Huyện Thanh Liêm là đơn vị cấp huyện ở phía nam tỉnh Hà Nam cũ, ngay dưới Phủ Lý, giáp vùng Ninh Bình và Nam Định cũ, giữ tên huyện đến khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025. Sông Đáy chia huyện làm hai: bờ tây là núi đá vôi với mỏ đá, nhà máy xi măng; bờ đông là đồng lúa có quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam và cao tốc chạy qua. Nay đất Thanh Liêm cũ thuộc tỉnh Ninh Bình.
Thanh Liêm là huyện mà hầu như ai đi xe hay đi tàu từ Hà Nội vào nam đều đi qua, nhưng ít người dừng lại. Bài này dừng lại: kể về hai bờ sông Đáy, phố chợ Kiện Khê, những người nổi tiếng quê đây và chuyện đổi thay khi huyện về chung tỉnh với Ninh Bình.
Vị trí: cửa ngõ phía nam của Hà Nam
Thanh Liêm nằm ở phía nam Phủ Lý. Phía đông giáp Bình Lục; phía nam và tây nam giáp các huyện của Ninh Bình và Nam Định cũ; phía tây bắc giáp Kim Bảng. Với vị trí ấy, Thanh Liêm là đoạn cuối của Hà Nam trên con đường thiên lý, đi thêm một quãng là sang đất Ninh Bình cũ.
Thanh Liêm là tên huyện có từ lâu trong phủ Lý Nhân xưa. Thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, cấp huyện ở đây cũng có lần gộp với huyện lân cận theo chủ trương chung rồi tách lại. Sau khi tái lập tỉnh năm 1997, Thanh Liêm giữ là huyện đến tháng 6/2025. Trong các lần mở rộng Phủ Lý, một số xã phía bắc huyện giáp tỉnh lỵ được chuyển về thành phố.
Trung tâm huyện có thời gian đặt ở vùng Kiện Khê bên sông Đáy, về sau chuyển về khu vực Tân Thanh ở phía đông, gần quốc lộ 1. Người lớn tuổi vẫn quen gọi "lên Kiện Khê" như đi huyện, dù cơ quan đã dời. Khi đọc giấy tờ cũ có chữ Kiện Khê hay Tân Thanh, cần xem năm cấp để biết đó là thị trấn, xã hay tên vùng.
Bờ tây sông Đáy: núi đá và nghề đá
Phía tây sông Đáy, Thanh Liêm có những dãy núi đá vôi nối tiếp vùng núi Kim Bảng ở phía bắc và vùng núi Ninh Bình cũ ở phía nam. Núi ở đây không cao, nhưng nhiều, đứng thành dãy, có hang nhỏ, thung lũng hẹp. Từ xưa người dân đã nung vôi, đẽo đá; Kiện Khê từng nổi tiếng là nơi tập kết đá, vôi trên bến sông Đáy.
Từ nửa sau thế kỷ 20, nhất là những thập kỷ gần đây, vùng núi phía tây trở thành nơi khai thác đá và sản xuất xi măng quy mô lớn. Nhiều nhà máy xi măng, trạm nghiền đá mọc lên; xe tải chở đá, chở clinker chạy liên tục. Đá Thanh Liêm đi làm đường, làm nhà ở nhiều tỉnh miền Bắc.
Cái giá của nghề đá là bụi, tiếng nổ, đường hỏng và những ngọn núi bị khoét mất dáng. Người dân các xã gần mỏ nhiều năm phản ánh về bụi phủ mái nhà, phủ ruộng. Cơ quan chức năng đã siết một số mỏ, yêu cầu che chắn, tưới nước đường, nhưng sống cạnh mỏ đá vẫn là lựa chọn cần cân nhắc. Ai định làm nhà ở đây nên đến xem vào giờ làm việc của mỏ, hỏi hàng xóm, rồi mới quyết.
Bờ đông: đồng lúa và con đường xuyên Bắc – Nam
Bờ đông sông Đáy của Thanh Liêm là đồng bằng, nối liền với đồng Bình Lục. Ruộng lúa, ao cá, làng có đình, có lũy tre, giống các vùng quê Hà Nam khác. Ở đây có quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam và cao tốc nối Hà Nội với Ninh Bình chạy song song theo hướng bắc nam, cắt ngang các cánh đồng.
Những con đường lớn mang đến cho Thanh Liêm hàng quán, cây xăng, xưởng sửa xe, kho bãi dọc quốc lộ, và một số cụm công nghiệp. Dân làng hai bên đường chuyển một phần sang buôn bán, dịch vụ. Mặt khác, đi lại cắt ngang quốc lộ và đường sắt luôn là chuyện phải cẩn thận; nhiều điểm giao với đường tàu từng xảy ra tai nạn.
Với người đi đường, Thanh Liêm là đoạn mà nhìn qua cửa xe sẽ thấy núi đá ở phía tây, đồng lúa ở phía đông, nhà máy xi măng xa xa. Người dừng lại uống nước ở quán ven quốc lộ sẽ nghe đủ chuyện của một huyện vừa nông nghiệp vừa công nghiệp, vừa ở cạnh tỉnh lỵ vừa sát đất Ninh Bình.
Người và nghề của Thanh Liêm
Đinh Công Tráng. Theo các tài liệu phổ biến, Đinh Công Tráng, một trong những thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa Ba Đình chống Pháp cuối thế kỷ 19, có quê ở vùng Thanh Liêm. Ở quê ông có nơi thờ, được địa phương gìn giữ như một di tích lịch sử.
Thêu ren vùng Thanh Hà. Một số làng phía đông huyện, nổi bật là vùng Thanh Hà, có nghề thêu ren làm hàng gia công, hàng xuất khẩu. Phụ nữ thêu tại nhà, tận dụng lúc nông nhàn; nghề lên xuống theo đơn hàng của từng giai đoạn.
Nghề đá và vôi. Những làng ven núi phía tây gắn với nghề đá, nghề vôi từ nhiều đời. Ngày nay nghề này phần lớn đã chuyển thành công việc trong các doanh nghiệp khai thác, sản xuất vật liệu, có điều kiện lao động và bảo hộ khác hẳn trước.
Làm ruộng và đi làm xa. Như phần lớn Hà Nam, nhiều gia đình Thanh Liêm giữ ruộng, người trẻ đi làm ở khu công nghiệp, lên Hà Nội hay đi xa hơn. Tết và mùa hội làng là lúc làng đông người về.
Sông Đáy với Thanh Liêm: đường nước, bến bãi và mùa lũ
Sông Đáy chảy từ Phủ Lý xuống, qua giữa Thanh Liêm rồi sang đất Ninh Bình cũ. Xưa đây là đường thủy quan trọng: thuyền chở đá, vôi từ Kiện Khê xuôi về, thuyền chở thóc, hàng tạp hóa ngược lên. Bến Kiện Khê vì thế từng là một phố chợ sầm uất bên sông.
Ngày nay đường bộ thuận hơn, nhưng sông Đáy vẫn có sà lan chở vật liệu, nhất là từ vùng mỏ phía tây. Một số đoạn có bến tạm, bãi tập kết cát, đá; người đi dọc bờ sông cần chú ý xe tải ra vào bến. Mùa mưa, nước sông Đáy lên nhanh, các xã ven sông phải theo dõi đê, kè.
Sông Đáy nối Thanh Liêm với Phủ Lý ở phía trên và với vùng Gia Viễn, Hoa Lư của Ninh Bình cũ ở phía dưới. Khi ba tỉnh về một, con sông này nay chảy gần như trọn trong địa phận tỉnh Ninh Bình mới, từ chỗ sông Nhuệ đổ vào ở Phủ Lý tới cửa biển. Điều đó có thể thuận hơn cho việc quản lý, chống ô nhiễm và phòng lũ trên cả dòng sông.
Mua đất, thuê nhà ở Thanh Liêm cũ: những điều nên hỏi
Vì nằm sát Phủ Lý, có quốc lộ và cao tốc, lại gần vùng Ninh Bình cũ, đất Thanh Liêm được nhiều người để ý. Nhưng mỗi vùng trong huyện cũ có điều kiện sống rất khác nhau, nên trước khi xuống tiền hãy hỏi kỹ những điểm sau.
- Khu đất nằm bờ đông hay bờ tây sông Đáy; nếu bờ tây, cách mỏ đá, nhà máy xi măng bao xa và gió mùa nào thổi bụi về phía đó.
- Có tuyến xe tải chở đá, chở vật liệu chạy qua đường trước nhà không, chạy vào giờ nào trong ngày.
- Khu đất có nằm trong quy hoạch mở rộng đường, khu công nghiệp, hành lang đường sắt hay cao tốc không; hỏi cơ quan có thẩm quyền chứ không chỉ hỏi người bán.
- Giấy tờ đất ghi huyện Thanh Liêm hay thành phố Phủ Lý, cấp năm nào; xã đó có từng chuyển về Phủ Lý không.
- Vùng đó mùa mưa có ngập không, nước sinh hoạt lấy từ đâu, đường vào có bị ngập khi mưa lớn không.
Những câu hỏi này không có câu trả lời đúng sai chung cho cả huyện cũ; mỗi thôn, mỗi xã một khác. Cách tốt nhất là đến xem vào hai thời điểm, một buổi sáng ngày thường và một buổi chiều mưa, rồi hỏi hàng xóm đã sống lâu năm.
Với người thuê nhà để đi làm ở các cụm công nghiệp ven quốc lộ, nên ưu tiên chỗ ở không phải băng qua đường sắt hay quốc lộ vào giờ cao điểm, và kiểm tra đường thoát nạn, điện, chỗ để xe trước khi ký hợp đồng.
Từ 1/7/2025: Thanh Liêm cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Thanh Liêm không còn là đơn vị hành chính. Đất Thanh Liêm cũ được chia thành một số xã, phường thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vùng Tân Thanh, Kiện Khê và các xã quanh đó được gộp lại theo phương án sắp xếp; tên đơn vị mới cụ thể nên tra theo danh sách chính thức.
Trong sáu đơn vị cấp huyện của Hà Nam cũ, Thanh Liêm là nơi gần vùng Ninh Bình cũ nhất. Việc về chung một tỉnh làm cho đường từ Thanh Liêm tới trung tâm hành chính của tỉnh mới tương đối gần so với các vùng phía bắc như Duy Tiên. Nhiều việc vẫn làm tại xã, phường; việc cần lên tỉnh thì đi theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc.
Người Thanh Liêm khi làm giấy tờ nên nhớ: giấy cấp trước khi một số xã chuyển về Phủ Lý có thể ghi huyện Thanh Liêm, giấy sau đó ghi thành phố Phủ Lý; giấy từ 7/2025 ghi xã, phường mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Tên thôn, xã cũ là căn cứ để cán bộ tra đúng đơn vị hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thanh Liêm nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Thanh Liêm cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, hợp từ Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Không còn cấp huyện; đất huyện cũ chia thành một số xã, phường của tỉnh này.
Kiện Khê ở đâu?
Kiện Khê là vùng phố chợ bên sông Đáy thuộc Thanh Liêm cũ, gần núi đá phía tây, từng là bến tập kết đá, vôi và có thời gian là trung tâm của huyện. Sau 7/2025, vùng này thuộc một đơn vị cấp xã mới của tỉnh Ninh Bình.
Thanh Liêm có những nhà máy xi măng không?
Có. Vùng núi đá vôi phía tây sông Đáy của Thanh Liêm có nhiều mỏ đá và nhà máy xi măng. Người định sống gần đó nên tìm hiểu về bụi, tiếng ồn và tuyến xe tải trước khi mua đất làm nhà.
Đinh Công Tráng quê ở đâu?
Theo các tài liệu phổ biến, Đinh Công Tráng, thủ lĩnh khởi nghĩa Ba Đình cuối thế kỷ 19, có quê ở vùng Thanh Liêm thuộc tỉnh Hà Nam cũ. Quê ông có nơi thờ được địa phương gìn giữ như di tích lịch sử.
Vì sao một số xã của Thanh Liêm lại thuộc Phủ Lý?
Khi Phủ Lý lên thành phố năm 2008 và trong các lần điều chỉnh sau, thành phố được mở rộng, nhận thêm một số xã giáp ranh của Thanh Liêm, Kim Bảng, Duy Tiên. Vì vậy hồ sơ đất cũ ở các xã này có thể ghi tên huyện Thanh Liêm.
Đi qua Thanh Liêm bằng những đường nào?
Thanh Liêm có quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam và cao tốc nối Hà Nội với Ninh Bình chạy qua phía đông sông Đáy. Ngoài ra có các đường tỉnh nối sang Bình Lục và vùng núi phía tây; nên kiểm tra tình trạng đường trước khi đi.