Huyện Ba Tri nằm ở phía đông cù lao Bảo, giữa sông Ba Lai phía bắc và sông Hàm Luông phía nam, mặt đông giáp biển. Đây là vùng đất giồng cát, ruộng muối, đồng cỏ nuôi bò và cũng là nơi có mộ nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu. Từ 1/7/2025, huyện Ba Tri cũ không còn; đất đai được chia thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới.
Người Bến Tre hay nói Ba Tri là huyện "học giả và muối mặn": một bên là truyền thống chữ nghĩa với Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu, Phan Thanh Giản; một bên là đời sống lam lũ của nghề muối, nghề biển, nghề nuôi bò trên đất giồng nắng gió. Bài này đi qua cả hai mặt đó.
Vị trí: mũi cù lao Bảo hướng ra biển
Trên bản đồ Bến Tre cũ, Ba Tri chiếm phần cuối của cù lao Bảo. Phía bắc là sông Ba Lai, bên kia sông là Bình Đại; phía nam là sông Hàm Luông, bên kia là Thạnh Phú; phía tây giáp Giồng Trôm; phía đông là bờ biển với bãi bồi và rừng phòng hộ. Thị trấn Ba Tri, trung tâm của huyện, nằm sâu trong đất liền, cách biển một quãng.
Địa hình Ba Tri là xen kẽ những dải giồng cát cao chạy song song bờ biển với những vùng trũng ruộng lúa, ruộng muối. Giồng cát là nơi người xưa lập làng sớm nhất vì đất cao, ít ngập, đào giếng có nước ngọt; vùng trũng gần biển thì nhiễm mặn, chỉ hợp làm muối, nuôi tôm hoặc trồng cỏ. Chính cấu trúc này làm nên kiểu làng của Ba Tri: nhà nằm dọc giồng, ruộng trải hai bên.
Tên Ba Tri có nhiều cách giải thích dân gian, phổ biến nhất là gắn với một người phụ nữ khai hoang tên Tri, người địa phương gọi là bà Tri, lâu dần đọc thành Ba Tri. Đây là truyền thuyết lưu truyền trong dân, chưa có tư liệu chắc chắn khẳng định, nên chỉ nên xem là một cách lý giải.
Mộ Nguyễn Đình Chiểu và lăng Võ Trường Toản
Nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, tác giả Lục Vân Tiên và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, sống những năm cuối đời ở Ba Tri sau khi rời Gia Định vì không chịu sống chung với người Pháp. Ông mù lòa, dạy học, bốc thuốc và làm thơ, mất năm 1888 tại đây. Khu mộ và đền thờ cụ Đồ Chiểu ở xã An Đức cũ, sát thị trấn Ba Tri, là di tích quốc gia, nơi học sinh, thầy giáo cả nước hay ghé thăm.
Cũng ở Ba Tri có lăng thầy Võ Trường Toản, nhà giáo nổi tiếng đất Gia Định thế kỷ 18, người dạy nhiều học trò về sau làm quan và danh sĩ như Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh. Mộ ông ban đầu ở Gia Định, sau được cải táng về xã Bảo Thạnh của Ba Tri. Gần đó là khu mộ Phan Thanh Giản, vị đại thần triều Nguyễn quê ở vùng này.
Khi ghé các khu di tích này, nên ăn mặc gọn gàng, giữ trật tự và theo hướng dẫn của ban quản lý. Ngày giỗ cụ Đồ Chiểu hằng năm thường có lễ tưởng niệm, đông người địa phương và học sinh tham dự; nếu muốn tham dự, hãy hỏi ban quản lý di tích để biết lịch cụ thể của năm đó.
Ruộng muối, bò Ba Tri và nghề biển
Dọc ven biển Ba Tri có những cánh đồng muối phơi nắng truyền thống. Muối Ba Tri làm bằng nước biển phơi trên nền đất nén, hạt to, vị mặn đằm, được dùng làm mắm, muối dưa, ướp cá. Nghề muối vất vả, phụ thuộc trời nắng; mùa mưa ruộng muối nghỉ, người làm muối chuyển sang nuôi tôm, đánh bắt hoặc đi làm thuê.
Bò Ba Tri là cái tên quen thuộc ở chợ miền Tây. Đất giồng và bãi cỏ ven biển hợp nuôi bò, nhiều nhà nuôi vài con tới vài chục con, thả ăn cỏ ngoài đồng rồi lùa về chuồng chiều tối. Phiên chợ bò ở Ba Tri một thời nổi tiếng, thương lái từ nhiều tỉnh về mua. Ngày nay bò được nuôi theo hướng nhốt chuồng, trồng cỏ nhiều hơn, nhưng hình ảnh người dắt bò trên đường giồng vẫn còn.
Ven biển là nghề cào nghêu, bắt sò, đặt đáy, nuôi tôm trong ao đầm. Bãi nghêu ở cửa sông Hàm Luông và Ba Lai thuộc vùng nghêu chung của Bến Tre, khai thác theo mùa và theo tổ hợp tác. Các làng biển như An Thủy, Bảo Thuận cũ có bến ghe, chợ cá nhỏ họp buổi sáng khi ghe về.
Sân chim Vàm Hồ và rừng ven biển
Ở phía bắc huyện, gần sông Ba Lai, có khu bảo tồn sân chim Vàm Hồ, nơi hàng ngàn con cò, vạc, diệc về làm tổ trong rừng bần, rừng tràm và vườn tạp. Chiều tối là lúc đẹp nhất: đàn chim lũ lượt bay về trên nền trời đỏ, tiếng kêu vang cả vùng. Đi xuồng nhỏ dọc các con rạch quanh sân chim là cách ngắm chim phổ biến.
Dọc bờ biển là dải rừng phòng hộ với đước, mắm, bần giữ đất và chắn sóng. Bãi bồi trước rừng là nơi cư trú của nhiều loài cua, còng, cá thòi lòi và là chỗ kiếm ăn của chim nước. Người dân vùng biển sống nhờ rừng nhưng cũng hiểu rằng mất rừng thì đất lở, ruộng muối và ao tôm bị sóng phá.
Khi tham quan sân chim, không nên mang loa, không ném vật lạ, không bắt chim, không tự ý vào sâu trong rừng mùa chim làm tổ. Mùa mưa đường vào có thể lầy, nên hỏi trước tình trạng đường và giờ mở cửa của khu bảo tồn.
Đất mặn, nước ngọt và chuyện mưu sinh
Là huyện sát biển, Ba Tri chịu mặn sớm hơn và nặng hơn các huyện phía trong. Cống đập Ba Lai xây ở cửa sông Ba Lai đầu những năm 2000 nhằm ngăn mặn, giữ ngọt cho vùng phía trên; công trình này giúp ích cho nông nghiệp nhưng cũng làm thay đổi dòng chảy, phù sa và nghề cá ven sông, đến nay vẫn có nhiều ý kiến khác nhau.
Nước sinh hoạt ở các xã ven biển nhiều năm là nỗi lo. Người dân trữ nước mưa trong lu, bồn, ao; nhiều xã có hệ thống nước máy, nhưng mùa khô kéo dài vẫn có lúc phải mua nước chở bằng ghe. Kinh nghiệm của người Ba Tri là trữ nước từ cuối mùa mưa, dùng tiết kiệm và không dùng nước giếng khoan nhiễm mặn để nấu ăn.
Người trẻ Ba Tri đi làm xa khá đông, ở các khu công nghiệp miền Đông và TP Hồ Chí Minh. Tết đến, đường về Ba Tri đông xe; các làng giồng đông vui trở lại với chợ Tết, mứt dừa, bánh tét. Gần đây, một số dự án điện gió ven biển được xây dựng trên vùng bãi bồi của Ba Tri, mở thêm việc làm nhưng cũng đặt ra chuyện cân bằng với nghề nghêu và rừng.
Mùa chim đông nhất thường rơi vào mùa mưa, khi cò, vạc về làm tổ và nuôi con. Người dân quanh sân chim từ lâu đã quen sống cạnh đàn chim, nhiều nhà giữ vườn tạp làm chỗ chim đậu và coi đó là tài sản chung của xóm, không ai săn bắt. Chính sự gìn giữ lặng lẽ đó mới giữ được sân chim tới hôm nay.
Làng giồng, chợ quê và nếp sống người Ba Tri
Đi trên đường tỉnh từ thị trấn ra biển, bạn sẽ thấy làng Ba Tri nằm thành từng dải dọc theo giồng cát. Nhà cửa quây quần dưới bóng dừa, sau nhà là vườn, trước nhà là đường, ngoài đường là ruộng trũng. Trên giồng, người ta trồng dưa, đậu, hành, ớt, rau màu vào mùa khô, tận dụng đất cát thoát nước nhanh; giếng nước ngọt trên giồng là thứ quý nhất của mỗi xóm.
Chợ Ba Tri ở thị trấn là nơi hội tụ sản vật cả huyện: muối hột, mắm, khô cá, tôm, nghêu từ vùng biển; dừa, trái cây, rau từ vùng giồng; thịt bò từ các trại nuôi. Buổi sáng chợ đông nhất, người các xã chở hàng bằng xe máy, xe ba gác lên bán rồi mua đồ về. Những phiên chợ cuối năm còn có mứt dừa, bánh tét, bánh phồng, hoa Tết.
Người Ba Tri hiếu học, nhiều gia đình coi việc cho con đi học là chuyện lớn nhất nhà, một phần vì truyền thống từ thầy Võ Trường Toản, cụ Đồ Chiểu. Học sinh ở các xã ven biển nhiều năm phải đi xa để học cấp ba; các trường trên địa bàn huyện cũ dần được xây thêm, nhưng con đường đi học qua giồng cát nắng gắt vẫn là ký ức chung của nhiều thế hệ.
Từ 1/7/2025: Ba Tri cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Ba Tri cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã của huyện được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, mỗi xã mới ghép từ vài xã cũ liền kề trên cùng một dải giồng hoặc cùng một đoạn ven sông. Có xã mới giữ tên một xã cũ, có xã mang tên mới; cách chắc nhất là tra theo phương án sắp xếp tỉnh công bố.
Khi tra địa chỉ cũ ở Ba Tri, hãy dò theo tên xã cũ như An Đức, Bảo Thạnh, Bảo Thuận, An Thủy, Tân Xuân, Mỹ Hòa trên giấy tờ để biết thuộc xã mới nào. Ranh giới mới phần lớn bám theo ranh giới xã cũ, nên địa chỉ ấp, tổ thường không đổi nhiều.
Các khu di tích Nguyễn Đình Chiểu, Võ Trường Toản, Phan Thanh Giản, sân chim Vàm Hồ vẫn giữ nguyên vị trí và tên gọi; khi tìm đường, bạn có thể dùng tên di tích thay cho tên hành chính để hỏi người địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ba Tri nằm ở đâu?
Ba Tri nằm ở phía đông cù lao Bảo của Bến Tre cũ, giữa sông Ba Lai phía bắc và sông Hàm Luông phía nam, mặt đông giáp biển, phía tây giáp Giồng Trôm. Thị trấn Ba Tri là trung tâm của huyện cũ.
Mộ Nguyễn Đình Chiểu ở đâu?
Mộ và đền thờ nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu ở Ba Tri, tại khu vực thị trấn Ba Tri và xã An Đức cũ. Đây là di tích quốc gia, ông sống những năm cuối đời và mất năm 1888 tại đây.
Ba Tri nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Ba Tri cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh cũ. Huyện được chia thành một số xã, tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết thuộc xã mới nào.
Sân chim Vàm Hồ đi lúc nào đẹp?
Đẹp nhất là chiều tối khi đàn cò, vạc, diệc bay về tổ. Mùa mưa nước lớn, chim nhiều hơn nhưng đường vào có thể lầy; nên hỏi ban quản lý khu bảo tồn về giờ mở cửa và tình trạng đường trước khi đi.
Bò Ba Tri có gì đặc biệt?
Bò Ba Tri nổi tiếng vì vùng đất giồng và bãi cỏ ven biển hợp nuôi bò, nhiều nhà nuôi theo truyền thống. Phiên chợ bò Ba Tri từng thu hút thương lái nhiều tỉnh, nay bò được nuôi nhốt chuồng, trồng cỏ nhiều hơn.
Lăng Võ Trường Toản ở huyện nào?
Lăng thầy Võ Trường Toản ở xã Bảo Thạnh cũ, huyện Ba Tri. Mộ ông ban đầu ở Gia Định, sau được cải táng về đây; gần đó còn có khu mộ đại thần Phan Thanh Giản, người quê ở vùng này.