Huyện Trùng Khánh là huyện biên giới ở phía đông bắc tỉnh Cao Bằng, huyện lỵ là thị trấn Trùng Khánh. Từ năm 2020, huyện Trà Lĩnh nhập vào Trùng Khánh, giữ tên Trùng Khánh. Từ 1/7/2025, huyện Trùng Khánh cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Trùng Khánh là nơi có thác Bản Giốc, điểm đến nổi tiếng nhất của Cao Bằng, cùng động Ngườm Ngao, hạt dẻ và những làng Tày, Nùng còn giữ nhà đá. Bài này đi qua hai lớp tên Trùng Khánh và Trà Lĩnh, cảnh quan, sản vật, đời sống và cách ghi địa chỉ Trùng Khánh cũ.
Trùng Khánh và Trà Lĩnh: hai huyện thành một
Trước năm 2020, vùng đông bắc Cao Bằng có hai huyện kề nhau: Trùng Khánh với huyện lỵ là thị trấn Trùng Khánh, và Trà Lĩnh ở phía tây với huyện lỵ riêng, nằm trên đường từ thành phố Cao Bằng ra cửa khẩu Trà Lĩnh. Trà Lĩnh là huyện nhỏ, nhiều núi đá, ít dân.
Trong đợt sắp xếp năm 2020, toàn bộ huyện Trà Lĩnh nhập vào huyện Trùng Khánh. Huyện sau khi nhập giữ tên Trùng Khánh, huyện lỵ vẫn ở thị trấn Trùng Khánh. Khu trung tâm cũ của Trà Lĩnh trở thành một thị trấn của huyện Trùng Khánh.
Hệ quả với giấy tờ là người ở vùng Trà Lĩnh có thể có ba cách ghi nơi sinh: huyện Trà Lĩnh trước 2020, huyện Trùng Khánh từ 2020 đến giữa 2025, và từ tháng 7/2025 là xã mới của tỉnh Cao Bằng. Cả ba đều đúng với thời điểm của nó.
Tên Trà Lĩnh vẫn sống trong tên cửa khẩu Trà Lĩnh, trong lời nói hằng ngày và trong tên tuyến cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh đang xây dựng. Người địa phương nói "về Trà Lĩnh" để chỉ đúng vùng phía tây của Trùng Khánh cũ.
Thác Bản Giốc trên sông Quây Sơn
Thác Bản Giốc nằm trên sông Quây Sơn, ngay đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc, thuộc vùng xã Đàm Thủy trước sáp nhập. Thác có nhiều tầng, nước đổ trắng xoá qua các bậc đá vôi phủ rêu, là một trong những thác nước lớn và đẹp nhất Đông Nam Á.
Mùa đẹp nhất để ngắm thác là từ khoảng tháng 8 đến tháng 10, khi nước nhiều và lúa hai bên sông chín vàng. Mùa khô nước ít hơn, thác chia thành nhiều dải nhỏ, nhưng nước trong, màu xanh ngọc rõ hơn.
Khách có thể đi bè tre trên sông tới gần chân thác, nhưng chỉ trong khu vực cho phép. Vì thác nằm ngay biên giới, cần tuân theo hướng dẫn của ban quản lý và biên phòng, không đi quá vạch giới hạn.
Khu vực thác có bãi đỗ xe, quán ăn, hàng bán đặc sản, cơ sở lưu trú. Vào mùa cao điểm và dịp lễ, khu vực rất đông, nên đến sớm buổi sáng để tránh đông và có ánh sáng đẹp.
Động Ngườm Ngao và vùng núi đá karst
Động Ngườm Ngao nằm không xa thác Bản Giốc, là hang động đá vôi lớn với nhiều thạch nhũ, măng đá. Tên Ngườm Ngao theo tiếng Tày được giải thích là hang hổ, gắn với chuyện xưa về loài hổ từng sống trong vùng.
Trùng Khánh nằm trong vùng núi đá vôi điển hình, có nhiều đỉnh chóp, thung lũng kín, hang động và sông ngầm. Đây là một phần quan trọng của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, với nhiều điểm được giới thiệu về lịch sử hình thành mặt đất.
Nước ở vùng karst chảy nhiều dưới lòng đất, nên mùa khô có nơi thiếu nước dù mùa mưa nước rất nhiều. Người dân làm bể chứa, dẫn nước từ mó nước dưới chân núi về dùng.
Khi vào động, đi theo lối đã có, không chạm hay bẻ thạch nhũ, không xả rác. Trong động ẩm và trơn, nên đi giày đế bám tốt.
Hạt dẻ Trùng Khánh và những sản vật khác
Hạt dẻ Trùng Khánh là sản vật nổi tiếng nhất của huyện, đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Dẻ được trồng trên đồi đất ở nhiều xã, ra hoa vào mùa hè, thu hoạch vào khoảng tháng 8 đến tháng 10. Hạt dẻ to, bùi, thơm, được rang, luộc, nấu xôi, hầm.
Mùa dẻ rụng, người dân nhặt hạt dưới gốc cây, phơi, phân loại rồi bán ở chợ hoặc cho thương lái. Hạt dẻ Trùng Khánh thật thường có giá cao hơn dẻ từ nơi khác, nên trên thị trường có hàng lẫn; người mua nên hỏi nguồn gốc rõ ràng.
Ngoài hạt dẻ, Trùng Khánh còn có lúa, ngô, đậu tương, cây ăn quả, cá sông Quây Sơn, lạp sườn, thịt treo, bánh cuốn canh. Người Tày, Nùng làm khâu nhục, lợn quay trong ngày lễ.
Khi mua hạt dẻ, nên chọn hạt vỏ bóng, đều, không lỗ sâu, cầm chắc tay. Rang dẻ bằng cát hoặc luộc rồi rang lại cho thơm; bảo quản nơi khô thoáng, tránh ẩm mốc.
Làng đá Khuổi Ky và vượn Cao Vít
Làng đá Khuổi Ky gần thác Bản Giốc là làng người Tày còn giữ những ngôi nhà sàn xây bằng đá: tường đá, bậc đá, cột đá, nhiều ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm. Làng nằm dưới chân núi, bên dòng suối, đón khách tham quan và ở homestay.
Khu bảo tồn loài và sinh cảnh vượn Cao Vít ở Trùng Khánh là nơi sinh sống của loài vượn Cao Vít, một trong những loài linh trưởng hiếm nhất thế giới. Loài này từng được cho là đã tuyệt chủng trước khi được phát hiện lại ở vùng núi đá biên giới.
Việc bảo vệ vượn Cao Vít gắn với giữ rừng núi đá vôi. Người dân các xóm quanh khu bảo tồn tham gia tuần tra, hạn chế chặt phá rừng, săn bắt. Khách không được tự ý vào khu bảo tồn khi chưa có phép.
Ngoài Khuổi Ky, nhiều làng Tày, Nùng khác ở Trùng Khánh còn giữ nhà sàn, nhà đá, ruộng bậc nhỏ. Khi đến, nên hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nhà, giữ gìn cảnh quan.
Cửa khẩu Trà Lĩnh và đường đi
Cửa khẩu Trà Lĩnh ở vùng Trà Lĩnh cũ là cửa khẩu quan trọng của Cao Bằng, hàng hoá qua lại nhiều năm. Tuyến cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh được khởi công năm 2023 nhằm nối Lạng Sơn với cửa khẩu này, rút ngắn thời gian đi lại.
Từ thành phố Cao Bằng sang Trùng Khánh có hai hướng chính: qua vùng Quảng Hòa cũ hoặc qua vùng Trà Lĩnh cũ với đèo Mã Phục. Cả hai đều qua núi đá, cảnh đẹp, nhiều đoạn cua. Thời gian đi tuỳ phương tiện và thời tiết.
Từ thị trấn Trùng Khánh đi thác Bản Giốc đường không xa, mặt đường tốt, nhiều xe khách, xe du lịch. Mùa cao điểm có thể đông, nên đi sớm.
Người đi xe máy nên kiểm tra phanh, lốp, đèn trước khi đi; mùa đông sương mù dày buổi sáng, mùa mưa có sạt lở cục bộ. Đổ xăng, rút tiền ở thị trấn trước khi vào các xã xa.
Người Tày, Nùng và đời sống ở vùng biên
Người Tày, Nùng chiếm phần lớn dân số Trùng Khánh, sống thành xóm ở các thung lũng, làm ruộng, trồng dẻ, chăn nuôi. Nhà sàn, nhà đá, ruộng lúa bên sông, núi đá bao quanh là cảnh quen thuộc.
Hát then, đàn tính, hát lượn, lễ Lồng tồng đầu năm, chợ phiên là những sinh hoạt văn hoá quan trọng. Trang phục chàm của người Tày, Nùng vẫn được mặc trong các dịp lễ, cưới hỏi, chợ phiên.
Du lịch quanh thác Bản Giốc tạo thêm việc làm: bán hàng, nấu ăn, lái bè, mở homestay, dẫn đường. Nhiều gia đình vừa làm nông vừa làm du lịch theo mùa.
Các xã giáp biên có đồn biên phòng, bộ đội cùng người dân giữ đường biên. Người ngoài đến các xã biên giới nên mang theo giấy tờ tùy thân, khai báo tạm trú nếu ở lại qua đêm, không đi vào khu vực hạn chế.
Sông Quây Sơn và những cánh đồng ven sông
Sông Quây Sơn chảy từ phía Trung Quốc vào, có đoạn làm đường biên giới, chảy qua nhiều xã của Trùng Khánh cũ. Nước sông xanh trong vào mùa khô, chảy qua những cánh đồng lúa bằng phẳng hiếm có giữa vùng núi đá. Cảnh sông uốn lượn quanh núi, ruộng lúa và làng xóm hai bên là hình ảnh quen của Trùng Khánh.
Người dân ven sông dựng guồng nước bằng tre để đưa nước lên ruộng, một hình ảnh nay không còn nhiều nhưng vẫn gặp ở vài nơi. Cá sông Quây Sơn được đánh bắt nhỏ lẻ, nấu canh chua, nướng, là món ăn thường ngày của nhiều gia đình.
Mùa lũ, nước sông dâng nhanh, đục ngầu, có khi tràn vào ruộng thấp. Người dân ven sông quen theo dõi mực nước, không để trẻ con ra bờ sông khi nước lên. Khách tham quan nên tránh tắm sông, nhất là ở những đoạn nước xoáy gần thác.
Ngoài thác Bản Giốc, dọc sông còn những đoạn thác ghềnh nhỏ, bãi bồi, cầu treo được người đi bộ, đi xe đạp tìm đến. Đi dọc sông vào sáng sớm, khi sương còn trên mặt nước, là trải nghiệm nhiều người nhắc lại.
Trùng Khánh cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng giữ nguyên, cấp huyện bị bỏ. Huyện Trùng Khánh cũ, kể cả vùng Trà Lĩnh đã nhập năm 2020, không còn là cấp hành chính; các thị trấn và xã cũ được nhập lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Cao Bằng.
Khi ghi địa chỉ, nên kèm cả tên cũ và mới: "xóm A, xã B, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Với người ở vùng Trà Lĩnh có giấy tờ trước 2020, có thể ghi thêm "huyện Trà Lĩnh cũ" để dễ đối chiếu.
Tên xã mới nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã. Thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao không thay đổi vì việc bỏ cấp huyện; chỉ tên xã trên giấy tờ và biển hành chính có thể khác.
Tên Trùng Khánh vẫn được dùng rộng rãi trong đời sống và trong tên sản vật như hạt dẻ Trùng Khánh. Đây là tên vùng, gắn với chỉ dẫn địa lý, không ảnh hưởng tới giá trị giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Trùng Khánh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Trùng Khánh cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, các thị trấn và xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Huyện Trà Lĩnh nhập vào đâu?
Năm 2020, toàn bộ huyện Trà Lĩnh nhập vào huyện Trùng Khánh, huyện sau khi nhập giữ tên Trùng Khánh. Từ 1/7/2025, vùng Trà Lĩnh cũ thuộc các xã mới của tỉnh Cao Bằng. Tên Trà Lĩnh vẫn còn trong tên cửa khẩu.
Thác Bản Giốc thuộc huyện nào cũ?
Thác Bản Giốc thuộc huyện Trùng Khánh cũ, tỉnh Cao Bằng, nằm trên sông Quây Sơn ngay đường biên giới. Từ 1/7/2025, khu vực thác thuộc xã mới của tỉnh Cao Bằng, việc tham quan không thay đổi.
Mùa nào đẹp nhất để đi thác Bản Giốc?
Khoảng tháng 8 đến tháng 10 là mùa đẹp nhất, nước nhiều và lúa hai bên sông chín vàng. Mùa khô nước ít hơn nhưng trong hơn. Nên đến sớm buổi sáng để tránh đông và có ánh sáng đẹp.
Hạt dẻ Trùng Khánh thu hoạch khi nào?
Hạt dẻ Trùng Khánh thường thu hoạch khoảng tháng 8 đến tháng 10. Hạt to, bùi, thơm, đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Khi mua nên chọn hạt vỏ bóng, đều, không sâu và hỏi rõ nguồn gốc.
Người sinh ở Trà Lĩnh ghi quê thế nào?
Người sinh trước năm 2020 thường có giấy khai sinh ghi huyện Trà Lĩnh. Khi khai quê quán theo giấy gốc, bạn giữ nguyên cách ghi đó; nơi cư trú hiện tại thì ghi theo xã mới của tỉnh Cao Bằng.