nay là tỉnh An Giang; U Minh Hạ ở phía nam, thuộc Cà Mau. Mỗi bên có một vườn quốc gia riêng.
Vì sao rừng U Minh dễ cháy vào mùa khô?
Đất dưới rừng là than bùn, khi khô có thể cháy âm ỉ dưới mặt đất, rất khó dập. Thêm lá tràm khô và gió mùa khô, lửa lan nhanh. Vì vậy mùa khô có quy định nghiêm về lửa và giữ nước trong rừng.
Giấy tờ ghi huyện U Minh Thượng có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Giấy tờ cấp hợp lệ trước 1/7/2025 vẫn dùng được. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ được ghi theo xã mới và tỉnh An Giang.