Huyện Bình Đại chiếm phần đông của cù lao An Hóa, cù lao phía bắc của Bến Tre cũ, kẹp giữa sông Tiền ra cửa Đại và sông Ba Lai, mặt đông giáp biển. Đây là huyện của bãi nghêu, đầm tôm, ghe đánh bắt và rừng phòng hộ ven biển. Từ 1/7/2025, huyện Bình Đại cũ không còn; đất đai thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Người ngoài thường biết Bình Đại qua món nghêu, nhưng phía sau là cả một hệ thống tổ hợp tác, lịch khai thác, những đầm tôm trải dài và nỗi lo xói lở bờ biển. Bài này giải thích Bình Đại nằm ở đâu, sống bằng gì, đi đến thế nào và địa chỉ cũ nay đọc ra sao.
Một dải đất dài nằm giữa hai cửa sông
Cù lao An Hóa có dạng một dải dài chạy từ tây sang đông. Phần phía tây gần cầu Rạch Miễu thuộc huyện Châu Thành; phần phía đông, rộng hơn và giáp biển, thuộc Bình Đại. Phía bắc huyện là sông Tiền, đoạn chảy ra cửa Đại, bên kia sông là đất Tiền Giang cũ; phía nam là sông Ba Lai, bên kia là Giồng Trôm và Ba Tri.
Thị trấn Bình Đại, trung tâm của huyện cũ, nằm gần cửa Đại, cách biển không xa. Từ thị trấn đi ra hướng biển là các xã ven bờ như Thừa Đức, Thới Thuận, nơi đất thấp, nhiều đầm tôm và rừng phòng hộ. Đi ngược về phía tây là các xã vườn, nơi dừa, cây ăn trái và ruộng lúa còn nhiều hơn.
Địa hình Bình Đại cũng có những giồng cát chạy dọc bờ biển giống Ba Tri, nhưng phần trũng ven biển ở đây phần lớn đã chuyển sang nuôi trồng thủy sản. Khi đi dọc đường tỉnh về phía biển, bạn sẽ thấy cảnh vật đổi dần từ vườn dừa xanh mát sang những ô đầm nước lấp lánh, xa xa là hàng cây rừng ngập mặn.
Nghề nghêu: khai thác theo tổ và theo mùa
Bãi bồi trước cửa sông Tiền và Ba Lai là nơi nghêu sinh sống tự nhiên. Từ nhiều năm nay, các bãi nghêu ở Bình Đại được giao cho tổ hợp tác, hợp tác xã của người dân địa phương quản lý: có người canh bãi, có lịch khai thác, có cỡ nghêu tối thiểu được phép cào. Cách làm này giúp nghêu không bị khai thác cạn kiệt và chia lợi ích cho nhiều hộ nghèo ven biển.
Nghề nghêu Bến Tre, trong đó có các bãi của Bình Đại, từng được tổ chức quốc tế cấp chứng nhận khai thác bền vững vào khoảng năm 2009. Với nghề cá Việt Nam thời đó, đây là chuyện hiếm và được nhắc nhiều. Chứng nhận cần được duy trì bằng việc tuân thủ quy định; có giai đoạn nghêu chết hàng loạt do thời tiết bất thường, việc quản lý bãi phải điều chỉnh theo.
Vào ngày khai thác, từ sáng sớm khi nước ròng, hàng trăm người đội nón, mang cào ra bãi, cào nghêu theo hàng. Nghêu gom lại, sàng cỡ rồi chở vào bờ bán cho thương lái hoặc cơ sở chế biến. Người lạ muốn xem cảnh này nên đi cùng người địa phương, không tự ý xuống bãi vì bãi bùn lún và nước lên nhanh.
Đầm tôm, ghe biển và chợ cá
Sau nghêu là tôm. Bình Đại có diện tích nuôi tôm lớn của Bến Tre cũ, từ nuôi quảng canh kết hợp rừng tới nuôi thâm canh trong ao lót bạt. Nuôi tôm mang lại thu nhập cao cho nhiều hộ nhưng rủi ro lớn: dịch bệnh, thời tiết, giá cả bấp bênh. Người nuôi lâu năm thường nói nghề tôm là "ăn thua theo vụ", được một vụ có thể bù cho hai vụ mất.
Ghe đánh bắt xa bờ và gần bờ cập bến ở thị trấn và các xã ven biển. Cá, mực, ghẹ, tôm biển được bán ngay tại bến hoặc đưa vào chợ. Chợ cá buổi sáng ở thị trấn Bình Đại là nơi nhìn rõ đời sống biển nhất: ghe về, thúng cá đổ ra, người mua người bán gọi nhau ồn ã, giá cả theo con nước và theo mẻ lưới.
Nghề phụ quanh biển cũng nhiều: làm khô cá, khô mực, làm mắm, đan lưới, sửa ghe. Phụ nữ thường làm khô, lựa cá, buôn bán; đàn ông đi ghe hoặc canh đầm. Người trẻ một phần theo nghề cha mẹ, một phần đi làm ở các khu công nghiệp hoặc làm dịch vụ trên chính quê mình.
Rừng phòng hộ và chuyện bờ biển lở bồi
Dọc bờ biển Bình Đại là dải rừng phòng hộ với mắm, đước, bần. Rừng giữ bùn, chắn sóng và gió, che chở cho đầm tôm và khu dân cư phía trong. Ở những đoạn rừng bị mất, bờ biển lở nhanh, sóng đánh vào tận bờ bao. Vì vậy, chính quyền và người dân Bình Đại nhiều năm qua trồng lại rừng, làm kè mềm, đặt hàng rào tre giữ bùn.
Bãi bồi trước rừng là nơi cua, còng, sò sinh sống và là chỗ kiếm ăn của chim nước. Cảnh hoàng hôn trên bãi bồi với rừng mắm xanh, nước triều rút để lại những vệt bùn sáng, là hình ảnh người Bình Đại rất quen nhưng khách đến lần đầu thường ngạc nhiên.
Gần đây, một số dự án điện gió ven biển được xây dựng trên vùng bãi bồi của Bình Đại. Những hàng trụ trắng giữa biển trở thành cảnh mới của huyện. Việc bố trí dự án luôn phải cân nhắc với vùng nghêu, đường di chuyển của ghe và rừng phòng hộ, nên người dân địa phương theo dõi khá sát.
Đi Bình Đại và nên chuẩn bị gì
Từ thành phố Bến Tre cũ hoặc từ đầu cầu Rạch Miễu, có đường tỉnh chạy dọc cù lao An Hóa về thị trấn Bình Đại, hai bên là vườn dừa và nhà dân. Đường đôi chỗ hẹp, xe tải chở thủy sản đi lại nhiều vào sáng sớm, nên đi xe máy cần chú ý. Từ thị trấn ra các xã ven biển, đường nhỏ hơn và một số đoạn đi trên đê bao.
Mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng tư, tháng năm năm sau là lúc đường khô, trời trong, hợp đi xem bãi nghêu, chợ cá và rừng ven biển. Mùa gió chướng, biển động, ghe ít ra khơi. Mùa mưa, đường đất ven đầm trơn, muỗi nhiều, nên mang áo mưa và thuốc chống muỗi.
Khách nên mang nước uống, mũ, áo dài tay vì vùng biển nắng gắt và ít bóng cây ở khu đầm. Muốn mua hải sản tươi, ra chợ cá buổi sáng sớm; hỏi giá trước và xem kỹ hàng. Không vào khu đầm nuôi khi chưa được chủ đầm cho phép, vì nhiều đầm đang xử lý nước hoặc có hóa chất.
Phía trong huyện: vườn dừa, giồng cát và ruộng lúa
Không phải toàn bộ Bình Đại đều là đầm tôm. Phần phía tây và giữa huyện, xa biển hơn, vẫn là vùng vườn: dừa phủ kín ven kênh, cây ăn trái như xoài, nhãn, chuối trồng xen, ruộng lúa nằm ở chỗ trũng. Trên những giồng cát cao, người dân trồng dưa, rau màu, củ quả vào mùa khô, bán cho thương lái hoặc mang ra chợ thị trấn.
Nhiều xã vùng giữa có nghề nuôi tôm càng xanh trong ruộng lúa, nuôi cá trong mương vườn, vừa tận dụng nước ngọt vừa tăng thu nhập. Khi mặn lấn sâu, ruộng lúa và vườn cây ở đây cũng bị ảnh hưởng, nên người làm nông phải theo dõi nước sông kỹ như người nuôi tôm theo dõi con nước ven biển.
Đời sống phía trong vì vậy khác hẳn ven biển: chậm hơn, nhiều người lớn tuổi, nhà vườn rộng, đường làng rợp bóng dừa. Đây cũng là vùng có nhiều đình làng, miếu nhỏ, lò bánh, lò kẹo dừa quy mô gia đình. Người đến Bình Đại chỉ để ăn hải sản thường bỏ qua phần này, trong khi nó mới là nơi nhìn rõ nhịp sống nông thôn cù lao An Hóa.
Món ngon từ biển Bình Đại
Nghêu là món đầu tiên người ta nhắc. Nghêu hấp sả, nghêu nướng mỡ hành, cháo nghêu, canh nghêu nấu bầu hay nấu chua đều là món quen ở các quán ven biển và trong bữa cơm nhà. Nghêu tươi vỏ khép chặt, gõ nhẹ nghe chắc; nghêu đã há vỏ, mùi lạ thì không nên mua.
Từ ghe biển có cá đù, cá lưỡi trâu, cá thu, mực, ghẹ, tôm biển; từ đầm có tôm sú, tôm thẻ, cua. Người Bình Đại hay nấu lẩu mắm, canh chua cá, cá kho tộ, mực nướng, ghẹ hấp. Khô cá, khô mực phơi ven bến là món quà phổ biến khách mua về; nên chọn khô vừa khô tới, không quá mặn, không có mùi lạ.
Ăn hải sản ở quán ven biển, nên hỏi giá theo ký trước khi gọi, xem hải sản còn sống, và tránh ăn đồ sống nếu không chắc nguồn. Mang hải sản tươi đi xa thì ướp đá ngay, giữ thùng kín, chạy về trong ngày.
Từ 1/7/2025: Bình Đại cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Bình Đại cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Bình Đại và các xã của huyện được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, mỗi xã mới gồm vài xã cũ liền kề dọc theo cù lao An Hóa. Phương án cụ thể nên tra theo tên xã cũ trên giấy tờ.
Với hộ làm nghêu, nuôi tôm, quyền khai thác bãi, giấy chứng nhận đất đai, giấy phép tàu cá được giữ giá trị; khi cần điều chỉnh, cơ quan chức năng cấp xã hoặc tỉnh mới hướng dẫn. Trong giai đoạn chuyển tiếp, nên ghi cả tên xã cũ lẫn tên xã mới trên hồ sơ để người nhận dễ đối chiếu.
Tên gọi Bình Đại vẫn còn trong đời sống: người ta vẫn gọi "nghêu Bình Đại", "chợ Bình Đại", "biển Bình Đại". Khi hỏi đường, nhắc những tên quen như vậy thường nhanh hơn tên xã mới, nhất là với người lớn tuổi ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bình Đại nằm ở đâu?
Bình Đại nằm ở phần đông cù lao An Hóa của Bến Tre cũ, giữa sông Tiền phía bắc và sông Ba Lai phía nam, mặt đông giáp biển. Phía tây huyện giáp Châu Thành, bên kia sông Tiền là đất Tiền Giang cũ.
Bình Đại nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Bình Đại cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, hợp từ Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh cũ. Huyện được chia thành một số xã mới, tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết thuộc xã nào.
Nghêu Bình Đại khai thác thế nào?
Bãi nghêu được giao cho tổ hợp tác, hợp tác xã quản lý, có lịch khai thác và cỡ tối thiểu. Ngày khai thác, người dân ra bãi lúc nước ròng để cào nghêu, sau đó sàng cỡ và bán cho thương lái hoặc cơ sở chế biến.
Đi Bình Đại mùa nào đẹp?
Mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng tư, tháng năm năm sau là thuận nhất vì đường khô, trời trong. Mùa mưa đường đất ven đầm trơn và nhiều muỗi; mùa gió chướng biển động, ghe ít ra khơi.
Bờ biển Bình Đại có bị sạt lở không?
Có những đoạn bị lở khi rừng phòng hộ mất đi. Người dân và chính quyền trồng lại rừng mắm, đước, làm kè và hàng rào tre giữ bùn để bảo vệ đầm tôm, khu dân cư phía trong.
Mua hải sản ở Bình Đại ở đâu?
Chợ cá buổi sáng ở thị trấn Bình Đại và các bến ghe ven biển là nơi có hải sản tươi khi ghe về. Nên đi sớm, hỏi giá trước, xem kỹ hàng và mang thùng đá nếu chở xa.