Huyện Tuy Phong là huyện cực bắc của tỉnh Bình Thuận cũ, giáp Ninh Thuận cũ, huyện lỵ là thị trấn Liên Hương, ngoài ra còn thị trấn Phan Rí Cửa. Trước năm 1975, phần lớn vùng này thuộc quận Hòa Đa của tỉnh Bình Thuận. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, chia thành một số xã mới.
Tuy Phong là vùng khô nhất của Bình Thuận cũ: nắng gắt, gió thổi quanh năm, mưa ít, đất cát và đồi trọc. Nhưng chính gió và nắng đã làm nên nghề muối, nghề cá, cánh đồng điện gió, điện mặt trời, và những bãi biển đá đẹp hiếm có. Phần sau đây đi qua lịch sử, các vùng đất, điểm đến, đời sống và cách tra đơn vị mới.
Từ quận Hòa Đa đến huyện Tuy Phong
Trước năm 1975, vùng đất phía bắc Bình Thuận có quận Hòa Đa, trung tâm ở vùng Phan Rí, nơi có cửa sông Lũy ra biển, chợ búa sầm uất, ghe thuyền tấp nập. Phan Rí là một trong những thị tứ lâu đời của Bình Thuận, gắn với nghề cá, nghề nước mắm và buôn bán đường biển.
Sau năm 1976, vùng này lập thành huyện Tuy Phong của tỉnh Thuận Hải. Theo nhiều tài liệu, đầu thập niên 1980, huyện được chia lại, phần phía nam và tây thành huyện Bắc Bình, phần phía bắc ven biển giữ tên Tuy Phong. Trung tâm huyện chuyển về Liên Hương, còn Phan Rí Cửa thành thị trấn thứ hai.
Khi Bình Thuận tái lập năm 1992, Tuy Phong giữ nguyên. Đến tháng 6/2025, huyện có hai thị trấn Liên Hương, Phan Rí Cửa và các xã như Vĩnh Tân, Vĩnh Hảo, Phước Thể, Phú Lạc, Phong Phú, Chí Công, Bình Thạnh, Hòa Minh, Hòa Phú, Phan Dũng. Phan Dũng là xã miền núi, nằm sâu phía tây.
Người ở các tỉnh khác hay gọi Tuy Phong là "xứ gió", nói đùa rằng ở đây gió thổi bay cả nón, vì gió gần như không ngớt suốt mùa khô và cát bay theo từng đợt. Với người địa phương, gió vừa là nỗi khổ, vừa là thứ làm nên sinh kế của nhiều gia đình. Gió làm khô muối nhanh, làm khô cá, khô mực trong một nắng, và nay quay những tua bin điện trên đồi. Nhưng gió cũng làm cát lấp ruộng, làm mặn ngấm vào giếng, làm biển động khiến tàu nằm bờ cả tháng. Ai sống lâu ở đây đều học cách làm nhà thấp, trồng hàng rào chắn gió và tính mùa vụ theo gió.
Phan Rí Cửa, Liên Hương và nghề biển
Phan Rí Cửa nằm ở cửa sông Lũy, là cảng cá lớn của vùng phía bắc Bình Thuận cũ. Hàng trăm tàu cá neo dọc sông, chợ cá họp từ rạng sáng. Nghề đánh bắt, chế biến cá khô, mực khô, nước mắm là nghề chính của nhiều gia đình. Phố chợ Phan Rí Cửa đông đúc, nhà cửa san sát.
Liên Hương là trung tâm huyện, nằm bên quốc lộ 1, có chợ, trường, bệnh viện và các cơ quan cũ của huyện. Liên Hương cũng có nghề cá, với bến thuyền và làng chài ven biển. So với Phan Rí Cửa, Liên Hương thoáng hơn, phố xá mới hơn, nhiều nhà xây dọc quốc lộ.
Ở các xã ven biển như Phước Thể, Bình Thạnh, Chí Công, Hòa Minh, người dân đánh bắt gần bờ bằng thuyền thúng, ghe nhỏ, làm muối, phơi cá. Đồng muối dọc bờ biển là cảnh quen ở vùng này, mùa khô làm muối, mùa mưa nghỉ. Giá muối thấp nên nhiều hộ bỏ nghề, chuyển sang việc khác.
Người Tuy Phong giữ tục thờ cá Ông như các làng biển miền Trung, với lễ cầu ngư hằng năm có rước, hát bội, đua thuyền. Đây là dịp cả làng gặp nhau, người đi làm xa cũng về. Bên cạnh đó là đình làng, chùa, miếu của người Việt và các làng Chăm ở phía trong.
Bãi đá Cổ Thạch, tháp Pô Dam và Vĩnh Hảo
Bãi đá Cổ Thạch ở xã Bình Thạnh cũ nổi tiếng với những viên đá cuội tròn nhẵn đủ màu phủ kín bờ biển, lúc nước ròng lộ ra rêu xanh bám trên đá, rất hợp chụp ảnh. Gần đó là chùa Cổ Thạch, còn gọi chùa Hang, nằm trên đồi đá, có hang động và những tảng đá lớn chồng lên nhau.
Tháp Pô Dam ở xã Phú Lạc cũ là cụm tháp Chăm cổ, thường được xếp vào giai đoạn khoảng thế kỷ 8 đến 9. Tháp nằm trên sườn đồi, không cao lớn nhưng có giá trị lịch sử, là dấu tích của Panduranga ở phía bắc Bình Thuận. Khu tháp vắng, nên đi cùng người địa phương nếu muốn nghe kể chuyện.
Vĩnh Hảo nổi tiếng với nguồn nước khoáng nóng tự nhiên được khai thác từ thời Pháp, sản phẩm bán khắp cả nước. Ngoài ra, Vĩnh Hảo còn là vùng biển, làng chài, đồi cát. Tên Vĩnh Hảo hay gắn với cao tốc Vĩnh Hảo – Phan Thiết, có điểm đầu ở vùng này.
Vĩnh Tân ở cực bắc huyện là nơi có trung tâm điện lực lớn chạy bằng than, cùng nhiều trại điện mặt trời, điện gió trên đồi cát. Đây là vùng công nghiệp năng lượng quan trọng, nhưng cũng gây tranh luận về môi trường, bụi, nước biển. Đi qua đây, dễ thấy ống khói, đường dây điện cao thế giữa vùng cát trắng.
Gió, nắng, đất cát và những cây trồng chịu hạn
Tuy Phong thuộc loại ít mưa nhất Bình Thuận cũ, mùa khô dài, gió mạnh, đất cát nhiều. Nước ngọt luôn thiếu, nhiều nơi phải đào giếng sâu, làm hồ chứa, đường ống dẫn nước. Người ở đây quen tiết kiệm nước từng chút một, điều người từ vùng mưa nhiều ít khi nghĩ tới.
Cây trồng chủ yếu là những loại chịu hạn: nho, táo, thanh long, điều, đậu, mì, hành. Nho ở Tuy Phong được trồng nhiều, chất lượng gần với nho Ninh Thuận. Chăn nuôi dê, cừu, bò cũng phổ biến vì hợp với đồng cỏ khô và đồi trọc. Thu nhập nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào mưa.
Từ cuối thập niên 2010, nhiều trại điện mặt trời, điện gió được dựng trên đất cát bạc màu, thuê hoặc mua đất của dân. Nhiều gia đình có thêm thu nhập từ cho thuê đất, làm công nhân vận hành. Nhưng cũng có những lo ngại về đất canh tác bị thu hẹp và cảnh quan thay đổi.
Phan Dũng ở phía tây là xã miền núi, đồng bào Raglai, K'Ho sống bằng làm rẫy, chăn nuôi, trồng điều, mì. Đường lên Phan Dũng xa, qua vùng đồi trọc và rừng thưa. Nơi đây khí hậu khác ven biển, ít gió hơn, mưa nhiều hơn một chút, đời sống còn nhiều khó khăn.
Tuy Phong cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Tuy Phong không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Lâm Đồng. Hai thị trấn Liên Hương, Phan Rí Cửa không giữ cấp thị trấn mà được ghép với các xã lân cận. Các xã nhỏ ven biển và vùng đồi được ghép thành những xã lớn hơn.
Tên một số xã mới có thể lấy lại tên quen thuộc như Tuy Phong, Liên Hương, Phan Rí Cửa, Vĩnh Hảo, nhưng bài này không khẳng định chi tiết từng xã gồm những đơn vị cũ nào để tránh sai. Cách chắc nhất là tra trên ứng dụng định danh điện tử, hoặc hỏi bộ phận một cửa nơi mình ở.
Với Tuy Phong, điều dễ nhầm là ranh giới với Ninh Thuận cũ ở phía bắc: Ninh Thuận cũ từ 7/2025 thuộc tỉnh Khánh Hòa, còn Tuy Phong thuộc Lâm Đồng. Hai vùng sát nhau, chung đường quốc lộ, chung cảnh gió cát, nhưng nay thuộc hai tỉnh khác nhau. Gửi hàng, khai địa chỉ cần chọn đúng tỉnh.
Ghi địa chỉ nên đặt tên mới trước, tên cũ trong ngoặc: "khu phố …, xã (tên mới), tỉnh Lâm Đồng (trước là thị trấn Liên Hương, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận)". Giấy tờ cũ ghi huyện Tuy Phong vẫn có giá trị, không phải đổi chỉ vì tỉnh và huyện đã thay đổi.
Đi Tuy Phong: đường, mùa và ăn gì
Từ Phan Thiết đi Tuy Phong theo quốc lộ 1 qua Hàm Thuận Bắc, Bắc Bình, hoặc theo đường ven biển qua Mũi Né, Hòa Thắng, rồi lên Phan Rí Cửa, Liên Hương. Cao tốc Vĩnh Hảo – Phan Thiết rút ngắn đường đi đáng kể. Từ Nha Trang, Phan Rang xuống thì đi qua vùng Cà Ná của Ninh Thuận cũ.
Mùa khô từ khoảng tháng 11 đến tháng 4, gió rất mạnh, nắng gắt, biển động. Mùa mưa ngắn, mưa ít. Thời điểm đẹp để xem bãi đá Cổ Thạch với rêu xanh là đầu năm, khi nước ròng vào buổi sáng. Muốn tắm biển, chọn những tháng gió nhẹ hơn và hỏi người địa phương.
Món ăn Tuy Phong là món biển: cá khô, mực một nắng, gỏi cá, bánh căn, bánh xèo nhỏ, cùng thịt dê, thịt cừu nướng. Nho, táo và các món từ nho như mứt, rượu vang làm thủ công là quà quen. Mua ở chợ Liên Hương, Phan Rí Cửa hoặc cơ sở rõ nguồn gốc.
Lưu trú ở Tuy Phong có nhà nghỉ, khách sạn nhỏ ở Liên Hương, Phan Rí Cửa và một số khu nghỉ ven biển gần Cổ Thạch. Đường đẹp, ít xe, nhưng gió ngang rất mạnh ở các đoạn trống, người đi xe máy nên giữ tốc độ vừa phải, đội mũ kín, đeo khẩu trang chắn cát.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tuy Phong cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Tuy Phong cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi Bình Thuận nhập vào Lâm Đồng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn được sắp xếp thành một số xã mới của tỉnh Lâm Đồng.
Huyện lỵ Tuy Phong ở đâu?
Huyện lỵ Tuy Phong trước tháng 7/2025 là thị trấn Liên Hương, nằm bên quốc lộ 1. Huyện còn thị trấn Phan Rí Cửa ở cửa sông Lũy. Từ 7/2025, cả hai thị trấn được ghép vào các xã mới của tỉnh Lâm Đồng.
Bãi đá Cổ Thạch thuộc huyện nào?
Bãi đá Cổ Thạch thuộc xã Bình Thạnh của huyện Tuy Phong cũ, tỉnh Bình Thuận. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Lâm Đồng. Bãi đá đẹp nhất khi nước ròng vào buổi sáng những tháng đầu năm, có rêu xanh phủ đá.
Tuy Phong và Ninh Thuận cũ có cùng tỉnh không?
Không. Từ 1/7/2025, Tuy Phong cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, còn Ninh Thuận cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa. Hai vùng sát nhau ở phía bắc Tuy Phong, chung quốc lộ 1, nhưng nay thuộc hai tỉnh khác nhau, cần chọn đúng khi khai địa chỉ.
Trước 1975 Tuy Phong thuộc quận nào?
Trước năm 1975, phần lớn vùng Tuy Phong thuộc quận Hòa Đa của tỉnh Bình Thuận, trung tâm ở vùng Phan Rí. Sau năm 1976, vùng này thành huyện Tuy Phong của tỉnh Thuận Hải, rồi thuộc Bình Thuận khi tỉnh tái lập năm 1992.
Đi Tuy Phong mùa nào đẹp?
Muốn xem bãi đá Cổ Thạch có rêu xanh nên đi đầu năm, khi nước ròng buổi sáng. Muốn tắm biển nên chọn những tháng gió nhẹ hơn, thường giữa năm. Mùa khô gió rất mạnh, cát bay, nên chuẩn bị khẩu trang, kính và kem chống nắng.