Huyện Tây Hòa là huyện nằm ở bờ nam sông Đà Rằng, phía tây nam thành phố Tuy Hòa, được lập năm 2005 khi huyện Tuy Hòa cũ chia làm hai. Trung tâm huyện là thị trấn Phú Thứ. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Tây Hòa cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Tây Hòa là vùng chuyển tiếp: phía đông là đồng lúa phẳng của hạ lưu sông Đà Rằng, phía tây là đồi núi dẫn lên Sông Hinh, Sơn Hòa. Đây là quê của nhiều làng nông nghiệp lâu đời, những cánh đồng mía và các con kênh dẫn nước về ruộng. Phần sau kể lịch sử tên gọi, đời sống và chuyện địa chỉ của vùng này.
Nửa phía tây của huyện Tuy Hòa xưa
Từ năm 1611 đến năm 2005, vùng đất Tây Hòa là một phần của huyện Tuy Hòa, cái tên song hành cùng Đồng Xuân từ buổi đầu lập phủ Phú Yên. Huyện Tuy Hòa xưa là vùng đồng bằng lớn nhất tỉnh, nằm ở hai bờ hạ lưu sông Đà Rằng, có nhiều làng cổ, đình miếu và ruộng đất màu mỡ.
Năm 2002, một phần đất của huyện Tuy Hòa được cắt sang lập huyện Phú Hòa. Năm 2005, phần còn lại được chia đôi: phía đông thành huyện Đông Hòa, phía tây thành huyện Tây Hòa. Tên Tây Hòa đơn giản chỉ vị trí phía tây, giữ lại chữ Hòa của tên huyện mẹ. Từ đó, tên Tuy Hòa chỉ còn gắn với thành phố tỉnh lỵ.
Huyện Tây Hòa gồm thị trấn Phú Thứ và các xã như Hòa Bình 1, Hòa Đồng, Hòa Mỹ Đông, Hòa Mỹ Tây, Hòa Phong, Hòa Phú, Hòa Tân Tây, Hòa Thịnh, Sơn Thành Đông, Sơn Thành Tây. Phần lớn tên xã giữ chữ Hòa ở đầu, đúng nếp đặt tên của vùng đồng bằng Tuy Hòa.
Vì vậy, người sinh trước năm 2005 ở vùng Tây Hòa có giấy tờ ghi huyện Tuy Hòa. Giấy tờ từ năm 2005 đến tháng 6/2025 ghi huyện Tây Hòa. Giấy tờ thời tỉnh Phú Khánh, trước năm 1989, ghi tỉnh Phú Khánh. Tất cả đều nói về cùng một vùng đất, chỉ khác thời điểm.
Thị trấn Phú Thứ và nhịp sống huyện lỵ
Phú Thứ là thị trấn nhỏ, nơi đặt cơ quan huyện Tây Hòa cũ, có chợ, trường học, trung tâm y tế. Chợ Phú Thứ họp từ sáng sớm, bán lúa gạo, rau, cá đồng, thịt, đồ gia dụng cho người dân các xã quanh vùng. Buổi chiều, quán cà phê, quán ăn quanh chợ đông người hơn.
Thị trấn nằm giữa đồng bằng, cách thành phố Tuy Hòa một quãng không xa. Nhiều người dân Phú Thứ đi làm ở Tuy Hòa, sáng đi chiều về. Học sinh cấp ba, sinh viên cũng quen đường xuống thành phố. Nhờ vậy, đời sống ở đây vừa giữ nhịp nông thôn vừa chịu ảnh hưởng của đô thị.
Quanh Phú Thứ là những làng trồng lúa, rau màu, nuôi bò. Mùa gặt, đường làng phủ đầy rơm, sân nhà phơi thóc. Mùa nước, các con kênh dẫn nước về ruộng đầy ắp, trẻ con ra bờ kênh câu cá. Những cảnh ấy quen thuộc với người quê Tây Hòa đi xa.
Trong thị trấn và các xã có nhiều đình làng, miếu cổ, nơi tổ chức lễ cúng đình, lễ cầu an theo mùa. Đình làng ở vùng này thường giản dị, mái ngói, sân rộng, có cây đa, cây me cổ thụ. Nếu đến tham quan, nên ăn mặc chỉnh tề và hỏi người trông đình trước khi vào bên trong.
Dịp Tết, người Tây Hòa đi làm xa ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ, Đồng Nai lục tục về quê, chợ Phú Thứ đông gấp mấy lần ngày thường. Những ngày ấy, các làng tổ chức họp mặt đồng hương, khuyến học, sửa sang đình miếu. Nhiều người dù đã định cư nơi khác lâu năm vẫn giữ mảnh ruộng, ngôi nhà cũ để mỗi năm có chỗ về.
Đồng lúa bờ nam và con nước Đồng Cam
Phía đông Tây Hòa là đồng lúa phẳng ở bờ nam sông Đà Rằng, một phần của vựa lúa lớn nhất Phú Yên cũ. Ruộng ở đây cấy hai vụ chính, có nơi ba vụ, năng suất khá nhờ phù sa và nước tưới đầy đủ. Hợp tác xã nông nghiệp ở nhiều xã lo việc làm đất, dẫn nước, cung ứng giống.
Nguồn nước chính đến từ hệ thống thủy nông Đồng Cam, lấy nước sông Ba ở chỗ sông vừa ra đồng bằng, rồi chia qua kênh chính, kênh nhánh về các cánh đồng ở cả hai bờ. Hệ thống được xây từ thời Pháp thuộc, qua nhiều lần tu sửa, nâng cấp, vẫn là xương sống của nông nghiệp vùng này.
Nước từ hồ thủy điện Sông Hinh ở thượng nguồn cũng được dẫn bổ sung cho vùng tưới phía nam, giúp đồng ruộng Tây Hòa đỡ khô hạn vào mùa nắng. Người nông dân ở đây quen theo dõi lịch cấp nước của các công trình thủy lợi để gieo cấy cho đúng thời vụ.
Mặt trái của vùng đồng bằng ven sông là lũ. Khi mưa lớn ở thượng nguồn, sông Đà Rằng dâng nhanh, các làng thấp ở bờ nam có thể bị ngập nhiều ngày. Người dân làm nhà cao, có gác lửng, chuẩn bị thuyền, kê đồ lên cao khi có tin lũ. Sau lũ, phù sa bồi lên ruộng, vụ sau lúa thường tốt hơn.
Sơn Thành, vùng mía chân núi phía tây
Phía tây Tây Hòa là vùng đồi thấp dưới chân núi, nơi có các xã Sơn Thành Đông, Sơn Thành Tây. Đất ở đây cao hơn đồng bằng, ít ngập, hợp với mía, sắn, bắp và cây ăn trái. Những cánh đồng mía rộng chạy dài tới chân núi, mùa thu hoạch xe tải chở mía về nhà máy đường của vùng.
Nghề trồng mía mang lại thu nhập ổn định cho nhiều gia đình nhưng cũng phụ thuộc giá cả và thời tiết. Có năm mía được giá, cả vùng sửa nhà, mua xe; có năm giá thấp, nhiều hộ chuyển sang cây khác. Việc liên kết với nhà máy, ký hợp đồng bao tiêu giúp người trồng bớt rủi ro.
Vùng Sơn Thành nằm trên đường đi từ đồng bằng lên Sông Hinh, nên có cả người Kinh và đồng bào Ê Đê, Ba Na sinh sống. Những buôn nhỏ của đồng bào nằm xen giữa các thôn, giữ một số nét văn hóa cao nguyên. Ở đây có thể thấy rõ sự chuyển tiếp giữa văn hóa đồng bằng duyên hải và văn hóa núi rừng.
Chăn nuôi bò là nghề phụ quan trọng ở vùng chân núi. Bò được thả trên đồi, bãi cỏ ven kênh, chiều lùa về chuồng; rơm rạ sau mùa gặt và ngọn mía sau thu hoạch là nguồn thức ăn sẵn có. Nhiều gia đình coi đàn bò như của để dành, khi cần tiền cho con đi học, sửa nhà thì bán một vài con.
Tây Hòa sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Tây Hòa không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Phú Thứ và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Có xã mới giữ lại tên Tây Hòa để gợi nhớ tên huyện, nhưng phạm vi đã khác. Muốn biết chính xác từng xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
Vì từng thuộc huyện Tuy Hòa, nhiều người quê Tây Hòa khi khai lý lịch vẫn quen ghi "huyện Tuy Hòa". Điều đó không sai về lịch sử, nhưng cần ghi rõ thời kỳ để người đọc hiểu. Cách ghi an toàn là: xã cũ, huyện Tuy Hòa (nay là Tây Hòa), tỉnh Phú Yên, kèm đơn vị hiện nay.
Sau sáp nhập, Tây Hòa cũ nằm ở vùng giữa tỉnh Đắk Lắk mới, gần thành phố Tuy Hòa cũ và trên trục đi lên Sông Hinh, Ea Kar. Người dân vẫn làm phần lớn thủ tục ở xã mới; những việc cấp tỉnh có thể làm trực tuyến hoặc qua điểm tiếp nhận được bố trí.
Giấy tờ ghi huyện Tuy Hòa, huyện Tây Hòa, tỉnh Phú Yên hay tỉnh Phú Khánh đều hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới như cấp đổi căn cước, đăng ký đất, thông tin sẽ được cập nhật theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk.
Về Tây Hòa: đi lại, mùa và vài lưu ý
Đường đi. Từ Tuy Hòa qua cầu sang bờ nam sông Đà Rằng rồi theo đường tỉnh về phía tây là tới Phú Thứ. Từ vùng Sơn Thành có đường đi tiếp lên Sông Hinh và quốc lộ 29 hướng lên cao nguyên. Đường đồng bằng phẳng, đi xe máy, xe đạp đều thuận.
Mùa đẹp. Mùa lúa xanh và lúa chín đầu năm, giữa năm là lúc đồng Tây Hòa đẹp nhất. Mùa mưa lũ cuối năm, các làng ven sông có thể ngập, đường đất trơn, nên hỏi tình hình trước khi đi vào sâu.
Ăn uống. Quanh chợ Phú Thứ có quán bánh canh, bánh xèo, cơm, cháo lòng. Ở các làng có rau đồng, cá đồng, gà thả vườn theo mùa. Đặc sản biển như cá ngừ thì phải xuống Tuy Hòa hoặc Đông Hòa mới phong phú.
Đất đai. Người mua đất ở vùng này nên kiểm tra quy hoạch, loại đất, vùng ngập lũ và tình trạng pháp lý. Đất ven sông có thể bị sạt lở bờ, đất trồng lúa không dễ chuyển sang đất ở. Hỏi cơ quan đất đai trước khi giao dịch.
Giấy tờ. Người quê Tây Hòa ở xa về làm thủ tục nên mang giấy tờ cũ ghi rõ thôn, xã để cán bộ đối chiếu với xã mới. Hỏi trước xem thủ tục có làm trực tuyến được không để đỡ đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tây Hòa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tây Hòa cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, thị trấn Phú Thứ và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Tây Hòa tách ra từ huyện nào?
Tây Hòa tách từ huyện Tuy Hòa cũ năm 2005. Huyện Tuy Hòa được chia đôi: phần phía tây thành huyện Tây Hòa, phần phía đông thành huyện Đông Hòa. Trước đó, năm 2002, một phần đất huyện Tuy Hòa đã được cắt sang lập huyện Phú Hòa.
Trung tâm huyện Tây Hòa ở đâu?
Trung tâm huyện Tây Hòa cũ là thị trấn Phú Thứ, nằm giữa đồng bằng bờ nam sông Đà Rằng, cách thành phố Tuy Hòa cũ không xa. Từ 1/7/2025, Phú Thứ thuộc một xã mới của tỉnh Đắk Lắk.
Giấy tờ ghi huyện Tuy Hòa ở vùng Tây Hòa có còn hợp lệ không?
Còn. Trước năm 2005, vùng Tây Hòa thuộc huyện Tuy Hòa, nên giấy tờ ghi như vậy là đúng ở thời điểm cấp và vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk.
Nước tưới cho đồng ruộng Tây Hòa lấy từ đâu?
Chủ yếu từ hệ thống thủy nông Đồng Cam lấy nước sông Ba, xây từ thời Pháp thuộc, cùng nguồn nước bổ sung từ hồ thủy điện Sông Hinh ở thượng nguồn. Kênh chính và kênh nhánh dẫn nước về các cánh đồng ở bờ nam sông Đà Rằng.
Tây Hòa và Đông Hòa khác nhau thế nào?
Cả hai cùng tách từ huyện Tuy Hòa cũ năm 2005. Tây Hòa ở phía tây, gồm đồng lúa bờ nam sông Đà Rằng và vùng mía chân núi; Đông Hòa ở phía đông giáp biển, có Mũi Điện, Vũng Rô, đèo Cả và lên thị xã năm 2020.