Thanh Hà là huyện thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở phía đông nam tỉnh, giữa thành phố Hải Dương, Nam Sách, Kim Thành, Tứ Kỳ và vùng ngoại thành Hải Phòng cũ. Từ 1979 đến 1996, Thanh Hà cùng Nam Sách là huyện Nam Thanh. Từ 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên Thanh Hà cũ nay là một số xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Cả nước biết Thanh Hà qua vải thiều, nhưng ít người hình dung được vùng đất này: những dải đất kẹp giữa các con sông, làng nào cũng có vườn vải, mùa vải thì cả huyện đỏ rực và tất bật. Bài viết nói về vị trí, lịch sử tên gọi, cây vải, nghề rối nước, sông nước, đời sống và cách ghi địa chỉ khi Thanh Hà không còn là huyện.
Vùng đất sinh ra từ sông
Thanh Hà gần như được sông bao bọc: sông Thái Bình ở phía tây, các sông Rạng, Văn Úc cùng nhiều nhánh nhỏ chảy quanh và cắt ngang huyện. Đất là phù sa do sông bồi, tơi xốp, thoát nước tốt, hợp với cây ăn quả hơn cây lúa ở nhiều nơi. Đó là lý do vườn cây ăn quả chiếm diện tích lớn, khác với các huyện trồng lúa xung quanh.
Vì sông nhiều, ngày trước Thanh Hà đi lại khó, nhiều xã như những hòn đảo, chỉ có đò ngang nối với bên ngoài. Người ta còn chia huyện thành các vùng theo dòng sông, mỗi vùng một nếp riêng. Từ khi có các cây cầu lớn và đường mới, việc đi lại thuận tiện hơn nhiều, xe tải chở vải có thể vào tận vườn.
Trung tâm huyện trước đây là thị trấn Thanh Hà. Từ đây lên trung tâm thành phố Hải Dương cũ không xa, sang vùng Hải Phòng cũ cũng gần. Vị trí giữa hai đô thị lớn giúp vải Thanh Hà có thị trường tiêu thụ ngay bên cạnh, chưa kể các thương lái từ xa đến thu mua.
Thanh Hà qua các thời kỳ
Tên Thanh Hà đã có trong sách địa chí từ lâu. Những mốc liên quan đến giấy tờ hiện nay:
- Thời phong kiến: huyện Thanh Hà thuộc phủ Nam Sách của trấn Hải Dương, phạm vi có thay đổi qua các thời kỳ.
- Hải Hưng 1968: huyện thuộc tỉnh Hải Hưng.
- Nam Thanh 1979–1996: Thanh Hà gộp với Nam Sách thành huyện Nam Thanh. Giấy khai sinh thời này có thể ghi "huyện Nam Thanh, tỉnh Hải Hưng".
- Tái lập 1996–1997: chia lại thành Thanh Hà và Nam Sách như cũ.
- Mở rộng thành phố Hải Dương: một phần đất phía tây giáp thành phố có thời gian được điều chỉnh về thành phố.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; các xã và thị trấn cũ gộp thành một số xã mới thuộc thành phố Hải Phòng.
Người làm giấy tờ đất vườn vải lâu năm nên chú ý: sổ cấp từ những năm 1990 có thể ghi huyện Nam Thanh hoặc tên xã cũ đã sáp nhập. Khi chuyển nhượng, thừa kế, cơ quan đăng ký đất sẽ đối chiếu sang tên mới.
Vải thiều: từ cây vải tổ đến thương hiệu
Theo lời kể phổ biến ở địa phương, giống vải thiều được đưa về Thanh Hà từ thế kỷ 19, trồng đầu tiên ở vùng Thanh Sơn, và cây vải đầu tiên được gọi là cây vải tổ, đến nay vẫn được người dân chăm giữ như một di tích sống. Tên "vải thiều" được nhiều người giải thích là gắn với vùng Thiều Châu bên Trung Quốc, nơi giống vải có nguồn gốc.
Vải thiều Thanh Hà nổi tiếng nhờ quả tròn, vỏ mỏng, cùi dày, trắng trong, hạt nhỏ, vị ngọt đậm. Đặc điểm này có được nhờ đất phù sa ven sông và kinh nghiệm chăm sóc nhiều đời. Vải Thanh Hà đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, và những năm gần đây đã xuất khẩu sang được một số thị trường có yêu cầu cao về chất lượng.
Bên cạnh vải thiều chính vụ, nông dân trồng thêm các giống vải chín sớm để rải vụ, kéo dài mùa thu hoạch. Người mua cần phân biệt: vải chín sớm thường quả to hơn, vỏ có gai, hạt to hơn vải thiều chính vụ. Cả hai đều bán ở Thanh Hà nên hỏi người bán đang là giống nào.
Mùa vải ở Thanh Hà diễn ra thế nào
Thời điểm. Vải chín sớm có từ khoảng cuối tháng năm, vải thiều chính vụ rộ vào tháng sáu dương lịch. Mỗi năm có xê dịch tùy thời tiết, rét đậm hay ấm.
Thu hoạch. Cả nhà đều ra vườn từ sáng sớm, trèo thang, bẻ chùm, xếp vào sọt. Vải phải hái lúc trời mát, mang ra điểm cân ngay, để lâu ngoài nắng là thâm vỏ, mất giá.
Điểm thu mua. Dọc các trục đường lớn mọc lên hàng loạt điểm cân vải tạm, thương lái thu mua rồi đóng thùng, ướp đá chở đi. Không khí tất bật cả ngày lẫn đêm.
Mua làm quà. Nên mua trực tiếp ở vườn hoặc điểm bán có tên rõ, chọn quả còn tươi, vỏ đỏ, cuống xanh. Mang về đường xa nên để trong thùng xốp có đá, đừng để trong túi ni lông kín.
Vải sấy. Một phần vải được sấy khô, làm thành vải sấy bán quanh năm. Vải sấy ngon có cùi dẻo, màu nâu đều, không có mùi khói lạ.
Rối nước Thanh Hải và nếp làng ven sông
Thanh Hà có phường rối nước Thanh Hải, một trong những phường rối nước cổ của xứ Đông. Các nghệ nhân trong làng vẫn giữ những tích trò cổ về đời sống nông nghiệp, đánh cá, lễ hội, và đã biểu diễn ở nhiều nơi trong nước. Muốn xem, nên liên hệ trước vì phường rối làng không diễn hằng ngày.
Mỗi làng ở Thanh Hà có đình, chùa, miếu thờ, có ngày hội làng riêng. Những làng ven sông thường có lễ rước nước, đua thuyền vào dịp hội. Nhiều làng còn giữ được nếp nhà ba gian, sân gạch, vườn vải sau nhà, ao cá trước ngõ.
Mùa đông, Thanh Hà cũng có rươi ở các vùng ruộng ven sông nước lợ. Mùa rươi ngắn, khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, người dân ra đồng vớt rươi để bán hoặc làm chả rươi, mắm rươi. Đây là đặc sản theo mùa của cả vùng sông nước phía đông nam Hải Dương cũ.
Kinh tế vườn và những đổi thay
Cây vải từng giúp nhiều gia đình Thanh Hà khá giả, xây nhà, cho con đi học. Nhưng giá vải lên xuống thất thường: năm được mùa thì mất giá, năm mất mùa thì được giá nhưng ít hàng. Vì vậy nhiều hộ trồng xen hoặc chuyển một phần sang cây khác như ổi, bưởi, cam, nhãn, hoặc làm thêm nghề phụ.
Người trẻ ở Thanh Hà cũng như nơi khác, nhiều người đi làm công nhân hoặc đi làm xa, để lại vườn cho bố mẹ. Đến mùa vải, con cháu về phụ hái vải, như một thói quen của cả làng. Một số người trẻ quay về làm vườn kiểu mới, bán vải qua mạng, giao hàng tận nơi, xây dựng thương hiệu riêng.
Du lịch vườn vải cũng được nói đến nhiều năm: khách vào vườn tự hái, ăn tại chỗ, chụp ảnh. Mô hình này hợp với gia đình có trẻ nhỏ, nhưng chỉ có trong khoảng một tháng mỗi năm. Nên hỏi trước chủ vườn về giá, cách tính tiền và giờ đón khách.
Thanh Hà cũ nay thuộc đâu, ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, Thanh Hà cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới; tên cụ thể tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố hoặc hỏi tại ủy ban xã nơi cư trú.
Ghi địa chỉ chỉ còn thôn, xã mới, thành phố Hải Phòng. Giấy tờ cũ ghi Thanh Hà hay Nam Thanh vẫn dùng được. Với hàng vải gửi đi, ghi rõ tên người nhận, số điện thoại, xã mới, và có thể thêm "Thanh Hà cũ" để bưu tá dễ tìm.
Thương hiệu vải thiều Thanh Hà không đổi theo tên đơn vị hành chính. Chỉ dẫn địa lý gắn với vùng trồng, không gắn với tên huyện, nên người trồng vải vẫn dùng tên Thanh Hà trên bao bì. Người mua cũng vẫn hỏi "vải Thanh Hà" như trước.
Với người bán vải qua mạng, nên ghi nguồn gốc vườn cụ thể, ví dụ tên thôn, tên xã mới, kèm "Thanh Hà cũ". Cách ghi này vừa đúng địa giới mới, vừa giữ được cái tên mà khách hàng tìm kiếm, tránh bị hiểu lầm là vải từ nơi khác gắn mác.
Cầu, bến đò và đường về Thanh Hà
Vì sông bao quanh, chuyện đi lại luôn là chuyện lớn của người Thanh Hà. Ngày trước, mỗi lần lên tỉnh phải qua đò, mùa nước lớn hay gió to là đò nghỉ, người ta phải chờ. Các cây cầu lớn xây trong khoảng hai, ba chục năm gần đây đã thay đổi hẳn điều đó, nối Thanh Hà với thành phố Hải Dương cũ, với Kim Thành và với vùng Hải Phòng cũ.
Dù vậy, một số bến đò ngang vẫn còn ở những nơi chưa có cầu, phục vụ người đi chợ, học sinh, xe máy chở hàng. Đi đò cần mặc áo phao, không chở quá tải, không đứng sát mép đò khi đò chạy. Mùa mưa bão, nên theo dõi thông báo tạm dừng đò của địa phương.
Từ Hà Nội về Thanh Hà có thể đi quốc lộ 5 tới thành phố Hải Dương cũ rồi qua cầu sang, hoặc đi cao tốc Hà Nội – Hải Phòng rồi rẽ vào. Mùa vải, đường vào các xã đông xe tải, xe thương lái, nên đi chậm, tránh dừng đỗ chắn lối vào điểm cân vải.
Câu hỏi thường gặp
Thanh Hà nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Thanh Hà cũ thuộc thành phố Hải Phòng, vì tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới của thành phố.
Vải thiều Thanh Hà chín vào tháng mấy?
Vải thiều chính vụ thường chín rộ vào tháng sáu dương lịch, vải chín sớm có từ cuối tháng năm. Mỗi năm có xê dịch tùy thời tiết. Muốn mua vải ngon nhất nên đi vào giữa vụ, khi vải chín đều.
Làm sao phân biệt vải thiều và vải chín sớm?
Vải thiều chính vụ quả tròn, vỏ mỏng, gai thưa, hạt nhỏ, cùi dày ngọt đậm. Vải chín sớm thường quả to hơn, vỏ gai hơn, hạt to hơn, vị chua nhẹ. Cả hai đều bán ở Thanh Hà, nên hỏi người bán giống đang bán.
Cây vải tổ ở đâu?
Theo lời kể địa phương, cây vải tổ nằm ở vùng Thanh Sơn của Thanh Hà cũ, nơi được cho là trồng giống vải thiều đầu tiên từ thế kỷ 19. Người dân chăm giữ cây như một di tích sống. Có thể hỏi đường người địa phương.
Huyện Nam Thanh gồm những đâu?
Nam Thanh là huyện gộp từ Nam Sách và Thanh Hà năm 1979, thuộc tỉnh Hải Hưng. Khoảng 1996–1997 huyện chia lại thành hai huyện như cũ. Nay cả hai vùng đều thuộc thành phố Hải Phòng sau khi Hải Dương nhập vào.
Vải Thanh Hà có còn được gọi là vải Thanh Hà không?
Có. Chỉ dẫn địa lý vải thiều Thanh Hà gắn với vùng trồng chứ không gắn với tên huyện, nên vẫn dùng tên này. Người trồng vẫn ghi vải Thanh Hà trên bao bì và người mua vẫn gọi như trước sau khi sáp nhập.