Huyện Thới Lai là huyện được lập muộn nhất của thành phố Cần Thơ cũ: năm 2008, từ phần phía nam của huyện Cờ Đỏ. Huyện nằm giữa vùng đồng nội, giáp Ô Môn, Phong Điền, Cờ Đỏ và đất Hậu Giang cũ, gồm thị trấn Thới Lai cùng các xã ruộng lúa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bỏ, đất Thới Lai cũ chia vào một số xã của thành phố Cần Thơ mới (hợp nhất với Hậu Giang và Sóc Trăng).
Thới Lai chỉ tồn tại với tư cách huyện chừng mười bảy năm, ngắn hơn cả tuổi một lứa học sinh từ lớp một tới khi ra trường. Nhưng vùng đất thì có từ lâu, với những tên xã quen như Trường Xuân, Định Môn, Đông Bình, và một nếp sống thuần nông mà người đi xa nhớ mãi.
Từ Ô Môn, qua Cờ Đỏ, đến Thới Lai
Đất Thới Lai có một hành trình hành chính khá dài. Trước năm 2004, các xã của Thới Lai ngày nay thuộc huyện Ô Môn, tỉnh Cần Thơ, xa hơn nữa là tỉnh Hậu Giang thời 1976–1991. Khi thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương ra đời năm 2004, vùng này được đưa vào huyện Cờ Đỏ mới lập.
Huyện Cờ Đỏ khi ấy khá rộng, trung tâm lại ở phía bắc, người dân các xã phía nam đi làm giấy tờ phải đi xa. Năm 2008, Chính phủ quyết định tách phần phía nam của Cờ Đỏ để lập huyện Thới Lai, lấy thị trấn Thới Lai làm trung tâm. Cùng đợt đó, huyện Thốt Nốt lên quận. Từ năm 2008 tới tháng 6/2025, Cần Thơ có đủ chín đơn vị cấp huyện như nhiều người vẫn nhớ.
Như vậy, một người Thới Lai sinh năm 1980 có thể đã trải qua năm cách ghi địa chỉ: huyện Ô Môn tỉnh Hậu Giang, huyện Ô Môn tỉnh Cần Thơ, huyện Cờ Đỏ thành phố Cần Thơ, huyện Thới Lai thành phố Cần Thơ, và nay là xã mới của thành phố Cần Thơ.
Thị trấn và các xã cũ của Thới Lai
Trước 7/2025, huyện Thới Lai gồm thị trấn Thới Lai và hơn mười xã. Một số tên xã thường gặp trên giấy tờ người Thới Lai giai đoạn 2008–2025:
- Thị trấn Thới Lai: trung tâm huyện cũ, có chợ, bệnh viện, trường học, cơ quan.
- Trường Xuân và các xã mang chữ Trường: nhóm xã phía nam và tây nam, có những xã được đặt tên phân biệt bằng chữ A, B sau các lần chia tách xã.
- Định Môn: xã có tên gọi cũ, nằm phía đông, hướng về Ô Môn, Phong Điền.
- Đông Bình, Đông Thuận: các xã phía đông bắc.
- Xuân Thắng, Thới Tân, Thới Thạnh, Tân Thạnh: các xã ruộng phía trong.
Danh sách trên không nhằm liệt kê đủ và chính xác tuyệt đối; khi cần, hãy đối chiếu với giấy tờ gốc. Từ 1/7/2025, thị trấn và các xã cũ được sắp lại thành một số xã của thành phố Cần Thơ mới, mỗi xã mới gộp từ vài xã cũ, có xã giữ tên Thới Lai hoặc Trường Xuân. Ranh giới mới không nhất thiết trùng với xã cũ cùng tên.
Một huyện thuần nông
Thới Lai không có sông Hậu chảy qua, không có quốc lộ lớn, không có khu công nghiệp tập trung. Gần như toàn bộ đất là ruộng lúa, xen vườn tạp và ao cá quanh nhà. Kênh rạch là xương sống: kênh lớn đào thẳng dẫn nước từ sông Hậu vào, kênh nhỏ chia đồng thành ô, bờ kênh là đường đi và chỗ cất nhà.
Lúa làm hai đến ba vụ mỗi năm tuỳ vùng đê bao. Ngoài lúa, nhiều nhà nuôi cá trong mương vườn, nuôi vịt chạy đồng sau mùa gặt, trồng rau màu trên bờ ruộng. Nghề phụ theo mùa như đặt lờ, câu cá đồng, hái rau đồng vẫn còn, dù ít hơn trước vì đồng ruộng dùng thuốc nhiều hơn và đê bao ngăn nước.
Vài năm gần đây, một số hộ thử chuyển một phần ruộng sang trồng cây ăn trái, nuôi cá kết hợp, hoặc làm lúa hữu cơ theo hợp đồng. Kết quả tuỳ từng nhà, không có mô hình nào chắc ăn cho tất cả. Người trẻ quay về làm nông thường bắt đầu nhỏ, vừa làm vừa học từ hàng xóm và cán bộ khuyến nông.
Sống thuần nông có cái chậm rãi của nó: sáng sớm tiếng máy cày, máy bơm; trưa vắng; chiều trẻ con đạp xe dọc bờ kênh đi học về. Với người đi xa, đó là cảnh khó quên; với người ở lại, đó là cuộc sống phải lo từng mùa giá lúa.
Giáp ranh với Hậu Giang cũ
Phía nam Thới Lai giáp đất tỉnh Hậu Giang cũ, phía tây hướng về vùng Kiên Giang cũ. Trong gần hai mươi năm, ranh với Hậu Giang là ranh giới cấp tỉnh: hai bên bờ một con kênh có thể thuộc hai tỉnh khác nhau, đi chợ bên kia là "qua tỉnh". Người dân hai bên vốn là bà con, giao thương qua lại thường xuyên, nhưng giấy tờ, bảo hiểm, trường học thì theo hai hệ thống.
Từ 1/7/2025, khi Hậu Giang nhập vào thành phố Cần Thơ, ranh giới ấy chỉ còn là ranh giữa các xã trong cùng một thành phố. Với người dân sống sát ranh, đây là thay đổi dễ cảm nhận nhất của đợt sáp nhập: đi khám bệnh, học hành, làm thủ tục ở bên kia kênh không còn là chuyện liên tỉnh.
Phía tây, ranh với vùng Kiên Giang cũ nay là ranh giữa thành phố Cần Thơ và tỉnh An Giang mới. Ranh này vẫn là ranh cấp tỉnh, nên các thủ tục liên quan tới đất, hộ khẩu bên kia vẫn làm theo đơn vị tỉnh An Giang.
Đi lại vào Thới Lai
Từ trung tâm Cần Thơ, đường vào Thới Lai thường đi qua Ô Môn hoặc Phong Điền rồi theo đường tỉnh chạy dọc kênh. Đường đã được nhựa hoá, mở rộng nhiều đoạn, nhưng vẫn hẹp hơn quốc lộ, có nhiều cầu nhỏ và khúc cua theo kênh. Đi ô tô cần chú ý xe máy, xe chở lúa ra vào từ các đường đal.
Phương tiện công cộng thưa: có xe khách, xe buýt tuyến về trung tâm Cần Thơ nhưng tần suất không dày, người dân chủ yếu đi xe máy. Khách đến lần đầu nên lưu số người quen tại chỗ hoặc hỏi trước nhà xe về giờ chạy, tránh kẹt lại lúc chiều tối.
Ban đêm các đường ven kênh ít đèn, có đoạn không có lan can. Đi xe máy nên giảm tốc, nhất là trời mưa. Người lạ cũng nên tránh đi theo các "đường tắt" của ứng dụng bản đồ, vì có khi đó là bờ ruộng chỉ đủ cho người đi bộ.
Người Thới Lai đi xa và chuyện về quê
Như nhiều huyện thuần nông ở miền Tây, Thới Lai có đông người trẻ đi làm xa: lên trung tâm Cần Thơ, xuống các khu công nghiệp Hậu Giang, hoặc lên Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh. Họ gửi tiền về xây nhà, sắm máy móc cho cha mẹ làm ruộng. Tết đến, các con đường ven kênh đông xe máy chở người về quê, đồ đạc chất đầy.
Với người đi xa, đợt sáp nhập năm 2025 thêm một việc: cập nhật lại địa chỉ quê trong các hồ sơ ở nơi làm việc. Thông thường, ghi quê quán theo giấy khai sinh gốc là đủ; còn khi cần ghi địa chỉ thường trú hiện tại, người đi xa có thể tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi người nhà ở quê xem xã mới tên gì.
Nhiều người cũng nhân dịp này về hỏi lại chuyện đất đai, mộ phần, vì tên xã thay đổi dễ gây nhầm khi làm giấy tờ thừa kế về sau. Làm rõ sớm khi người lớn trong nhà còn nhớ ranh đất là cách tốt nhất.
Chợ Thới Lai và bữa cơm quê
Chợ thị trấn Thới Lai là chỗ hội tụ của cả vùng vào buổi sáng. Người bán đến từ các xã quanh, mang theo cá đồng bắt trong mương, rau nhà trồng, trứng vịt, chuối, dừa, bánh dân gian. Người mua là các bà, các mẹ đi chợ cho cả nhà, xen với người buôn đến gom hàng đưa lên trung tâm Cần Thơ. Chợ tan sớm, gần trưa đã thưa.
Bữa cơm quê Thới Lai cũng giống nhiều vùng ruộng miền Tây: cá kho, canh chua, rau luộc chấm mắm kho, mùa nước có cá linh, bông điên điển, mùa khô có cá lóc nướng trui ngoài đồng. Những món ấy không phải "đặc sản" để mang đi khoe mà là cái ăn hằng ngày, chính vì thế người đi xa nhớ nhất.
Nếu bạn là khách, ghé chợ buổi sáng và ăn một tô bún, một dĩa bánh ở quán đầu chợ là cách gặp người Thới Lai nhanh nhất. Người bán hàng ở đây thường vui vẻ chỉ đường, kể chuyện xóm làng nếu được hỏi lịch sự.
Trường học, trạm y tế và những thay đổi gần đây
Khi Thới Lai thành huyện năm 2008, nhiều công trình công cộng được xây mới ở thị trấn: trụ sở cơ quan huyện, bệnh viện, trường trung học, chợ. Ở các xã, trường tiểu học, trường mầm non và trạm y tế được nâng cấp dần, đường xã được bê tông hoá, cầu khỉ thay bằng cầu bê tông. Đây là những thay đổi người dân cảm nhận rõ nhất trong mười mấy năm làm huyện.
Từ 7/2025, khi cấp huyện bỏ, một số trụ sở cơ quan huyện cũ được dùng làm trụ sở xã mới hoặc các cơ quan khác. Người dân đi làm thủ tục nên hỏi trước xem bộ phận một cửa của xã mới đặt ở đâu, vì có thể không phải trụ sở xã cũ quen thuộc.
Học sinh lên cấp ba, người bệnh nặng vẫn thường lên trung tâm Cần Thơ, quãng đường không quá xa nhưng mất thời gian vì đường dọc kênh. Đường sá cải thiện đã rút ngắn đáng kể khoảng cách ấy so với thời trước khi còn phải đi ghe.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thới Lai được lập năm nào?
Huyện Thới Lai được lập năm 2008, từ phần phía nam của huyện Cờ Đỏ thuộc thành phố Cần Thơ. Cùng đợt điều chỉnh đó, huyện Thốt Nốt được nâng lên quận. Huyện Thới Lai tồn tại tới ngày 1/7/2025.
Thới Lai nay thuộc tỉnh thành nào?
Đất huyện Thới Lai cũ nay thuộc thành phố Cần Thơ mới, đơn vị hợp nhất từ Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025. Đất huyện chia vào một số xã của thành phố.
Trước năm 2008 Thới Lai thuộc huyện nào?
Từ năm 2004 đến 2008, đất Thới Lai thuộc huyện Cờ Đỏ của thành phố Cần Thơ. Trước năm 2004, các xã này thuộc huyện Ô Môn của tỉnh Cần Thơ, và trước năm 1992 là huyện Ô Môn của tỉnh Hậu Giang.
Giấy tờ ghi huyện Cờ Đỏ mà nhà ở Thới Lai thì có sao không?
Không sao. Nếu giấy cấp trong khoảng 2004–2008, ghi huyện Cờ Đỏ là đúng vì khi đó Thới Lai chưa thành lập. Giấy tờ ấy vẫn có giá trị, khi làm thủ tục mới cán bộ sẽ cập nhật theo xã mới.
Thới Lai có giáp Hậu Giang không?
Có. Phía nam Thới Lai giáp đất tỉnh Hậu Giang cũ. Trước 7/2025 đó là ranh giới giữa hai đơn vị cấp tỉnh; từ 7/2025 Hậu Giang nhập vào thành phố Cần Thơ nên đó chỉ còn là ranh giữa các xã trong cùng thành phố.