Tứ Kỳ là huyện thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở phía nam thành phố Hải Dương, giáp Gia Lộc, Ninh Giang, Thanh Hà và vùng ngoại thành Hải Phòng cũ. Từ 1979 đến 1996, Tứ Kỳ cùng Gia Lộc là huyện Tứ Lộc. Từ 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên Tứ Kỳ cũ nay là một số xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Người xứ Đông nhắc Tứ Kỳ là nhắc tới rươi, món đặc sản theo mùa mà nhiều người sẵn sàng đi xa để mua, và tới dưa chuột bao tử Kỳ Sơn. Bài viết nói về vị trí, lịch sử tên gọi, mùa rươi, cánh đồng dưa chuột, đời sống ven sông, và cách ghi địa chỉ khi Tứ Kỳ nay là một phần của thành phố Hải Phòng.
Vị trí: phía nam tỉnh lỵ cũ, sát vùng nước lợ
Tứ Kỳ nằm ngay phía nam thành phố Hải Dương cũ. Phía tây là Gia Lộc, phía tây nam là Ninh Giang, phía đông bắc bên kia sông Thái Bình là Thanh Hà, phía đông nam giáp vùng ngoại thành Hải Phòng cũ. Sông Thái Bình và các nhánh sông chảy qua, đưa nước lợ từ phía biển ngược vào theo con nước triều.
Chính ảnh hưởng của nước lợ ở các vùng ruộng ven sông tạo điều kiện cho con rươi sinh sống, làm nên đặc sản của huyện. Đất trong đồng là phù sa, trồng lúa và rau màu vụ đông. Trung tâm huyện trước đây là thị trấn Tứ Kỳ, có chợ, cơ quan, trường học.
Từ thị trấn lên trung tâm thành phố Hải Dương cũ không xa, đi xe máy chừng nửa giờ. Sang vùng Hải Phòng cũ cũng gần, qua các cây cầu trên sông. Vì vậy người Tứ Kỳ quen đi lại cả hai phía từ lâu trước khi hai bên về chung một thành phố.
Tứ Kỳ, Tứ Lộc và các mốc hành chính
Tứ Kỳ là tên huyện cũ thuộc phủ Hạ Hồng của trấn Hải Dương. Các mốc gần đây người đọc giấy tờ nên nhớ:
- Hải Hưng 1968: huyện thuộc tỉnh Hải Hưng.
- Tứ Lộc 1979–1996: Tứ Kỳ gộp với Gia Lộc thành huyện Tứ Lộc. Giấy khai sinh thời đó ghi "huyện Tứ Lộc, tỉnh Hải Hưng".
- Tái lập 1996–1997: Tứ Lộc chia lại thành Tứ Kỳ và Gia Lộc, cùng với tái lập tỉnh Hải Dương.
- Mở rộng thành phố Hải Dương: một số xã phía bắc giáp thành phố chuyển về thành phố qua các đợt điều chỉnh.
- Sáp nhập xã trước 2025: như nhiều huyện khác, một số xã nhỏ của Tứ Kỳ đã được gộp lại trong các đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã giai đoạn 2019–2024.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; các xã và thị trấn cũ gộp thành một số xã mới thuộc thành phố Hải Phòng.
Một người ở Tứ Kỳ có thể có giấy tờ ghi Tứ Lộc, Tứ Kỳ, thành phố Hải Dương, và nay là một xã hoặc phường của Hải Phòng, tùy vào nơi mình ở và năm cấp giấy. Tất cả vẫn có giá trị sử dụng.
Mùa rươi: vài tuần mỗi năm
Rươi là loài giun nhiều tơ sống trong bùn ở ruộng ven sông nước lợ. Mỗi năm, vào khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, rươi trưởng thành ngoi lên mặt nước theo con nước, và người dân ra ruộng vớt. Câu "tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm" được người vùng sông nước truyền nhau để nhớ ngày rươi ra rộ.
Mùa rươi chỉ kéo dài vài tuần, có năm rươi nhiều, có năm rươi ít, phụ thuộc thời tiết, nước, và cả môi trường ruộng. Những năm gần đây, nhiều hộ ở Tứ Kỳ đã đầu tư giữ ruộng rươi: hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, giữ bùn, giữ nước, để rươi sinh sản ổn định. Ruộng rươi có thể cho thu nhập cao hơn trồng lúa nhiều lần.
Lúc rươi ra, cả làng thức dậy từ sáng sớm, mang vợt, chậu ra ruộng. Rươi vớt lên được bán ngay cho thương lái hoặc khách đến tận nơi. Ai muốn xem cảnh này nên hỏi trước người quen ở địa phương về ngày rươi ra, vì mỗi năm một khác và thời gian rất ngắn.
Ăn rươi và mua rươi
Chả rươi. Món nổi tiếng nhất, rươi trộn trứng, thịt băm, vỏ quýt, thì là, rán vàng. Chả rươi ngon có mùi thơm đặc trưng, ăn với bún, rau sống, nước mắm chanh ớt.
Mắm rươi. Rươi ủ muối thành mắm, để dành ăn quanh năm, dùng chấm thịt luộc, rau luộc. Mắm rươi có mùi mạnh, người không quen có thể khó ăn.
Rươi cấp đông. Ngày nay rươi được cấp đông để bán quanh năm, gửi đi xa. Rươi đông lạnh vẫn làm chả được, nhưng không thơm bằng rươi tươi đúng mùa.
Lưu ý khi mua. Rươi tươi phải còn bơi, màu sắc tươi, không có mùi ôi. Giá rươi thay đổi theo năm, theo đầu mùa hay giữa mùa. Nên mua ở người bán quen, tránh rươi đã để lâu.
Ăn an toàn. Rươi là món đạm cao, người có tiền sử dị ứng hải sản nên ăn thử ít trước. Rươi phải được nấu chín kỹ, không ăn sống.
Dưa chuột Kỳ Sơn và cánh đồng vụ đông
Vùng Kỳ Sơn của Tứ Kỳ cũ nổi tiếng với dưa chuột bao tử, loại dưa nhỏ, giòn, được trồng để muối chua, đóng lọ, phần lớn để xuất khẩu. Người dân trồng dưa theo hợp đồng với các công ty chế biến, có lịch gieo trồng, thu hoạch rõ ràng. Mùa thu hoạch, người hái dưa phải ra đồng hằng ngày vì dưa lớn rất nhanh.
Ngoài dưa chuột, cánh đồng vụ đông của Tứ Kỳ còn có khoai tây, bắp cải, su hào, cà chua, hành. Cây vụ đông giúp người nông dân tận dụng đất sau vụ lúa mùa, có thêm thu nhập trước Tết. Tuy vậy, cũng như nhiều nơi, diện tích vụ đông lên xuống theo giá cả và lao động.
Người mua dưa chuột làm dưa muối tại nhà nên chọn quả nhỏ, thẳng, gai còn nhọn, cứng tay. Dưa muối ngon cần nước muối vừa phải, có thêm tỏi, ớt, thì là. Dưa muối xong để nơi mát, ăn trong vài ngày đến một tuần.
Tứ Kỳ cũ nay thuộc đâu, ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, Tứ Kỳ cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới; tên cụ thể tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú. Những vùng phía bắc đã nhập vào thành phố Hải Dương trước 2025 nay thuộc các phường của khu đô thị Hải Dương cũ.
Ghi địa chỉ chỉ còn thôn, xã mới, thành phố Hải Phòng. Giấy tờ ghi Tứ Kỳ hay Tứ Lộc vẫn dùng được. Khi gửi rươi, dưa chuột hay hàng hóa đi xa, ghi rõ tên người nhận, số điện thoại, xã mới, có thể thêm "Tứ Kỳ cũ".
Tên Tứ Kỳ vẫn sống trong cách gọi "rươi Tứ Kỳ", "chả rươi Tứ Kỳ" trên khắp các chợ và quán ăn miền Bắc. Đặc sản gắn với vùng đất, không đổi theo tên đơn vị hành chính.
Đời sống và gợi ý cho người ghé thăm
Tứ Kỳ là huyện nông nghiệp, nhưng gần thành phố và khu công nghiệp nên nhiều người trẻ đi làm công nhân, sáng đi chiều về. Người lớn tuổi giữ ruộng, ruộng rươi, ao cá. Đời sống làng quê vẫn giữ nếp đình chùa, hội làng mùa xuân, giỗ họ.
Người muốn trải nghiệm mùa rươi nên đến vào cuối thu, liên hệ trước với người quen hoặc hỏi các hộ có ruộng rươi. Nên dậy sớm vì rươi ra lúc rạng sáng. Mang ủng, quần áo cũ vì ruộng bùn lầy. Hỏi phép chủ ruộng trước khi xuống ruộng.
Đi từ trung tâm thành phố Hải Dương cũ xuống Tứ Kỳ khoảng nửa giờ xe máy. Từ Hà Nội có thể đi cao tốc Hà Nội – Hải Phòng rồi rẽ vào. Đường trong làng nhỏ, nên đi chậm và hỏi đường người dân khi cần.
Nếu đi đúng mùa rươi, có thể kết hợp ăn chả rươi ở các quán trong vùng hoặc ở thành phố Hải Dương cũ. Ngoài mùa rươi, Tứ Kỳ hợp với chuyến đi ngắn xem cánh đồng vụ đông, thăm đình làng, ghé chợ quê buổi sáng để thấy nhịp sống thường ngày của một huyện đồng bằng.
Sông Thái Bình, đê và con nước triều
Sông Thái Bình chảy dọc phía đông bắc Tứ Kỳ cũ, chia Tứ Kỳ với Thanh Hà. Ở đoạn này, sông đã chịu ảnh hưởng thủy triều: mỗi ngày nước lên xuống theo con nước, nước lợ ngược vào theo các nhánh sông, kênh rạch. Chính con nước triều ấy nuôi các ruộng rươi và quyết định ngày rươi ra.
Đê sông Thái Bình bảo vệ đồng ruộng và làng xóm phía trong. Mùa mưa bão, nước sông dâng cao kết hợp triều cường, người dân phải theo dõi sát mực nước, chuẩn bị vật tư hộ đê. Ngoài đê là bãi bồi trồng ngô, rau, chuối, có nơi là bãi nuôi thủy sản.
Với người định mua đất hay làm trang trại gần sông, cần hỏi rõ hành lang bảo vệ đê, vì trong phạm vi này việc xây dựng bị hạn chế. Cũng nên hỏi về tình trạng sạt lở bờ, xâm nhập mặn vào mùa khô, là những yếu tố ảnh hưởng lớn tới việc canh tác lâu dài.
Những người già ở các làng ven đê còn nhớ thời đi chợ, đi học phải qua đò, mùa lũ nước tràn bãi lên sát chân đê. Câu chuyện chống lũ, giữ đê được kể lại cho con cháu như một phần lịch sử làng. Ngày nay đê đã kiên cố, mặt đê thành đường đi, nhưng ý thức giữ đê vẫn được nhắc mỗi mùa mưa bão.
Câu hỏi thường gặp
Tứ Kỳ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Tứ Kỳ cũ thuộc thành phố Hải Phòng, vì tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới của thành phố.
Mùa rươi Tứ Kỳ vào tháng mấy?
Rươi thường ra vào khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, kéo dài vài tuần. Người địa phương nhớ ngày rươi rộ theo câu tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm. Thời điểm mỗi năm có xê dịch tùy thời tiết và con nước.
Huyện Tứ Lộc là huyện nào?
Tứ Lộc là huyện gộp từ Tứ Kỳ và Gia Lộc năm 1979, thuộc tỉnh Hải Hưng. Khoảng 1996–1997 huyện chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ ghi Tứ Lộc vẫn có giá trị, nay cả hai vùng đều thuộc thành phố Hải Phòng.
Chả rươi làm thế nào?
Chả rươi thường làm từ rươi tươi trộn với trứng, thịt băm, vỏ quýt thái nhỏ, thì là, rồi rán vàng hai mặt. Ăn kèm bún, rau sống, nước mắm. Rươi phải nấu chín kỹ, người dị ứng hải sản nên ăn thử ít trước.
Dưa chuột Kỳ Sơn có gì đặc biệt?
Dưa chuột Kỳ Sơn là loại dưa bao tử nhỏ, giòn, trồng chủ yếu để muối chua đóng lọ, phần lớn xuất khẩu. Người dân trồng theo hợp đồng với doanh nghiệp chế biến. Vùng Kỳ Sơn thuộc Tứ Kỳ cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng.
Rươi cấp đông có ngon bằng rươi tươi không?
Rươi cấp đông vẫn làm được chả rươi và bán quanh năm, nhưng độ thơm, độ ngọt thường kém rươi tươi đúng mùa. Nếu có thể, nên mua rươi tươi vào mùa. Khi mua rươi đông, chọn nơi bảo quản lạnh tốt, bao bì ghi rõ ngày.