Huyện Thạnh Phú chiếm phần cuối cù lao Minh của Bến Tre cũ, giữa cửa sông Hàm Luông phía bắc và cửa sông Cổ Chiên phía nam, mặt đông giáp biển. Đây là huyện của rừng ngập mặn, đầm tôm, bãi biển hoang sơ và di tích bến tàu không số Thạnh Phong. Từ 1/7/2025, huyện Thạnh Phú cũ không còn; đất đai thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Thạnh Phú là huyện xa nhất tính từ tỉnh lỵ cũ, đường về từng nhiều phà, nhiều đoạn khó. Ngày nay đường đã khá hơn, nhưng huyện vẫn giữ nét riêng của một vùng biển sông nước. Bài này đi qua vị trí, lịch sử, sinh kế và cách đọc địa chỉ cũ ở Thạnh Phú.
Mũi cù lao Minh giữa hai cửa sông
Thạnh Phú nằm ở phía đông nam cù lao Minh. Phía bắc là sông Hàm Luông, bên kia là Ba Tri; phía nam là sông Cổ Chiên, bên kia là đất Trà Vinh cũ; phía tây giáp Mỏ Cày Nam; phía đông là biển. Thị trấn Thạnh Phú là trung tâm huyện cũ, nằm sâu trong đất liền, cuối tuyến quốc lộ 57 từ Mỏ Cày xuống.
Địa hình Thạnh Phú thấp dần về phía biển. Vùng phía trong là vườn dừa, ruộng lúa, cây ăn trái; vùng giữa là ruộng lúa xen nuôi tôm; vùng ven biển là đầm tôm, rừng ngập mặn và bãi bồi. Mạng sông rạch dày đặc, nhiều cồn nhỏ ở cửa sông. Ở các xã ven biển như Thạnh Phong, Thạnh Hải, An Điền, cảnh quan gần như hoàn toàn là nước và rừng.
Vì ở cuối cù lao, Thạnh Phú chịu tác động của cả biển lẫn sông: nước mặn vào sâu mùa khô, triều cường, xói lở bờ biển. Người Thạnh Phú quen sống với con nước, tính toán thời vụ theo mùa mặn, mùa ngọt.
Bến tàu không số Thạnh Phong
Trong kháng chiến chống Mỹ, vùng biển Thạnh Phong là một trong những bến tiếp nhận tàu không số chở vũ khí từ miền Bắc vào theo tuyến vận tải trên biển, thường được gọi là đường Hồ Chí Minh trên biển. Những con tàu không số hiệu đi đêm, ngụy trang như tàu đánh cá, cập bến trong rừng ngập mặn, người dân địa phương giúp bốc dỡ, cất giấu hàng.
Di tích bến tàu không số ở Thạnh Phong được xây dựng khu tưởng niệm, là điểm đến của các đoàn tham quan tìm hiểu lịch sử. Không gian xung quanh vẫn là rừng ngập mặn, bãi bồi, giúp người đến hình dung con tàu ngày xưa đã len lỏi vào bờ thế nào.
Khi tham quan, nên hỏi trước giờ mở cửa, đường đi, vì vùng ven biển đường nhỏ, có đoạn đi trên đê. Mùa mưa, đường có thể lầy; nên đi xe máy hoặc xe nhỏ và mang nước uống.
Rừng ngập mặn và khu bảo tồn
Dọc bờ biển Thạnh Phú là rừng ngập mặn với đước, mắm, bần, dừa nước. Một phần rừng được bảo vệ trong khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước, là nơi cư trú của nhiều loài cá, tôm, cua, chim nước. Rừng giữ đất, chắn sóng, che chở cho đầm tôm và làng xóm phía trong.
Người dân ven rừng sống nhờ nghề khai thác thủy sản tự nhiên: bắt cua, bắt ốc, đặt lú, đặt đáy, cào nghêu ở bãi bồi. Việc khai thác trong rừng phải theo quy định của ban quản lý, không chặt cây, không đánh bắt bằng chất nổ, xung điện.
Với khách, đi xuồng len trong rạch rừng ngập mặn là trải nghiệm đáng nhớ: nước triều lên xuống, rễ đước ngoằn ngoèo, tiếng chim nước. Nên đi cùng người địa phương, mặc áo phao, mang thuốc chống muỗi và tuân thủ hướng dẫn của khu bảo tồn.
Nuôi tôm, đánh bắt và biển Thạnh Hải
Nuôi tôm là sinh kế lớn ở Thạnh Phú. Có hộ nuôi tôm sú quảng canh kết hợp rừng, có hộ nuôi tôm thẻ thâm canh trong ao lót bạt. Vùng giữa huyện có mô hình lúa – tôm: mùa mưa trồng lúa, mùa khô nuôi tôm khi nước mặn vào. Nghề tôm mang lại thu nhập nhưng nhiều rủi ro về dịch bệnh, thời tiết, giá.
Ghe đánh bắt cập bến ở các xã ven biển, chở cá, mực, ghẹ, tôm biển. Nghề khô cá, khô tôm, mắm phát triển quanh các bến. Bãi nghêu ở cửa sông cũng được quản lý theo tổ hợp tác như ở Bình Đại, Ba Tri.
Biển ở xã Thạnh Hải có bãi cát dài, sóng nhẹ vào mùa khô, khá hoang sơ, là nơi người địa phương và khách gần đó đến tắm biển, ăn hải sản. Dịch vụ còn đơn giản, nên chuẩn bị nước uống, đồ che nắng. Một số dự án điện gió ven biển cũng được xây dựng ở vùng bãi bồi Thạnh Phú, tạo cảnh quan mới.
Đường về Thạnh Phú và kinh nghiệm
Từ thành phố Bến Tre cũ, qua cầu Hàm Luông tới Mỏ Cày, rồi theo quốc lộ 57 xuống thị trấn Thạnh Phú. Từ thị trấn ra các xã ven biển còn một quãng đường tỉnh, đường xã, có đoạn hẹp. Trước đây đường này phải qua nhiều phà nhỏ; nay phần lớn đã có cầu, nhưng vẫn nên hỏi người địa phương về tình trạng đường trước khi đi các xã sâu.
Mùa khô là thời điểm thuận lợi đi Thạnh Phú: đường khô, trời trong, biển êm hơn, rừng ngập mặn lúc nước ròng lộ ra những bãi bùn rộng đầy còng, cua. Mùa mưa, đường đất lầy, muỗi nhiều, nhưng ruộng lúa vùng giữa huyện xanh tốt và chợ quê nhiều cá đồng. Thời gian gió chướng cuối năm, biển có sóng lớn, ghe ít ra khơi, chợ cá vì vậy thưa hàng hơn.
Khách nên mang nước, mũ, áo chống nắng, thuốc chống muỗi. Mua hải sản ở bến ghe buổi sáng sớm, hỏi giá trước. Không vào đầm tôm của người dân khi chưa được phép.
Người nuôi tôm Thạnh Phú hay trao đổi kinh nghiệm với nhau qua tổ hợp tác, câu lạc bộ: thời điểm thả giống, cách xử lý nước, nhận biết dấu hiệu tôm bệnh. Ai mới vào nghề nên học từ người có kinh nghiệm và cán bộ khuyến ngư trước khi đầu tư lớn, vì nghề tôm lỗ thì lỗ cả vốn lẫn công.
Vùng đất khai phá muộn và tên Thạnh Phú
So với vùng giồng Ba Tri hay vùng vườn Chợ Lách, đất Thạnh Phú, nhất là phía ven biển, được khai phá muộn hơn vì nhiều bãi bồi, rừng ngập mặn và nước mặn. Người đến lập nghiệp phải đắp bờ, rửa mặn, trồng dừa, trồng lúa dần dần; làng xóm mọc lên trước tiên ở vùng đất cao phía trong, rồi mới lan ra phía biển.
Tên Thạnh Phú, cũng như nhiều tên đất ở Nam Bộ, mang ý cầu mong thịnh vượng, giàu có. Qua nhiều thời kỳ, huyện vẫn giữ tên này; ranh giới có điều chỉnh theo các lần sắp xếp xã nhưng không đổi tên huyện. Điều đó giúp việc đối chiếu giấy tờ cũ ở Thạnh Phú khá đơn giản so với Mỏ Cày.
Trong chiến tranh, vùng rừng ngập mặn ven biển Thạnh Phú là nơi trú ẩn, căn cứ của lực lượng kháng chiến, gắn với bến tàu không số. Nhiều làng bị tàn phá, rừng bị hủy hoại; sau chiến tranh, người dân trở về khai hoang lại, trồng lại rừng. Ký ức ấy vẫn còn trong các bia tưởng niệm và câu chuyện của người lớn tuổi.
Nước ngọt, mặn và chuyện sống chung với biển
Ở Thạnh Phú, nước ngọt là thứ quý nhất mỗi mùa khô. Các xã ven biển nhiều năm phải trữ nước mưa trong lu, khạp, bồn, ao; nước máy đã về nhiều nơi nhưng vẫn có lúc thiếu khi khô hạn kéo dài. Kinh nghiệm của người dân là trữ nước từ cuối mùa mưa, dùng nước mưa để uống, nấu ăn, còn nước sông, nước giếng nhiễm mặn chỉ để tắm giặt khi cần.
Ruộng lúa vùng giữa huyện chỉ làm được vụ mùa mưa, khi nước sông ngọt; mùa khô chuyển sang nuôi tôm. Vườn dừa chịu mặn khá hơn cây ăn trái, nên dừa là cây chủ lực của vùng giáp ranh. Các công trình cống, đê bao được xây để chia vùng mặn, vùng ngọt, giúp người làm lúa và người nuôi tôm không giẫm chân nhau.
Triều cường và xói lở bờ biển là thách thức khác. Ở những đoạn bờ biển yếu, rừng phòng hộ được trồng lại, kè được xây để giữ đất. Người Thạnh Phú hiểu rõ rằng giữ rừng là giữ làng, nên nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng, vừa có thêm thu nhập, vừa giữ vùng đất của mình trước sóng gió.
Từ 1/7/2025: Thạnh Phú cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Thạnh Phú cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Thạnh Phú và các xã của huyện được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ liền kề. Các tên như Thạnh Phong, Thạnh Hải, An Điền trên giấy tờ cũ là manh mối để tra xã mới.
Chuyện đáng chú ý là Thạnh Phú và Trà Vinh cũ bên kia sông Cổ Chiên nay cùng thuộc tỉnh Vĩnh Long. Những mối quan hệ buôn bán, đánh bắt chung vùng cửa sông giờ diễn ra trong cùng một tỉnh.
Người có giấy tờ cũ ghi Thạnh Phú, Bến Tre vẫn dùng được cho tới khi cần cấp mới. Thủ tục hành chính thông thường làm ở trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã nơi cư trú; giấy phép tàu cá, đất nuôi trồng thủy sản khi cần điều chỉnh sẽ theo hướng dẫn của cơ quan chức năng tỉnh mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thạnh Phú nằm ở đâu?
Thạnh Phú nằm ở phía đông nam cù lao Minh của Bến Tre cũ, giữa cửa sông Hàm Luông phía bắc và cửa sông Cổ Chiên phía nam, phía tây giáp Mỏ Cày Nam, phía đông giáp biển.
Bến tàu không số Thạnh Phong là gì?
Đây là một trong những bến tiếp nhận tàu không số chở vũ khí theo tuyến vận tải trên biển thời kháng chiến chống Mỹ, ở vùng biển xã Thạnh Phong cũ của Thạnh Phú. Nay nơi này có khu tưởng niệm dành cho khách tham quan.
Thạnh Phú nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Thạnh Phú cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, hợp từ Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh cũ. Huyện được chia thành một số xã; tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết thuộc xã nào.
Biển Thạnh Hải có tắm được không?
Biển ở xã Thạnh Hải cũ có bãi cát dài, sóng nhẹ vào mùa khô, người địa phương thường tắm biển. Dịch vụ còn đơn giản, nên mang nước, đồ che nắng và tránh tắm khi biển động hoặc gió chướng.
Đi Thạnh Phú bằng đường nào?
Từ thành phố Bến Tre cũ đi qua cầu Hàm Luông tới Mỏ Cày, sau đó theo quốc lộ 57 xuống thị trấn Thạnh Phú. Ra các xã ven biển đi tiếp đường tỉnh, đường xã; nên hỏi người địa phương về tình trạng đường.
Mô hình lúa tôm ở Thạnh Phú là gì?
Là cách canh tác luân phiên trên cùng một ruộng: mùa mưa nước ngọt thì trồng lúa, mùa khô nước mặn vào thì nuôi tôm. Mô hình này tận dụng điều kiện nước tự nhiên, giảm rủi ro so với chỉ làm một loại.