Huyện Trực Ninh nằm ở giữa tỉnh Nam Định cũ, phía nam Nam Trực, phía bắc Hải Hậu, được sông Ninh Cơ chảy qua từ sông Hồng ra biển. Huyện nổi tiếng với chùa Cổ Lễ, ngọn tháp Cửu phẩm liên hoa và ba thị trấn Cổ Lễ, Cát Thành, Ninh Cường. Thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, Trực Ninh từng gộp với Nam Trực thành huyện Nam Ninh. Từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Trực Ninh ít được nhắc tên như Hải Hậu hay Giao Thủy, nhưng là vùng chuyển tiếp giữa đồng cũ và đất bồi ven biển. Bài dưới đi qua tên gọi, thời huyện Nam Ninh, ngôi chùa làm nên tên tuổi của huyện, dòng sông Ninh Cơ và những điều người quê Trực Ninh cần nhớ khi tra lại địa chỉ.
Vị trí và thời huyện Nam Ninh
Trực Ninh giáp Nam Trực ở phía bắc, Xuân Trường ở phía đông, Hải Hậu ở phía nam và Nghĩa Hưng ở phía tây. Phía đông bắc chạm sông Hồng, bên kia là Thái Bình. Đất Trực Ninh phần lớn là đồng bằng phẳng, làng xóm nối nhau dọc các trục đường và dọc bờ sông Ninh Cơ.
Vì nằm giữa, Trực Ninh là đường đi qua của nhiều người: từ thành phố Nam Định xuống Hải Hậu, Giao Thủy, người ta thường đi qua Cổ Lễ. Ngôi chùa có tháp cao bên đường vì vậy quen mắt với rất nhiều người Nam Định, kể cả những người chưa từng dừng lại. Nhiều người chỉ biết Trực Ninh qua hình ảnh ấy.
Trực Ninh là tên huyện lâu đời của Nam Định. Trong giai đoạn tỉnh Nam Hà và Hà Nam Ninh, huyện được gộp với Nam Trực thành huyện Nam Ninh, tên ghép từ chữ Nam của Nam Trực và chữ Ninh của Trực Ninh. Khoảng năm 1996–1997, Nam Ninh được tách lại thành hai huyện. Ai sinh ra hay làm giấy tờ trong thời ấy có thể thấy ghi huyện Nam Ninh.
Trước 7/2025, Trực Ninh có ba thị trấn: Cổ Lễ là trung tâm huyện, Cát Thành và Ninh Cường nằm bên sông Ninh Cơ. Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện; đất Trực Ninh cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Ranh xã mới không trùng hẳn ranh xã cũ, khi cần ghi chính xác hãy tra danh sách chính thức.
Chùa Cổ Lễ: kiến trúc lạ giữa đồng
Chùa Cổ Lễ ở thị trấn Cổ Lễ là di tích nổi tiếng nhất của Trực Ninh. Theo truyền thuyết và sử địa phương, chùa có gốc từ thời Lý, gắn với tên thiền sư Nguyễn Minh Không. Kiến trúc chùa hiện nay được dựng lại vào đầu thế kỷ XX, mang dáng vẻ khác hẳn các chùa làng miền Bắc: mái vòm, cửa nhọn, tường cao, pha trộn lối kiến trúc phương Tây với nét Á Đông.
Người đến lần đầu thường ngạc nhiên vì vẻ ngoài của chùa giống một công trình châu Âu hơn là chùa làng. Bên trong vẫn là bố cục thờ tự quen thuộc, tượng, hoành phi, câu đối. Sự pha trộn ấy là dấu vết của thời kỳ kiến trúc đầu thế kỷ XX ở Nam Định, khi thợ địa phương tiếp xúc nhiều với lối xây dựng mới.
Trong khuôn viên chùa có một chiếc đỉnh đồng rất lớn được đúc từ nửa đầu thế kỷ XX, thường được nhắc là một trong những đỉnh đồng lớn ở Việt Nam. Người đến xem nên đọc kỹ các tấm bảng giới thiệu trong chùa để biết năm đúc, người đúc, thay vì tin các con số truyền miệng.
Tháp Cửu phẩm liên hoa
Trước cửa chùa Cổ Lễ là ngọn tháp Cửu phẩm liên hoa, dựng trên một bệ hình đài sen giữa hồ nước. Tháp cao nhiều tầng, thon dần lên đỉnh, phản chiếu xuống mặt hồ, là hình ảnh quen thuộc trong ảnh chụp về Nam Định. Tháp được xây cùng thời với đợt dựng lại chùa đầu thế kỷ XX.
Cái tên Cửu phẩm liên hoa gợi đến hình tượng hoa sen chín tầng trong văn hóa Phật giáo. Người đến xem có thể đi qua cầu nhỏ ra chân tháp, nhìn lên các tầng tháp, đọc các câu đối, hoa văn đắp nổi. Việc leo lên tháp tùy quy định của nhà chùa từng thời, nên hỏi trước, không tự ý trèo.
Ảnh đẹp nhất thường chụp vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng nghiêng và mặt hồ lặng. Mùa lễ hội rất đông, khó chụp được khung cảnh yên tĩnh. Người đến nên giữ trật tự, không bẻ cây, không thả rác xuống hồ.
Hội chùa Cổ Lễ và bơi chải
Hội chùa Cổ Lễ thường diễn ra vào mùa thu, quanh tháng chín âm lịch. Ngoài phần lễ trong chùa, hội có các sinh hoạt văn hóa dân gian, nổi bật là cuộc thi bơi chải trên sông theo lệ cũ, các đội của làng xã quanh vùng cùng tham gia. Hội là dịp con cháu đi xa về quê, người các huyện lân cận kéo đến xem.
Bơi chải là nét đặc trưng của nhiều làng ven sông vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi chiếc thuyền dài chở nhiều tay chèo, chèo theo nhịp trống, nhịp hô. Các đội tập luyện từ trước hội, coi việc giành giải như niềm vinh dự của làng. Người xem đứng kín hai bờ, cổ vũ náo nhiệt.
Lịch hội cụ thể từng năm có thể thay đổi theo sắp xếp của địa phương. Người muốn dự hội nên hỏi trước ban quản lý di tích hoặc người địa phương, tránh đến nhầm ngày. Đi hội nên gửi xe ở bãi xa, đi bộ vào, giữ tư trang cẩn thận.
Dòng Ninh Cơ và các thị trấn ven sông
Sông Ninh Cơ. Sông Ninh Cơ tách ra từ sông Hồng ở phía bắc Trực Ninh, chảy theo hướng tây nam qua giữa huyện rồi xuống ngăn Hải Hậu với Nghĩa Hưng, ra biển ở cửa Lạch Giang. Dòng sông vừa cấp nước tưới, vừa là đường vận tải thủy.
Cát Thành. Thị trấn Cát Thành nằm bên sông, có bến bãi, chợ, là nơi trao đổi hàng hóa của các xã quanh vùng. Nhịp sống ở đây gắn với sông nhiều hơn với đồng.
Ninh Cường. Thị trấn Ninh Cường cũng nằm ven sông Ninh Cơ, có bến, chợ và các cửa hàng, xưởng nhỏ phục vụ đời sống của các làng ven sông quanh đó.
Cổ Lễ. Thị trấn Cổ Lễ là trung tâm hành chính của huyện cũ, nơi có chùa Cổ Lễ, chợ, trường học, bệnh viện; đông người nhất vào mùa hội.
Bãi ven sông. Hai bên sông là bãi bồi trồng rau màu, ngô, đỗ. Nước sông lên xuống theo mùa, bãi ngập rồi lại lộ, cho đất màu mỡ mỗi năm.
Đồng ruộng và nghề phụ
Trực Ninh là vùng lúa hai vụ, ruộng phẳng, kênh mương chằng chịt. Đất phía bắc gần sông Hồng là đất phù sa cũ; phía nam giáp Hải Hậu đã có dấu vết của đất bồi ven biển, làng ngay ngắn hơn. Nông nghiệp vẫn là sinh kế của nhiều gia đình, nhưng thu nhập chính ngày càng đến từ nghề phụ và đi làm xa.
Nhiều làng có nghề phụ như mộc, nề, may, buôn bán; một số làng ven sông có nghề liên quan đến thuyền bè, vận tải. Khu công nghiệp và các xưởng may ở trong tỉnh thu hút nhiều lao động trẻ. Người lớn tuổi ở nhà cấy lúa, trông cháu, giữ nhà.
Như nhiều huyện đồng bằng khác, Trực Ninh có nhiều người đi làm ở Hà Nội, các tỉnh phía Nam và nước ngoài. Tiền gửi về dựng nhà, xây đường làng, tu sửa đình chùa. Ngày Tết, đường làng đông xe, nhiều nhà mới mở cửa sau cả năm khóa.
Sau 1/7/2025: Trực Ninh trong tỉnh Ninh Bình
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình. Từ 1/7/2025, Trực Ninh không còn là huyện, ba thị trấn Cổ Lễ, Cát Thành, Ninh Cường thôi là thị trấn. Đất huyện cũ chia thành một số xã mới, mỗi xã gồm đất của vài xã, thị trấn cũ.
Với người dân, thay đổi rõ nhất là tên xã trên giấy tờ mới và nơi làm thủ tục. Các cơ quan cấp huyện ở Cổ Lễ ngừng hoạt động; việc hành chính đưa về xã mới và tỉnh. Chùa Cổ Lễ, tháp Cửu phẩm, hội bơi chải thì vẫn ở đó, người ta vẫn gọi tên như cũ.
Tên xã mới cụ thể của từng làng nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã. Giấy tờ cũ ghi huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định vẫn còn giá trị, không phải đổi gấp; khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa chỉ hiện hành.
Ghi nhớ khi tra địa chỉ Trực Ninh
Người quê Trực Ninh đi xa có thể dùng mấy điểm dưới đây khi đọc lại giấy tờ cũ của gia đình.
- Giấy tờ thời Nam Hà, Hà Nam Ninh có thể ghi huyện Nam Ninh; đọc tên xã để biết thuộc nửa Trực Ninh hay nửa Nam Trực.
- Ba thị trấn Cổ Lễ, Cát Thành, Ninh Cường là ba nơi khác nhau, Cổ Lễ là trung tâm huyện cũ.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, trước cả khi bỏ cấp huyện.
- Từ 1/7/2025, đất Trực Ninh cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, chia thành một số xã mới.
- Tên làng, tên chùa, tên chợ vẫn dùng trong đời thường dù tên xã đổi; ghi kèm tên làng khi khai quê quán để người đọc dễ hiểu.
Hồ sơ đất đai, thừa kế, hộ tịch cần chính xác thì mang giấy cũ đến ủy ban xã mới để đối chiếu với danh sách sắp xếp đã công bố.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Trực Ninh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Trực Ninh không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Chùa Cổ Lễ có gì đặc biệt?
Chùa có gốc từ thời Lý theo truyền thuyết, nhưng kiến trúc hiện nay dựng lại đầu thế kỷ XX, pha trộn lối phương Tây với nét Á Đông. Trước chùa có tháp Cửu phẩm liên hoa giữa hồ và trong khuôn viên có đỉnh đồng rất lớn.
Hội chùa Cổ Lễ diễn ra khi nào?
Hội thường diễn ra vào mùa thu, quanh tháng chín âm lịch, có phần lễ trong chùa và cuộc thi bơi chải trên sông. Lịch cụ thể từng năm nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đi.
Huyện Nam Ninh là gì?
Nam Ninh là huyện gộp từ Nam Trực và Trực Ninh trong thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, tách lại vào khoảng năm 1996–1997. Giấy tờ thời ấy có thể ghi Nam Ninh thay cho Trực Ninh.
Sông Ninh Cơ chảy qua đâu?
Sông Ninh Cơ tách từ sông Hồng ở phía bắc Trực Ninh, chảy qua giữa huyện, rồi xuống ngăn Hải Hậu với Nghĩa Hưng và ra biển ở cửa Lạch Giang gần Thịnh Long.
Trung tâm huyện Trực Ninh cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Cổ Lễ, nơi có chùa Cổ Lễ. Huyện còn hai thị trấn Cát Thành và Ninh Cường bên sông Ninh Cơ, cả ba thôi là thị trấn từ 1/7/2025.