Tuy Phước là huyện đồng bằng nằm ngay phía tây và tây bắc thành phố Quy Nhơn, ven bờ đầm Thị Nại, nơi sông Kôn và sông Hà Thanh đổ ra; huyện có hai thị trấn là Tuy Phước và Diêu Trì. Đây là vùng đất trũng, nhiều kênh rạch, có ga Diêu Trì, tháp Bánh Ít, và là quê của nhà soạn tuồng Đào Tấn, nơi sinh của nhà thơ Xuân Diệu. Từ 1/7/2025, huyện thôi là đơn vị hành chính; đất Tuy Phước cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Nhiều người đi tàu về Quy Nhơn đã đặt chân xuống Tuy Phước mà không biết, vì ga Diêu Trì nằm trên đất huyện này. Bài viết giới thiệu các vùng của Tuy Phước, những di tích, sản vật có thật, nỗi lo lũ lụt của vùng trũng và cách đọc địa chỉ cũ.
Đồng trũng ven đầm: vùng hạ lưu hai con sông
Tuy Phước nằm ở hạ lưu sông Kôn và sông Hà Thanh, nơi hai con sông chia thành nhiều nhánh nhỏ trước khi đổ vào đầm Thị Nại. Đất thấp, phẳng, nhiều kênh mương, ruộng lúa xen với ao hồ và đầm nuôi thủy sản. Nhìn từ trên cao, cả vùng như một tấm lưới nước chằng chịt, khác hẳn những thung lũng hẹp ở phía bắc tỉnh.
Đất trũng mang lại phù sa và nước tưới cho lúa, nhưng cũng là nỗi lo mỗi mùa mưa. Khi sông Kôn và sông Hà Thanh cùng lên, nước dồn về Tuy Phước, gặp triều cường từ đầm Thị Nại thì thoát chậm. Nhiều năm, các xã ven sông và ven đầm bị ngập sâu, người dân phải dùng ghe để đi lại. Ký ức những trận lũ lớn vẫn còn trong mỗi gia đình.
Phía tây nam huyện có vùng đồi thấp giáp Vân Canh, là nơi trồng keo, làm vườn. Nhưng phần lớn diện tích và dân cư Tuy Phước tập trung ở đồng bằng, gần Quy Nhơn. Nhiều người Tuy Phước đi làm ở thành phố mỗi ngày, sáng đi chiều về, nên huyện này vừa là vùng quê, vừa là vùng ven đô.
Ga Diêu Trì và hai thị trấn
Ga Diêu Trì. Ga Diêu Trì là ga chính trên tuyến đường sắt Bắc – Nam phục vụ Quy Nhơn. Phần lớn tàu dừng ở đây, chỉ một số chuyến rẽ vào ga Quy Nhơn qua tuyến nhánh. Người lần đầu đến hay bất ngờ vì phải đi thêm một quãng đường từ ga về thành phố.
Thị trấn Diêu Trì. Thị trấn hình thành và phát triển quanh nhà ga, có chợ, quán ăn, nhà trọ phục vụ hành khách. Quốc lộ 1 và quốc lộ 19 đều đi gần, nên Diêu Trì là đầu mối giao thông của vùng ven Quy Nhơn.
Thị trấn Tuy Phước. Đây là huyện lỵ cũ, nằm trên quốc lộ 1, có cơ quan, trường học, chợ. Thị trấn không lớn nhưng đông đúc, là nơi người các xã xung quanh đến làm giấy tờ, mua sắm.
Gần Quy Nhơn. Vì gần thành phố, nhiều khu dân cư, khu công nghiệp nhỏ mọc lên ở Tuy Phước. Ranh giới giữa Tuy Phước và Quy Nhơn ở một số đoạn gần như liền nhau, người lạ khó biết mình đang ở huyện hay thành phố.
Tháp Bánh Ít, đầm Thị Nại và dấu tích lịch sử
Tháp Bánh Ít là cụm tháp Chăm nằm trên một ngọn đồi ở phía bắc huyện, nhìn ra quốc lộ 1. Cụm tháp gồm nhiều công trình, trong đó ngọn tháp chính có mái thuôn lên, dân gian nhìn hình dáng mà đặt tên Bánh Ít. Đây là một trong những cụm tháp Chăm được nhắc nhiều nhất ở Bình Định, dễ đến vì gần đường lớn.
Đầm Thị Nại ở phía đông huyện là vùng nước lợ rộng, ngăn cách đất liền với bán đảo Phương Mai. Trong lịch sử, đầm từng là cảng biển của Chămpa và là nơi diễn ra các trận thủy chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Ngày nay, đầm là nơi nuôi trồng, đánh bắt thủy sản và có các vạt rừng ngập mặn đang được phục hồi.
Tuy Phước còn có tháp Bình Lâm ở vùng gần đầm, một ngọn tháp Chăm nhỏ hơn nằm giữa làng. Cùng với Tháp Đôi ở Quy Nhơn và Bánh Ít, những ngọn tháp này cho thấy vùng hạ lưu sông Kôn từng là trung tâm của người Chăm.
Quê tuồng Đào Tấn và nhà thơ Xuân Diệu
Đào Tấn là nhà soạn tuồng nổi tiếng cuối thế kỷ 19, quê ở vùng Tuy Phước. Ông là quan triều Nguyễn nhưng được nhớ đến nhiều nhất qua các vở tuồng, góp phần đưa hát bội Bình Định lên thành một nghệ thuật có tiếng. Ở quê ông có nhà thờ và khu tưởng niệm, là nơi giới làm tuồng hay về thăm.
Bình Định được gọi là đất tuồng, và Tuy Phước là một trong những nơi giữ nghề. Các đoàn tuồng, các nghệ nhân lớn tuổi vẫn biểu diễn trong lễ hội làng, dịp Tết. Bên cạnh tuồng, bài chòi, một loại hình diễn xướng dân gian miền Trung được UNESCO ghi danh năm 2017, cũng phổ biến ở đây.
Nhà thơ Xuân Diệu sinh ra ở vùng Gò Bồi, Tuy Phước, quê mẹ của ông. Ở đây có nhà lưu niệm Xuân Diệu, giới thiệu cuộc đời và thơ văn của ông. Người yêu thơ từ xa đến thường ghé nhà lưu niệm, rồi đi dạo quanh vùng Gò Bồi, nơi gắn với tuổi thơ của nhà thơ.
Sản vật và nghề của vùng ven đầm
Nước mắm Gò Bồi. Gò Bồi là vùng ven đầm nổi tiếng với nghề làm nước mắm truyền thống. Cá được ướp muối trong thùng gỗ hoặc lu, chờ nhiều tháng để lên nước. Nhiều gia đình vẫn giữ nghề, bán nước mắm cho người trong vùng và gửi đi xa.
Lúa và rau màu. Đồng ruộng phù sa cho lúa hai vụ ở nơi chủ động nước. Một số vùng trồng rau, hoa cung cấp cho Quy Nhơn. Dịp Tết, ruộng hoa ven đô nhộn nhịp.
Thủy sản đầm. Người dân ven đầm Thị Nại nuôi tôm, cua, cá, đánh bắt bằng lưới và đăng. Sản vật bán ở các chợ ven đầm và cho thương lái từ Quy Nhơn.
Làm thuê, làm công nhân. Gần thành phố và các khu công nghiệp, nhiều người trẻ Tuy Phước đi làm công nhân, làm dịch vụ. Thu nhập từ làm thuê giúp gia đình bớt phụ thuộc vào ruộng đồng và thiên tai.
Đọc địa chỉ Tuy Phước cũ
Phần lớn xã của Tuy Phước cũ bắt đầu bằng chữ "Phước", nên khi thấy địa chỉ "xã Phước …, huyện Tuy Phước" là nhận ra ngay. Một vài lưu ý:
| Gặp trên giấy tờ | Hiểu là | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thị trấn Diêu Trì | Vùng quanh ga Diêu Trì | Không phải một phần của thành phố Quy Nhơn |
| Thị trấn Tuy Phước | Huyện lỵ cũ trên quốc lộ 1 | Cùng tên với huyện, đừng nhầm cấp |
| Xã Phước … | Các xã đồng bằng của Tuy Phước | Một số xã giáp Quy Nhơn từng được điều chỉnh địa giới |
| Tỉnh Nghĩa Bình | Giấy tờ 1976–1989 | Cùng vùng đất, chỉ khác tên tỉnh |
Người hay nhầm nhất là người ở xa gửi hàng về: thấy chữ Diêu Trì, nhiều hệ thống tự xếp vào Quy Nhơn, hàng đi vòng mất thời gian. Khi khai địa chỉ cũ, ghi đủ thị trấn, huyện, tỉnh; khi khai địa chỉ mới, ghi đúng xã, phường mới của tỉnh Gia Lai.
Bảng chỉ để nhận diện. Sau 7/2025, các thị trấn và xã đã sắp xếp lại thành xã, phường mới thuộc tỉnh Gia Lai; tên mới phải tra theo danh sách chính thức.
Mùa lũ ở vùng trũng: người Tuy Phước chuẩn bị thế nào
Với người Tuy Phước, mùa mưa cuối năm là mùa phải canh nước. Nhà ở các xã ven sông, ven đầm thường xây nền cao, có gác hoặc tầng lửng để kê đồ khi nước lên. Nhiều gia đình có sẵn ghe nhỏ, áo phao, đèn pin và một ít lương thực khô dự trữ từ tháng 9, tháng 10.
Khi có tin mưa lớn trên thượng nguồn sông Kôn, sông Hà Thanh và thông báo xả nước của các hồ chứa phía trên, chính quyền xã thông báo qua loa và các nhóm tin nhắn của thôn. Người già, trẻ nhỏ ở vùng trũng được đưa đến nơi cao hơn trước khi nước lên. Gia súc, lúa giống được chuyển lên chỗ an toàn.
Sau lũ là việc dọn dẹp bùn đất, phơi đồ, sửa nhà, và lo vụ lúa tiếp theo. Phù sa lũ để lại giúp ruộng màu mỡ hơn, nhưng thiệt hại về nhà cửa, vật nuôi có năm rất nặng. Người ở xa có người thân ở Tuy Phước nên giữ liên lạc thường xuyên trong những tháng này và theo dõi tin dự báo chính thức thay vì tin đồn trên mạng.
Tuy Phước cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Tuy Phước không còn là đơn vị hành chính. Hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số đơn vị cấp xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Vì nằm sát Quy Nhơn, một số vùng của Tuy Phước cũ có thể gắn chặt hơn với khu vực đô thị trung tâm tỉnh mới.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định" vẫn có giá trị. Hồ sơ mới ghi thôn, khu phố; xã hoặc phường mới; tỉnh Gia Lai. Người đi tàu vẫn xuống ga Diêu Trì, người đi đường vẫn qua thị trấn Tuy Phước trên quốc lộ 1, chỉ có tấm bảng hành chính là khác.
Với người làm giấy tờ đất ở vùng ven đô, nơi đất đai biến động nhanh, nên tra kỹ quy hoạch và địa giới mới ở cơ quan có thẩm quyền, không chỉ dựa vào tên gọi cũ hay lời môi giới.
Câu hỏi thường gặp
Ga Diêu Trì thuộc Quy Nhơn hay Tuy Phước?
Ga Diêu Trì nằm ở thị trấn Diêu Trì, huyện Tuy Phước cũ, không thuộc thành phố Quy Nhơn trước 7/2025. Đây là ga chính phục vụ Quy Nhơn trên tuyến Bắc – Nam. Từ ga về nội thành Quy Nhơn cần đi thêm một quãng bằng xe.
Tháp Bánh Ít ở đâu, đi thế nào?
Tháp Bánh Ít nằm trên đồi ở phía bắc Tuy Phước cũ, gần quốc lộ 1, phía bắc Quy Nhơn. Từ quốc lộ có đường lên đồi. Nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước, đi giày dễ leo, không trèo lên tháp.
Đào Tấn là ai và quê ở đâu?
Đào Tấn là nhà soạn tuồng nổi tiếng cuối thế kỷ 19, quê ở vùng Tuy Phước, Bình Định cũ. Ông góp phần lớn vào nghệ thuật tuồng của Bình Định. Ở quê ông có nhà thờ và khu tưởng niệm cho người muốn tìm hiểu.
Nước mắm Gò Bồi có gì đặc biệt?
Nước mắm Gò Bồi làm theo cách truyền thống của vùng ven đầm Thị Nại, ủ cá với muối nhiều tháng. Nhiều gia đình giữ nghề qua nhiều đời. Khi mua, nên chọn cơ sở có nguồn gốc rõ ràng và hỏi kỹ cách ủ.
Tuy Phước có hay bị ngập lụt không?
Có. Tuy Phước là vùng trũng ở hạ lưu sông Kôn và sông Hà Thanh, cạnh đầm Thị Nại, nên mùa mưa lũ cuối năm thường ngập, có năm rất sâu. Người có nhà ở đây nên chuẩn bị trước mùa mưa và theo dõi tin cảnh báo lũ.
Xuân Diệu có phải người Tuy Phước?
Xuân Diệu sinh ra ở vùng Gò Bồi, Tuy Phước, quê mẹ của ông; quê cha ở Hà Tĩnh. Ở Gò Bồi có nhà lưu niệm Xuân Diệu, giới thiệu cuộc đời và thơ văn của ông cho người yêu thơ đến thăm.