Huyện Tháp Mười của Đồng Tháp cũ nằm giữa vùng trũng Đồng Tháp Mười, phía đông bắc tỉnh, trung tâm là thị trấn Mỹ An bên kênh Nguyễn Văn Tiếp. Huyện có khu di tích Gò Tháp, nơi tìm thấy dấu tích văn hóa Óc Eo và gắn với cuộc kháng Pháp của Thiên hộ Dương, Đốc binh Kiều. Từ 1/7/2025 đất huyện cũ thuộc một số xã của tỉnh Đồng Tháp mới.
Bài này giải thích vì sao cả một vùng rộng ba tỉnh lại mang tên theo một ngọn tháp, giới thiệu khu di tích Gò Tháp, đồng sen, kênh đào, đời sống người khai hoang, món ăn từ sen, và cách đọc địa chỉ cũ sau ngày hợp nhất tỉnh.
Tên Tháp Mười và Gò Tháp
Tên Tháp Mười, rồi Đồng Tháp Mười, đều bắt nguồn từ Gò Tháp, một gò đất cao giữa vùng trũng mênh mông, nơi xưa kia có ngọn tháp cổ bằng gạch. Theo truyền thuyết dân gian, tháp có mười tầng, nên người ta gọi là Tháp Mười; cũng có cách giải thích khác về chữ "mười". Dù hiểu thế nào, ngọn tháp ấy đã trở thành mốc địa lý để người xưa gọi tên cả vùng đất rộng lớn chạy qua Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang cũ.
Gò Tháp nằm trên đất xã Tân Kiều của huyện Tháp Mười cũ. Các cuộc khảo cổ ở đây đã tìm thấy nhiều dấu tích của văn hóa Óc Eo: nền móng kiến trúc gạch, hiện vật bằng vàng, đá, gốm, cho thấy vùng này từng là một trung tâm cư trú, sinh hoạt cách đây khoảng mười mấy thế kỷ. Đây là bằng chứng rằng Đồng Tháp Mười không phải lúc nào cũng hoang vu như nhiều người vẫn nghĩ.
Khu di tích Gò Tháp ngày nay gồm khu khảo cổ, nhà trưng bày, đền thờ, các gò đất mang tên riêng, rừng tràm và đồng sen xung quanh. Khu di tích thường được nhắc là di tích quốc gia đặc biệt, là một trong những điểm văn hóa lịch sử quan trọng nhất của Đồng Tháp cũ.
Thiên hộ Dương, Đốc binh Kiều và cuộc kháng Pháp
Vào thập niên 1860, khi thực dân Pháp chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ rồi lan xuống miền Tây, Đồng Tháp Mười trở thành căn cứ kháng chiến của nghĩa quân. Thiên hộ Dương, tên thật Võ Duy Dương, và Đốc binh Kiều, tên thật Nguyễn Tấn Kiều, là hai thủ lĩnh được nhắc nhiều nhất. Nghĩa quân dựa vào địa hình đầm lầy, lau sậy, rừng tràm để đánh lại quân Pháp.
Gò Tháp là một trong những căn cứ chính của nghĩa quân. Đốc binh Kiều hy sinh trong một trận đánh ở vùng này; Thiên hộ Dương sau đó tiếp tục hoạt động một thời gian. Người dân địa phương lập đền thờ, lăng mộ để tưởng nhớ, nay nằm trong khu di tích Gò Tháp, là nơi nhiều người tới dâng hương, tìm hiểu lịch sử.
Mỗi năm, khu di tích Gò Tháp có lễ hội truyền thống, thường được tổ chức vào khoảng tháng ba âm lịch, thu hút đông người từ các tỉnh miền Tây về dự. Lễ hội gồm các nghi lễ tưởng niệm và những sinh hoạt văn hóa dân gian. Khi tham dự, nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, giữ gìn vệ sinh chung.
Kênh Nguyễn Văn Tiếp và thị trấn Mỹ An
Thị trấn Mỹ An, trung tâm huyện Tháp Mười cũ, nằm bên kênh Nguyễn Văn Tiếp, còn gọi là kênh Tháp Mười, một con kênh đào lớn chạy xuyên vùng Đồng Tháp Mười nối về phía Tiền Giang. Kênh được đào từ thời Pháp, sau năm 1975 được nạo vét, mở rộng, trở thành trục giao thông, tưới tiêu chính của vùng.
Nhờ kênh, Mỹ An lớn lên thành một thị trấn chợ: ghe chở lúa, phân bón, vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng đậu dọc bờ; chợ Mỹ An đông người từ các xã quanh vùng. Đường bộ ngày nay đã thuận hơn, nhưng kênh vẫn là con đường quan trọng để chở hàng nặng.
Ngoài Mỹ An, huyện có các xã như Tân Kiều, Mỹ Hòa, Mỹ Quí, Mỹ Đông, Đốc Binh Kiều, Trường Xuân, Hưng Thạnh, Thạnh Lợi, Phú Điền, Láng Biển, Thanh Mỹ, Mỹ An. Tên xã Đốc Binh Kiều là dấu ghi nhớ vị thủ lĩnh nghĩa quân ngay trên bản đồ hành chính. Danh sách xã có thể từng thay đổi nhỏ; khi tra giấy tờ nên đối chiếu năm cấp.
Đồng sen Tháp Mười
Sen là hình ảnh gắn liền với Tháp Mười. Vùng đất trũng, nước ngập theo mùa rất hợp với cây sen; xưa kia sen mọc hoang khắp các lung bàu, nay được trồng thành những cánh đồng sen lớn để lấy hạt, lấy ngó, làm du lịch. Câu thơ quen thuộc "Tháp Mười đẹp nhất bông sen" đã giúp hình ảnh sen Tháp Mười đi vào lòng nhiều thế hệ.
Mùa sen nở rộ thường vào khoảng mùa hè, từ tháng 5 tới tháng 8 dương lịch tùy năm, khi cánh đồng phủ một màu hồng, trắng, hương sen thoang thoảng trong gió sớm. Khu đồng sen ở Tháp Mười có lối đi trên cầu tre, cầu gỗ giữa đồng, có xuồng chở khách vào giữa ruộng sen, có quán ăn các món từ sen.
Khi tham quan đồng sen, nên đi sáng sớm, lúc hoa nở đẹp và trời chưa nắng. Đi theo lối được làm sẵn, không tự ý lội vào ruộng, không bẻ hoa, hái lá. Nếu muốn chụp ảnh với trang phục riêng, hỏi chủ đồng sen về khu vực được phép và phí nếu có.
Sản vật từ sen và đời sống khai hoang
Từ cây sen, người Tháp Mười làm ra nhiều sản phẩm: hạt sen tươi, hạt sen sấy, mứt sen, trà sen, trà tim sen, ngó sen tươi, ngó sen muối chua. Lá sen dùng gói xôi, gói cơm; củ sen hầm canh. Những sản phẩm này bán ở chợ Mỹ An, ở các khu đồng sen, và đi theo thương lái tới các tỉnh.
Ngoài sen, lúa vẫn là cây trồng chính. Sau năm 1975, Tháp Mười là một trong những nơi khai hoang mạnh nhất vùng Đồng Tháp Mười: kênh mới được đào, người từ nhiều tỉnh đến nhận đất, rửa phèn, làm lúa. Những năm đầu gian khổ, phèn chua, muỗi nhiều, nước uống khó khăn; nay vùng đất ấy đã thành vựa lúa trù phú.
Rừng tràm còn lại ở Tháp Mười, như vùng quanh Gò Tháp và một số khu rừng phòng hộ, là nơi giữ nước, giữ chim, cung cấp mật ong tràm. Người nuôi ong lấy mật trong rừng tràm theo mùa hoa, mật có màu sẫm, mùi thơm đặc trưng. Mua mật ong nên chọn nơi tin cậy, hỏi rõ nguồn gốc.
Món ăn của vùng sen và đồng trũng
Ẩm thực Tháp Mười gắn với sen và cá đồng. Món được nhắc nhiều là cơm gói lá sen, gỏi ngó sen tôm thịt, canh củ sen hầm xương, chè hạt sen. Cá lóc nướng trui, lẩu mắm bông súng, canh chua cá linh bông điên điển cũng là những món quen của người đồng trũng.
Các quán ở khu đồng sen và quanh khu di tích Gò Tháp thường có thực đơn từ sen, giá cả khác nhau tùy nơi, nên hỏi giá trước. Chợ Mỹ An buổi sáng có bánh dân gian, cá đồng, rau đồng, hạt sen tươi theo mùa.
Quà mang về từ Tháp Mười có hạt sen sấy, trà sen, mứt sen, mật ong tràm. Hạt sen sấy nên chọn loại khô đều, không có mùi lạ, đóng gói kín; trà sen nên mua của cơ sở có ghi rõ nơi sản xuất. Ngó sen tươi khó mang đi xa, ăn tại chỗ là ngon nhất.
Đi Tháp Mười: đường, mùa và lưu ý
Từ Cao Lãnh đi Tháp Mười theo đường bộ về hướng đông bắc, qua huyện Cao Lãnh cũ tới Mỹ An; từ Tiền Giang cũ có thể đi theo các tuyến dọc kênh Nguyễn Văn Tiếp. Từ Thành phố Hồ Chí Minh có thể đi qua Long An cũ rồi vào vùng Đồng Tháp Mười, tùy điểm xuất phát.
Mùa sen, khoảng tháng 5 tới tháng 8 dương lịch, là lúc Tháp Mười đông khách nhất. Mùa nước nổi thì đồng ngập, cá đồng nhiều; mùa lễ hội Gò Tháp vào khoảng tháng ba âm lịch thì khu di tích rất đông. Nên chọn thời điểm theo điều mình muốn xem.
Đi trong vùng trũng nên mang mũ nón, áo dài tay, thuốc chống muỗi, nước uống. Đường trên đê hẹp, nên chạy chậm, nhất là khi trời tối hay mưa. Khi đi xuồng trong đồng sen, rừng tràm, luôn mặc áo phao và ngồi yên trên xuồng.
Từ 1/7/2025: huyện Tháp Mười cũ nay thuộc đâu
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đồng Tháp hợp nhất với Tiền Giang thành tỉnh Đồng Tháp mới, trung tâm hành chính ở khu vực Mỹ Tho. Huyện Tháp Mười không còn là đơn vị hành chính từ 1/7/2025; thị trấn Mỹ An và các xã cũ được ghép thành một số xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Điều thú vị là sau hợp nhất, phần lớn vùng Đồng Tháp Mười của hai tỉnh cũ Đồng Tháp và Tiền Giang nằm chung trong một tỉnh; chỉ phần thuộc Long An cũ nay ở tỉnh Tây Ninh mới. Tháp Mười vì thế nằm gần giữa tỉnh mới hơn trước, đường đi về trung tâm hành chính ở Mỹ Tho theo kênh Nguyễn Văn Tiếp khá thuận.
Tên Tháp Mười, Gò Tháp, Đốc binh Kiều vẫn sống trong đời thường và trên tên khu di tích, không phụ thuộc việc sắp xếp xã. Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ vẫn còn giá trị theo nguyên tắc chung; khi làm thủ tục mới, ghi theo xã mới và hỏi bộ phận một cửa nếu cần xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tháp Mười có trung tâm ở đâu?
Trung tâm huyện Tháp Mười của Đồng Tháp cũ là thị trấn Mỹ An, nằm bên kênh Nguyễn Văn Tiếp. Từ 1/7/2025 không còn cấp huyện, Mỹ An trở thành một phần của xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Vì sao gọi là Đồng Tháp Mười?
Tên vùng bắt nguồn từ ngọn tháp cổ ở Gò Tháp, huyện Tháp Mười. Theo truyền thuyết dân gian, tháp có mười tầng nên gọi là Tháp Mười; ngọn tháp trở thành mốc để gọi tên cả vùng trũng rộng trải qua ba tỉnh cũ.
Khu di tích Gò Tháp có gì?
Khu di tích ở xã Tân Kiều cũ gồm khu khảo cổ văn hóa Óc Eo, nhà trưng bày, đền thờ Thiên hộ Dương, Đốc binh Kiều, rừng tràm, đồng sen. Lễ hội truyền thống thường diễn ra vào khoảng tháng ba âm lịch.
Mùa sen Tháp Mười vào tháng mấy?
Sen nở rộ thường vào khoảng tháng 5 tới tháng 8 dương lịch, tùy năm và tùy cánh đồng. Nên đi sáng sớm để ngắm hoa nở đẹp và tránh nắng gắt; đi theo lối làm sẵn, không bẻ hoa.
Tháp Mười nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, đất huyện Tháp Mười cũ thuộc tỉnh Đồng Tháp mới, gồm Đồng Tháp cũ và Tiền Giang cũ. Thị trấn Mỹ An và các xã cũ được ghép thành một số xã mới.
Đốc binh Kiều là ai?
Đốc binh Kiều, tên thật Nguyễn Tấn Kiều, là thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp ở Đồng Tháp Mười vào thập niên 1860 cùng Thiên hộ Dương. Ông hy sinh trong trận đánh ở vùng Gò Tháp; một xã của huyện Tháp Mười cũ mang tên ông.