Tây Sơn là huyện nằm ở trung lưu sông Kôn, phía tây Bình Định cũ, nơi quốc lộ 19 bắt đầu leo đèo An Khê lên Tây Nguyên; thời Nguyễn và thời Pháp, vùng đất này mang tên huyện Bình Khê. Đây là quê của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, những người lãnh đạo phong trào Tây Sơn cuối thế kỷ 18. Từ 1/7/2025, huyện thôi là đơn vị hành chính; đất Tây Sơn cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Có một điều thú vị: sau khi Bình Định nhập vào Gia Lai, vùng Tây Sơn hạ đạo ở dưới đồng bằng và vùng An Khê, nơi xưa gọi là Tây Sơn thượng đạo, lần đầu tiên cùng nằm trong một tỉnh. Bài viết kể lại lịch sử tên gọi, những dấu tích có thật, nghề võ, đời sống ven sông Kôn và cách đọc địa chỉ Tây Sơn cũ.
Từ Bình Khê đến Tây Sơn: tên gọi của một vùng đất
Trong sách vở thời Nguyễn và thời Pháp, vùng trung lưu sông Kôn là huyện Bình Khê. Những người lớn tuổi đến nay vẫn quen gọi "Bình Khê" khi nhắc đến quê mình, và nhiều tài liệu lịch sử, gia phả cũng ghi tên này. Khi đọc một gia phả hay một văn bản cũ ghi "huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định", có thể hiểu đó là vùng Tây Sơn sau này.
Cái tên Tây Sơn vốn gắn với vùng núi phía tây, nơi ba anh em nhà Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa năm 1771. Người ta chia ra Tây Sơn thượng đạo ở vùng cao An Khê và Tây Sơn hạ đạo ở vùng thấp quanh làng Kiên Mỹ. Về sau, khi đặt lại tên huyện, cái tên Tây Sơn được dùng để ghi nhớ phong trào này, thay cho tên Bình Khê.
Một phần vùng núi phía bắc sông Kôn sau này thuộc về huyện Vĩnh Thạnh, nên khi đọc tài liệu cũ về Bình Khê, phạm vi có thể rộng hơn huyện Tây Sơn trước 2025. Đây là chuyện bình thường của địa giới hành chính miền Trung, nơi ranh giới huyện thay đổi nhiều lần qua các thời kỳ.
Quê ba anh em Tây Sơn và Bảo tàng Quang Trung
Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ sinh ra ở làng Kiên Mỹ, vùng Phú Phong ngày nay. Tổ tiên họ vốn họ Hồ, từ Nghệ An vào. Gia đình làm ruộng, buôn trầu, và chính hoạt động buôn bán lên vùng cao giúp Nguyễn Nhạc quen biết người Tây Nguyên, tạo nền cho cuộc khởi nghĩa sau này.
Bảo tàng Quang Trung ở Phú Phong được xây trên nền nhà cũ của gia đình. Trong khuôn viên còn giữ cây me và giếng nước mà dân gian truyền là từ thời ba anh em. Bảo tàng trưng bày hiện vật, tư liệu về phong trào Tây Sơn, về trận Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789, về võ thuật và trống trận. Bên cạnh là đền thờ Tây Sơn tam kiệt.
Hằng năm, lễ hội Đống Đa tổ chức vào mùng 5 Tết tại đây, kỷ niệm chiến thắng đánh quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu. Lễ hội có biểu diễn trống trận, võ thuật, rước lễ. Người địa phương và khách từ xa về đông, nên nếu muốn đi, hãy đến sớm, gửi xe đúng chỗ và giữ gìn vệ sinh chung.
Võ cổ truyền và trống trận: những thứ làm nên tiếng Tây Sơn
Làng võ. Vùng Tây Sơn và An Nhơn có nhiều làng võ với các võ đường gia truyền. Võ ở đây không chỉ để biểu diễn mà là nếp rèn luyện của nhiều thế hệ. Câu ca dao về con gái Bình Định biết đánh roi, đi quyền được nhiều người thuộc.
Võ đường ngày nay. Nhiều võ đường vẫn mở lớp cho trẻ em và người lớn, dạy quyền, côn, đao, kiếm. Một số võ sư truyền nghề ra nước ngoài, mở chi nhánh võ cổ truyền Bình Định ở nhiều nơi. Muốn xem hoặc học, hãy hỏi người địa phương võ đường nào đang mở.
Trống trận Tây Sơn. Trống trận là bộ trống nhiều chiếc, đánh theo những bài bản riêng, được cho là gắn với nghệ thuật quân sự của Tây Sơn. Ngày nay các đội trống biểu diễn trong lễ hội, sự kiện và cho khách tham quan.
Lưu ý khi xem biểu diễn. Biểu diễn võ và trống không diễn ra hằng ngày ở mọi nơi. Lễ hội, ngày kỷ niệm và các đoàn khách đặt trước là lúc dễ xem nhất. Nếu đến bảo tàng ngày thường, hãy hỏi trước lịch.
Tháp Chăm và những dấu tích khác trên đất Tây Sơn
Tháp Dương Long là cụm ba ngọn tháp Chăm cao, nằm ở vùng Tây Bình, phía bắc sông Kôn. Đây là một trong những cụm tháp Chăm cao nhất còn lại, với các mảng chạm khắc trên đá sa thạch ở góc tháp và mi cửa. Khu tháp được trùng tu, có lối đi và bảng giới thiệu; nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng.
Ngoài Dương Long, Tây Sơn cũ còn có tháp Thủ Thiện ở vùng Bình Nghi và một số phế tích Chăm khác. Những ngọn tháp này cho thấy vùng trung lưu sông Kôn từng là một phần quan trọng của Chămpa, trước khi trở thành đất Đại Việt.
Bên cạnh tháp Chăm, Tây Sơn có các di tích gắn với phong trào Tây Sơn ở nhiều làng, như nơi tích trữ lương thực, nơi luyện quân theo truyền tụng. Không phải di tích nào cũng có dấu vết rõ ràng; nhiều nơi chỉ còn tên đất và câu chuyện người làng kể. Khi đến, hãy coi đó là lớp ký ức của địa phương, không phải điểm tham quan được dựng sẵn.
Sông Kôn, đường 19 và đời sống ở Phú Phong
Sông Kôn chảy qua giữa huyện từ phía Vĩnh Thạnh xuống, tưới cho đồng ruộng hai bên. Thị trấn Phú Phong nằm bên sông, là trung tâm buôn bán, có chợ lớn, trường học, bệnh viện. Quốc lộ 19 chạy qua thị trấn, nối Quy Nhơn với An Khê và Pleiku, nên Phú Phong luôn có xe tải, xe khách qua lại.
Người Tây Sơn làm ruộng, trồng mía, keo, chăn nuôi bò và làm các nghề dịch vụ dọc quốc lộ. Gần đèo An Khê, vùng đồi thích hợp trồng cây công nghiệp và rừng trồng. Khu Hầm Hô ở phía tây, với suối đá và rừng, là nơi người địa phương đi chơi cuối tuần.
Đèo An Khê là con đèo dài, dốc, nhiều xe tải. Đây là cửa ngõ quan trọng nhất giữa Bình Định cũ và Gia Lai cũ, nay là giữa hai vùng của cùng một tỉnh. Mùa mưa, sương mù và đường trơn khiến đèo nguy hiểm hơn; người đi xe máy nên đi ban ngày, giữ khoảng cách với xe tải và kiểm tra phanh trước khi đổ đèo.
Tây Sơn hạ đạo và Tây Sơn thượng đạo
Hai vùng đất cùng mang tên Tây Sơn, cách nhau một con đèo, nay cùng thuộc tỉnh Gia Lai. Bảng so sánh giúp người đọc sử dễ hình dung:
| Tiêu chí | Tây Sơn hạ đạo | Tây Sơn thượng đạo |
|---|---|---|
| Vị trí | Trung lưu sông Kôn, vùng Phú Phong | Vùng cao An Khê, trên đèo |
| Thuộc đâu trước 7/2025 | Huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định | Vùng An Khê, tỉnh Gia Lai |
| Vai trò thời Tây Sơn | Quê nhà, nơi xuất phát | Căn cứ ban đầu, nơi tập hợp lực lượng |
| Ngày nay | Đồng bằng, làng võ, bảo tàng | Cao nguyên, nông nghiệp, rừng |
| Sau 7/2025 | Tỉnh Gia Lai mới | Tỉnh Gia Lai mới |
Bảng đơn giản hoá để dễ nhớ; trong thực tế vùng hoạt động của phong trào Tây Sơn rộng hơn nhiều, trải khắp đồng bằng và lên cả cao nguyên. Người đọc sử nên coi hai cái tên thượng đạo, hạ đạo là hai điểm tựa ban đầu, không phải ranh giới chính xác.
Từ 1/7/2025, lần đầu tiên hai vùng Tây Sơn cùng một tỉnh, và quốc lộ 19 qua đèo An Khê trở thành con đường nối hai nửa của tỉnh Gia Lai mới.
Một ngày ở Tây Sơn cũ cho người lần đầu đến
Nếu chỉ có một ngày, có thể đi theo thứ tự dưới đây, xuất phát từ Quy Nhơn theo quốc lộ 19. Đây là gợi ý, không phải lịch trình cố định; thời gian ở mỗi nơi tùy sức và mùa:
- Đi sớm theo quốc lộ 19 về phía tây, ăn sáng ở chợ Phú Phong với bánh hỏi, bánh xèo hoặc bún cá như người địa phương.
- Vào Bảo tàng Quang Trung và đền thờ Tây Sơn tam kiệt khi trời còn mát, xem hiện vật, cây me, giếng nước, hỏi lịch biểu diễn võ, trống nếu có.
- Rẽ lên phía bắc sông Kôn đến tháp Dương Long, đi bộ quanh khu tháp, nhìn kỹ các mảng chạm đá ở góc tháp.
- Nghỉ trưa ở thị trấn, tránh đi đường giữa trưa nắng gắt mùa hè.
- Buổi chiều, nếu còn sức, đi về phía tây tới vùng Hầm Hô hoặc chạy lên chân đèo An Khê ngắm thung lũng sông Kôn, rồi quay về Quy Nhơn trước khi trời tối.
Ngày mùng 5 Tết thì khác hẳn: cả khu bảo tàng thành lễ hội, đường đông nghẹt. Nếu đi vào dịp này, nên đến từ rất sớm và gửi xe xa một chút để dễ ra về.
Tây Sơn cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Tây Sơn không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Phú Phong và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Tên Tây Sơn, Phú Phong vẫn là tên người dân dùng hằng ngày, và gắn với di tích, lễ hội của cả nước.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định" hoặc, với giấy tờ rất cũ, "huyện Bình Khê" vẫn có giá trị lịch sử và pháp lý theo thời điểm cấp. Hồ sơ mới ghi thôn; xã mới; tỉnh Gia Lai. Người làm giấy tờ đất đai, thừa kế nên giữ các giấy tờ gốc để đối chiếu.
Với người Gia Lai cũ ở trên cao nguyên, Tây Sơn từ nay không còn là "tỉnh bên cạnh" mà là một vùng trong tỉnh mình. Đi Phú Phong xem lễ hội Đống Đa hay về An Khê thăm đất Tây Sơn thượng đạo giờ là đi trong cùng một tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bình Khê và huyện Tây Sơn có phải một không?
Bình Khê là tên cũ của vùng đất trung lưu sông Kôn thời Nguyễn và thời Pháp, phần lớn tương ứng với huyện Tây Sơn sau này. Phạm vi không hoàn toàn trùng khớp vì ranh giới thay đổi, nhưng khi tài liệu cũ ghi Bình Khê, có thể hiểu là vùng Tây Sơn.
Bảo tàng Quang Trung ở đâu?
Bảo tàng nằm ở vùng Phú Phong, huyện Tây Sơn cũ, trên nền nhà cũ của gia đình ba anh em Tây Sơn. Từ Quy Nhơn đi theo quốc lộ 19 về phía tây. Sau 7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Gia Lai theo đơn vị cấp xã mới.
Lễ hội Đống Đa tổ chức khi nào?
Lễ hội tổ chức vào mùng 5 Tết Nguyên đán hằng năm tại khu Bảo tàng Quang Trung, kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789. Có biểu diễn trống trận, võ thuật và các nghi lễ. Ngày này rất đông người, nên đi sớm.
Muốn học võ cổ truyền ở Tây Sơn thì làm thế nào?
Nhiều võ đường ở Tây Sơn và An Nhơn nhận học viên. Cách tốt nhất là hỏi người địa phương hoặc liên hệ các võ đường đang hoạt động để biết lịch học, học phí và yêu cầu sức khỏe. Không nên tin quảng cáo trên mạng mà không kiểm tra.
Đèo An Khê có nguy hiểm không?
Đèo dài, dốc, nhiều xe tải và xe khách. Mùa mưa có sương mù, đường trơn. Người đi xe máy nên đi ban ngày, giữ khoảng cách an toàn, dùng số thấp khi xuống dốc. Ô tô nên kiểm tra phanh trước khi lên đường.
Tây Sơn thượng đạo nay thuộc đâu?
Tây Sơn thượng đạo là vùng An Khê, trước 7/2025 thuộc tỉnh Gia Lai cũ. Sau khi Bình Định nhập vào Gia Lai, cả hai vùng Tây Sơn thượng đạo và hạ đạo cùng thuộc tỉnh Gia Lai mới, nối với nhau bằng quốc lộ 19 qua đèo An Khê.