Huyện Thạch An là huyện ở phía nam tỉnh Cao Bằng, giáp tỉnh Lạng Sơn, huyện lỵ là thị trấn Đông Khê trên quốc lộ 4A. Tên Thạch An có từ thời châu Thạch An xưa. Từ 1/7/2025, huyện Thạch An cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Thạch An là cửa ngõ phía nam của Cao Bằng: ai đi từ Lạng Sơn lên theo đường số 4 cũ đều qua Đông Khê. Nơi đây gắn với trận đánh mở màn chiến dịch Biên giới năm 1950. Bài này đi qua lịch sử, con đường, sản vật, đời sống và cách ghi địa chỉ Thạch An cũ.
Châu Thạch An và vị trí cửa ngõ
Thời phong kiến, vùng đất phía nam Cao Bằng là châu Thạch An, do các dòng họ thổ ty người Tày cai quản. Châu nằm trên đường từ Lạng Sơn lên Cao Bằng, nên luôn là nơi quan trọng về quân sự: giữ được Thạch An là giữ được cửa vào tỉnh từ phía nam.
Qua thời Pháp và sau năm 1945, Thạch An trở thành huyện của tỉnh Cao Bằng. Huyện lỵ đặt ở Đông Khê, nơi con đường số 4 chạy qua, có đồn binh thời Pháp trên các quả đồi quanh thung lũng.
Phía nam và đông nam Thạch An giáp tỉnh Lạng Sơn, phía đông có đường biên giới với Trung Quốc. Phía bắc giáp thành phố Cao Bằng cũ và Hòa An, phía tây giáp vùng Nguyên Bình và Bắc Kạn cũ. Vị trí này khiến huyện vừa là cửa ngõ, vừa là vùng giáp ranh của nhiều tỉnh.
Trong đợt sắp xếp năm 2020, Thạch An không nhập với huyện nào, chỉ nhập một số xã nhỏ với nhau. Huyện giữ nguyên tên và huyện lỵ Đông Khê tới tháng 7/2025.
Trận Đông Khê năm 1950
Năm 1950, chiến dịch Biên giới mở màn bằng trận tấn công cứ điểm Đông Khê, cứ điểm của quân Pháp trên đường số 4. Sau những ngày giao tranh ác liệt, quân ta giành được Đông Khê, cắt đôi tuyến phòng thủ của Pháp giữa Cao Bằng và Lạng Sơn.
Chiến thắng Đông Khê buộc quân Pháp phải rút khỏi Cao Bằng, dẫn tới các trận đánh lớn trên đường số 4 và kết quả là cả tuyến biên giới phía bắc được giải phóng. Đây là một trong những chiến dịch quan trọng của cuộc kháng chiến chống Pháp.
Ở Đông Khê ngày nay có khu di tích, tượng đài, nhà trưng bày kể về trận đánh. Trên đồi còn dấu vết công sự cũ. Nhiều cựu chiến binh từng tham gia chiến dịch đã trở lại đây trong các dịp kỷ niệm.
Người đến tham quan có thể kết hợp đi dọc quốc lộ 4A xuống phía Lạng Sơn để thấy các địa danh khác của chiến dịch. Nên hỏi cán bộ di tích hoặc người già địa phương để hiểu đúng vị trí từng trận, vì nhiều nơi không có biển chỉ dẫn.
Thị trấn Đông Khê và con đường số 4
Thị trấn Đông Khê cũ nằm trong thung lũng, quốc lộ 4A chạy qua giữa thị trấn. Dọc đường là cửa hàng, quán ăn, cây xăng, các cơ quan huyện cũ, trường học, chợ. Xe khách, xe tải từ Lạng Sơn lên Cao Bằng và ngược lại thường dừng ở đây.
Quốc lộ 4A nối Lạng Sơn với Cao Bằng qua Thất Khê, Đông Khê, là con đường lịch sử của vùng biên. Đường qua nhiều đèo, nhiều khúc cua, cảnh núi rừng hai bên đẹp nhưng đòi hỏi lái xe cẩn thận, nhất là khi trời mưa hoặc sương mù.
Chợ Đông Khê đông vào ngày phiên, người các xã mang nông sản, gia súc, gia cầm đến bán. Quanh chợ có quán ăn sáng với bánh cuốn, phở, bún, và các hàng bán thạch đen, hạt dẻ, đồ khô.
Từ Đông Khê có đường liên xã toả ra các xã trong huyện, nhiều đoạn qua núi đất, núi đá. Mùa mưa, đường liên xã có thể sạt lở; người đi lại nên hỏi trước tình hình.
Thạch đen và các sản vật của Thạch An
Thạch An nổi tiếng với cây thạch đen, còn gọi là cây sương sáo. Lá và thân cây được phơi khô, nấu với nước tro hoặc nước có tính kiềm nhẹ, lọc lấy nước rồi để đông thành thạch màu đen. Thạch đen Thạch An được bán khắp nơi, cả dạng cây khô lẫn dạng thạch đã nấu.
Mùa thu hoạch thạch đen là mùa hè và đầu thu, khi cây phát triển tốt. Cây được cắt, phơi khô dưới nắng, đóng bao bán cho thương lái. Một số hợp tác xã đã xây dựng nhãn hàng, đóng gói, đưa sản phẩm vào siêu thị.
Ngoài thạch đen, Thạch An còn có lúa, ngô, đậu tương, cây ăn quả, rừng trồng. Chăn nuôi lợn, gà, trâu bò phổ biến ở các xóm. Măng, mộc nhĩ, nấm hương được thu hái theo mùa.
Khi mua thạch đen, nên chọn cây khô, màu nâu đen đều, không ẩm mốc, mùi thơm nhẹ. Thạch đã nấu nên mua ở nơi uy tín, bảo quản lạnh và dùng trong thời gian ngắn.
Người Tày, Nùng, Dao và nếp làng ven đường lớn
Người Tày, Nùng chiếm phần lớn dân số Thạch An, sống ở thung lũng và ven đường, làm ruộng nước, trồng ngô, nuôi gia súc. Người Dao sống ở các vùng núi cao hơn, có trang phục, nghi lễ riêng. Người Kinh tập trung ở thị trấn và dọc quốc lộ.
Nhà sàn của người Tày vẫn còn ở nhiều xóm, nhất là xa đường lớn. Gần quốc lộ, nhà bê tông, nhà ống đã thay dần. Một số gia đình giữ lại nhà sàn cũ bên cạnh nhà mới như nơi thờ cúng và cất giữ đồ.
Hát then, hát lượn, lễ Lồng tồng đầu năm, chợ phiên là những sinh hoạt văn hoá quen thuộc. Mâm cỗ ngày lễ có khâu nhục, lợn quay, xôi ngũ sắc, bánh chưng đen, bánh khảo.
Vì nằm trên đường lớn, Thạch An tiếp xúc với bên ngoài sớm hơn nhiều huyện vùng cao. Nhiều người trẻ đi làm ăn xa ở Lạng Sơn, Bắc Ninh, Hà Nội, cuối năm mới về.
Vùng biên phía đông và đời sống các xã xa
Phía đông Thạch An có đường biên giới với Trung Quốc, trên địa bàn có cửa khẩu và một số lối mở. Hàng nông sản, vật liệu qua lại tạo thu nhập cho một số hộ, nhưng phụ thuộc nhiều vào chính sách từng thời kỳ.
Các xã giáp biên có đồn biên phòng, bộ đội cùng người dân giữ đường biên, làm đường, dạy chữ. Người ngoài đến các xã này nên mang giấy tờ tùy thân, khai báo tạm trú nếu ở lại qua đêm, không đi vào khu vực có biển cấm.
Ở các xã xa trung tâm, đường đi lại còn khó, nhất là mùa mưa. Trẻ em đi học xa, nhiều em ở bán trú. Trạm y tế xã lo khám chữa bệnh ban đầu, ca nặng chuyển về khu trung tâm cũ hoặc lên thành phố Cao Bằng.
Sóng điện thoại, điện lưới đã về hầu hết các xóm, nhưng vẫn có nơi sóng yếu. Người lên công tác nên báo lịch trình cho người thân và hỏi trước nơi nào có sóng.
Đi qua Thạch An: lịch trình và lưu ý
Nhiều người đi vòng Đông Bắc chọn tuyến Lạng Sơn – Cao Bằng theo quốc lộ 4A, qua Thất Khê, Đông Khê. Đây là cung đường đẹp, nhiều đèo, cảnh núi đá và núi đất xen nhau. Dừng ở Đông Khê ăn trưa, thăm khu di tích là cách chia chặng hợp lý.
Đường đèo trên quốc lộ 4A có nhiều xe tải, nên đi chậm, không vượt ở khúc cua, giữ khoảng cách an toàn. Mùa mưa có thể sạt lở cục bộ; mùa đông sương mù dày buổi sáng, cần đèn sương mù và đi chậm.
Lưu trú ở Đông Khê chủ yếu là nhà nghỉ nhỏ. Nhiều người chọn đi tiếp lên thành phố Cao Bằng để nghỉ, vì quãng đường không quá xa.
Mua thạch đen, hạt dẻ, lạp sườn ở chợ Đông Khê hoặc các cửa hàng ven đường là cách mang quà về. Hỏi kỹ nguồn gốc và cách bảo quản trước khi mua nhiều.
Đông Khê qua những lần đổi thay của tỉnh
Trong ba năm 1976–1978, khi Cao Bằng và Lạng Sơn hợp thành tỉnh Cao Lạng, Thạch An nằm ở khoảng giữa tỉnh, gần tỉnh lỵ Lạng Sơn hơn nhiều huyện khác. Người Đông Khê thời đó đi tỉnh theo hướng nam xuôi về Lạng Sơn, ngược với thói quen trước và sau giai đoạn ấy.
Năm 1979, chiến tranh biên giới làm nhiều xã của Thạch An bị ảnh hưởng, đường số 4 bị phá hỏng nhiều đoạn. Những năm sau, đường được sửa lại, chợ, trường được dựng lại, dân cư dần trở về các xóm.
Từ những năm 1990, buôn bán qua biên giới, khai thác lâm sản, trồng thạch đen làm thay đổi kinh tế nhiều xã. Dọc quốc lộ mọc thêm nhà ở, cửa hàng, quán ăn; khu thị trấn Đông Khê mở rộng ra hai đầu đường.
Qua ngần ấy lần đổi thay, tên Đông Khê và Thạch An vẫn giữ nguyên. Với người già, đây là chỗ dựa để kể chuyện quê: dù giấy tờ ghi tỉnh Cao Lạng hay tỉnh Cao Bằng, ghi huyện hay chỉ ghi xã, thì Đông Khê vẫn là Đông Khê.
Thạch An cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Cao Bằng giữ nguyên tên và ranh giới tỉnh, cấp huyện bị bỏ. Huyện Thạch An cũ không còn là đơn vị hành chính; thị trấn Đông Khê và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Cao Bằng.
Khi ghi địa chỉ, nên kèm cả tên cũ và mới: "xóm A, xã B, huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Tên xã mới nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã.
Lạng Sơn, tỉnh giáp ranh phía nam, cũng không sáp nhập năm 2025, nên ranh giới giữa hai tỉnh không đổi. Người ở vùng giáp ranh vẫn làm thủ tục ở tỉnh mình như trước.
Tên Thạch An, Đông Khê vẫn được dùng trong đời sống, trong tên sản vật như thạch đen Thạch An. Đây là tên vùng, không ảnh hưởng tới giá trị giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thạch An cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Thạch An cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, thị trấn Đông Khê và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Thạch An ở đâu?
Huyện lỵ Thạch An trước 7/2025 là thị trấn Đông Khê, nằm trên quốc lộ 4A nối Lạng Sơn với Cao Bằng. Đây là nơi có khu di tích chiến thắng Đông Khê năm 1950 và chợ phiên đông nhất huyện.
Trận Đông Khê diễn ra năm nào?
Trận Đông Khê diễn ra năm 1950, mở màn chiến dịch Biên giới. Chiến thắng Đông Khê cắt đôi tuyến phòng thủ của quân Pháp trên đường số 4, dẫn tới việc giải phóng cả tuyến biên giới phía bắc.
Thạch đen Thạch An là gì?
Thạch đen làm từ cây sương sáo trồng nhiều ở Thạch An. Cây được phơi khô, nấu lấy nước rồi để đông thành thạch màu đen, dùng làm món giải nhiệt. Khi mua cây khô nên chọn loại khô đều, không ẩm mốc.
Thạch An giáp những tỉnh nào?
Thạch An giáp tỉnh Lạng Sơn ở phía nam, có đường biên giới với Trung Quốc ở phía đông, phía tây giáp vùng Bắc Kạn cũ nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Phía bắc giáp thành phố Cao Bằng cũ và Hòa An.
Đi qua Thạch An cần lưu ý gì?
Quốc lộ 4A qua Thạch An nhiều đèo và xe tải, nên đi chậm, không vượt ở khúc cua. Mùa đông có sương mù dày buổi sáng, mùa mưa có thể sạt lở cục bộ. Ở các xã biên giới, mang theo giấy tờ tùy thân.