Huyện Tuy An là huyện ven biển ở phía bắc thành phố Tuy Hòa, nằm giữa Sông Cầu và Tuy Hòa cũ, trung tâm là thị trấn Chí Thạnh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Tuy An cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Đắk Lắk; vùng Gành Đá Đĩa nay thuộc xã Tuy An Đông.
Tuy An là nơi có nhiều cảnh quan nổi tiếng nhất của Phú Yên cũ: Gành Đá Đĩa với những cột đá bazan xếp như đĩa, đầm Ô Loan nước lợ, các bãi biển vắng và một nhà thờ cổ giữ một cuốn sách quý. Phần sau kể lịch sử tên gọi, những địa danh làm nên Tuy An và chuyện địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Tuy An và thị trấn Chí Thạnh
Tên Tuy An xuất hiện trong các lần tổ chức lại hành chính phủ Phú Yên thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn, khi vùng đất phía bắc phủ được chia thêm huyện. Chữ Tuy cũng là chữ đầu của Tuy Hòa, cho thấy cách đặt tên có hệ thống của thời đó. Tuy An qua nhiều thời kỳ vẫn giữ tên, dù địa giới có lúc được điều chỉnh, nhất là trong thời tỉnh Phú Khánh từ năm 1976 đến năm 1989.
Khi Phú Yên tái lập năm 1989, Tuy An là một huyện của tỉnh với trung tâm ở Chí Thạnh. Các xã của huyện phần lớn mang chữ An đứng đầu, như An Ninh Đông, An Ninh Tây, An Hòa Hải, An Cư, An Hiệp, An Mỹ, An Chấn, An Thạch, An Định, An Nghiệp, An Xuân, An Lĩnh, An Thọ, An Dân. Cách đặt tên ấy giúp nhận ra ngay một địa chỉ Tuy An trên giấy tờ cũ.
Chí Thạnh nằm trên quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam, là thị trấn nhỏ có chợ, ga, trường học, trung tâm y tế. Tên Chí Thạnh cũng được dùng để đặt cho đoạn cao tốc Quy Nhơn – Chí Thạnh và Chí Thạnh – Vân Phong của tuyến cao tốc Bắc – Nam phía Đông, cho thấy vị trí đầu mối của thị trấn trên trục giao thông ven biển.
Từ năm 1989 đến tháng 6/2025, địa giới huyện Tuy An tương đối ổn định. Giấy tờ của người sinh ở đây có thể ghi huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên, hoặc tỉnh Phú Khánh nếu cấp trong giai đoạn 1976–1989. Tên xã, tên thôn là mốc ổn định nhất khi đối chiếu.
Gành Đá Đĩa: cột đá bazan bên biển
Gành Đá Đĩa là bãi đá ven biển ở vùng An Ninh Đông cũ, nay thuộc xã Tuy An Đông. Những cột đá bazan hình lục giác, ngũ giác xếp sát nhau, mặt cắt phẳng như những chồng đĩa, kéo dài một đoạn bờ biển. Đây là di tích danh thắng đã được xếp hạng cấp quốc gia, một trong những hình ảnh nhận diện của Phú Yên cũ.
Theo giải thích địa chất phổ thông, các cột đá hình thành khi dung nham núi lửa phun trào chảy ra biển, nguội đi và co lại, nứt thành các khối lăng trụ đều nhau. Hiện tượng này có ở một số nơi trên thế giới, nhưng ở Việt Nam, Gành Đá Đĩa là nơi được biết đến nhiều nhất.
Thời điểm đẹp để ngắm gành là sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng xiên làm nổi rõ các khối đá và mặt biển. Mùa biển êm, từ đầu năm tới giữa năm, có thể đi bộ ra sát mép đá. Mùa biển động cuối năm, sóng đánh mạnh vào gành, không nên ra gần mép nước.
Khách tham quan cần nhớ: không leo lên những cột đá cao, không đục, khắc hay lấy đá, không xả rác. Mặt đá có thể trơn ở chỗ ẩm, nên đi giày đế bám. Trẻ nhỏ cần người lớn nắm tay. Khu vực có bãi gửi xe và lối đi được tổ chức, nên đi theo hướng dẫn.
Đầm Ô Loan và sò huyết
Đầm Ô Loan là đầm nước lợ lớn ở phía đông nam Tuy An, nối ra biển qua một cửa hẹp. Mặt đầm rộng, nước nông, quanh đầm có làng chài, ruộng lúa, đồi thấp. Tên Ô Loan thường được giải thích bằng câu chuyện dân gian về loài chim loan, cũng có cách giải thích khác; người địa phương kể nhiều dị bản.
Đầm Ô Loan được biết tới với sò huyết, loài sò nhỏ có máu đỏ, thịt ngọt, được ngư dân cào bắt hoặc nuôi ở vùng đáy bùn. Sò huyết Ô Loan là món quen trong các quán quanh đầm, chế biến nướng, hấp, xào, nấu cháo. Ngoài sò, đầm còn có tôm, cua, cá, ốc.
Nguồn lợi đầm phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng nước. Những năm có nhiều ao nuôi tôm quanh đầm, nước thải làm đầm xấu đi, sò ít hẳn. Người dân và chính quyền đã có những đợt dọn đầm, sắp xếp lại vùng nuôi để giữ nguồn lợi. Khách ăn sò nên chọn quán có hàng tươi, hỏi rõ nguồn gốc.
Buổi chiều, đứng trên đường ven đầm nhìn những cọc nò, những chiếc thuyền nhỏ và ánh nắng trên mặt nước là cảnh rất riêng của Tuy An. Mùa mưa cuối năm, nước đầm đục và lên cao, đường ven đầm có chỗ ngập; đi xe nên cẩn thận ở những đoạn sát mép nước.
Nhà thờ Mằng Lăng và cuốn Phép giảng tám ngày
Ở vùng An Thạch cũ của Tuy An có nhà thờ Mằng Lăng, một nhà thờ cổ xây cuối thế kỷ 19 theo lối kiến trúc Gothic, mặt tiền gạch, hai tháp chuông. Nhà thờ nằm giữa vùng quê, cây xanh bao quanh, là điểm tham quan kiến trúc và lịch sử được nhiều người ghé.
Điều làm Mằng Lăng được biết đến rộng rãi là nơi đây lưu giữ một bản sách "Phép giảng tám ngày" của giáo sĩ Alexandre de Rhodes, in ở Roma năm 1651. Đây được coi là một trong những cuốn sách đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ, có giá trị lớn đối với lịch sử chữ viết tiếng Việt.
Khuôn viên nhà thờ còn có tượng và khu tưởng niệm thầy giảng Anrê Phú Yên, người được ghi nhận là sinh ở vùng đất Phú Yên vào thế kỷ 17. Câu chuyện của ông gắn với lịch sử cộng đồng Công giáo sớm ở miền Trung, được kể lại như một phần của lịch sử địa phương.
Khách đến tham quan nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, không vào khu vực riêng khi không được phép, và tránh giờ lễ nếu chỉ muốn chụp ảnh kiến trúc. Bản sách quý được bảo quản cẩn thận, không phải lúc nào cũng mở cho khách xem.
Bánh tráng Hòa Đa và làng quê Tuy An
Ở vùng An Mỹ cũ có làng nghề bánh tráng Hòa Đa, nổi tiếng khắp Phú Yên cũ. Bánh tráng ở đây làm từ gạo, tráng mỏng, phơi nắng trên những tấm phên tre, nướng lên giòn, thơm. Sáng sớm, các nhà làm bánh đỏ lửa, những phên bánh trải kín sân và ven đường.
Bánh tráng Hòa Đa ăn kèm nhiều món: cuốn cá, cuốn thịt, ăn với sò huyết, bẻ vào canh, nhúng nước cuốn rau. Đây là món quà quê nhiều người Tuy An mang theo khi đi xa. Khi mua, nên chọn bánh khô đều, không ẩm mốc, giữ trong túi kín để bánh không mềm.
Ngoài bánh tráng, Tuy An có ruộng lúa ở vùng đồng bằng nhỏ dọc các con sông, vườn dừa, rau màu, nghề biển ở các xã ven bờ, và chăn nuôi ở vùng đồi phía tây. Nhiều làng còn giữ đình, miếu, nhà cổ, giếng Chăm và những nếp sinh hoạt cộng đồng lâu đời.
Tuy An cũng là quê của nhiều nhân vật lịch sử địa phương, trong đó có Lê Thành Phương, thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Phú Yên cuối thế kỷ 19. Tên ông được đặt cho đường phố, trường học trong tỉnh. Những di tích liên quan được giữ gìn như một phần ký ức của vùng.
Tuy An sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Tuy An không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Chí Thạnh và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Một số xã mới mang tên Tuy An kèm hướng, như xã Tuy An Đông ở vùng Gành Đá Đĩa. Muốn biết chính xác từng xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh hoặc trên ứng dụng định danh điện tử.
Khi ghi địa chỉ cho khách du lịch, người giao hàng hay tài xế, nên kèm tên quen như Gành Đá Đĩa, đầm Ô Loan, Chí Thạnh, Mằng Lăng. Những tên này không đổi và ai cũng biết, trong khi tên xã mới còn lạ với nhiều người.
Giấy tờ ghi huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên hay tỉnh Phú Khánh vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được cập nhật theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk. Người quê Tuy An ở xa nên mang giấy tờ cũ khi về làm thủ tục để cán bộ đối chiếu.
Về du lịch, Tuy An vẫn là vùng có nhiều điểm đến nhất của Phú Yên cũ. Đi từ Tuy Hòa ra theo quốc lộ 1 hoặc đường ven biển, có thể ghép trong một ngày: sáng Gành Đá Đĩa, trưa ăn sò huyết bên đầm Ô Loan, chiều ghé nhà thờ Mằng Lăng và làng bánh tráng Hòa Đa.
Người đi xe tự lái nên lưu ý: đường ven biển đẹp nhưng nhiều đoạn hẹp, có dốc và cua gấp, ban đêm ít đèn. Vào mùa du lịch, bãi gửi xe ở Gành Đá Đĩa có thể đông, nên đến sớm. Hỏi giá trước khi ăn ở các quán ven đầm, và mang theo túi đựng rác để không bỏ lại gì trên bãi đá.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tuy An cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tuy An cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới, trong đó có xã Tuy An Đông.
Gành Đá Đĩa nay thuộc xã nào?
Gành Đá Đĩa vốn ở vùng An Ninh Đông, huyện Tuy An cũ. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk. Khi tìm đường, gõ tên Gành Đá Đĩa vẫn là cách dễ nhất.
Trung tâm huyện Tuy An ở đâu?
Trung tâm huyện Tuy An cũ là thị trấn Chí Thạnh, nằm trên quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam, có ga và chợ. Tên Chí Thạnh cũng dùng để gọi các đoạn cao tốc Quy Nhơn – Chí Thạnh và Chí Thạnh – Vân Phong.
Sò huyết Ô Loan có gì đặc biệt?
Sò huyết đầm Ô Loan là loài sò nhỏ có máu đỏ, thịt ngọt, sống ở vùng đáy bùn của đầm nước lợ. Món này được chế biến nướng, hấp, xào, nấu cháo ở các quán quanh đầm. Nên chọn quán có hàng tươi và hỏi rõ nguồn gốc.
Nhà thờ Mằng Lăng có gì đáng xem?
Nhà thờ Mằng Lăng xây cuối thế kỷ 19 theo lối Gothic, nằm ở vùng An Thạch cũ. Nơi đây lưu giữ một bản sách Phép giảng tám ngày in năm 1651, được coi là một trong những sách đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ.
Đi Gành Đá Đĩa mùa nào đẹp nhất?
Mùa biển êm từ đầu năm tới khoảng giữa năm là thuận nhất, nên đến vào sáng sớm hoặc chiều muộn để có ánh sáng đẹp. Mùa biển động cuối năm, sóng đánh mạnh vào gành, không nên ra sát mép nước.