Huyện Tân Phú là đơn vị cực bắc của Đồng Nai cũ, nằm dọc quốc lộ 20 trước khi đường lên địa phận Lâm Đồng, ranh giới phía bắc là sông Đồng Nai. Phần Nam Cát Tiên của Vườn quốc gia Cát Tiên nằm trên đất Tân Phú. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn Tân Phú cũ thuộc một số xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Tân Phú là một tên gọi trùng ở nhiều nơi trong nước, nên bài này luôn nói rõ: huyện Tân Phú của tỉnh Đồng Nai cũ, không phải quận Tân Phú ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bài đi qua rừng Cát Tiên, dòng sông, con đường lên cao nguyên, đời sống người dân và những điều cần biết sau sáp nhập.
Vùng đất ở đầu quốc lộ 20 lên cao nguyên
Tân Phú nằm ở chỗ đồng bằng miền Đông bắt đầu nâng lên cao nguyên. Đi theo quốc lộ 20 từ Định Quán lên, qua trung tâm Tân Phú vài chục cây số là tới đất Lâm Đồng cũ, bắt đầu vùng đèo dốc.
Trước đây vùng này là rừng, nơi sinh sống của người Mạ, Chơro, Stiêng. Từ giữa thế kỷ XX, cùng với việc mở rộng quốc lộ 20, người Kinh từ nhiều miền lên khai hoang, lập các ấp dọc đường.
Sau năm 1975, nhiều đợt người từ các tỉnh phía Bắc, trong đó có đồng bào Tày, Nùng, Dao, vào lập nghiệp ở các xã ven rừng. Dân cư Tân Phú vì vậy đa dạng, nhiều phong tục cùng tồn tại.
Trung tâm huyện là thị trấn Tân Phú bên quốc lộ 20, có chợ, bệnh viện, trường học. Các xã còn lại trải dài hai bên đường và theo các nhánh rẽ vào phía sông Đồng Nai.
Vườn quốc gia Cát Tiên: phần Nam Cát Tiên
Vườn quốc gia Cát Tiên được thành lập đầu thập niên 1990, gồm ba phần Nam Cát Tiên, Tây Cát Tiên và Cát Lộc, trải trên đất Đồng Nai, Lâm Đồng và Bình Phước cũ. Phần Nam Cát Tiên, có trụ sở chính của vườn, nằm trên đất Tân Phú, bên kia sông Đồng Nai.
Đây là một trong những khu rừng nhiệt đới đất thấp lớn còn lại ở miền Nam, có nhiều loài động vật quý như bò tót, voọc, vượn, gấu, nhiều loài chim. Khu vực từng là nơi cuối cùng ghi nhận tê giác Java ở Việt Nam; cá thể cuối được phát hiện đã chết vào năm 2010.
Bàu Sấu, vùng đất ngập nước trong rừng, được công nhận là khu Ramsar năm 2005. Năm 2011, Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai, gồm vùng Cát Tiên và các khu rừng liên quan, được UNESCO công nhận.
Khách vào vườn thường qua bến sông, đi phà nhỏ sang bờ bên kia. Có tour đi bộ rừng, đạp xe, xem thú đêm. Muốn đến Bàu Sấu cần đi cùng kiểm lâm hoặc hướng dẫn viên của vườn; giá vé, giờ mở cửa nên hỏi trực tiếp ban quản lý.
Sông Đồng Nai ở thượng nguồn
Ở Tân Phú, sông Đồng Nai còn mang dáng sông vùng cao: nước chảy mạnh hơn vào mùa mưa, hai bờ là rừng và bãi bồi. Sông làm ranh giới tự nhiên giữa Tân Phú với vùng Cát Tiên của Lâm Đồng cũ.
Người dân ven sông sống bằng nghề làm vườn, trồng bắp, đậu, một số nhà đánh cá. Mùa nước lên, các bãi bồi ngập, khi nước rút để lại lớp phù sa cho mùa vụ sau.
Thủy điện ở thượng nguồn ảnh hưởng nhiều đến mực nước sông. Có những đợt xả lũ khiến nước lên nhanh; chính quyền thường thông báo trước, người dân ven sông cần theo dõi.
Đứng trên bờ Tân Phú nhìn sang rừng Cát Tiên lúc sáng sớm, sương phủ mặt sông, là một trong những cảnh đẹp nhất của Đồng Nai cũ.
Ven sông còn một số bến đò ngang nhỏ, người dân dùng để chở hàng, chở người qua lại. Khi đi đò, mặc áo phao nếu có, không chở quá tải, và không qua sông khi nước đang lên nhanh.
Nông nghiệp đồi: điều, cà phê, cây trái
Đất Tân Phú phần lớn là đồi thấp, đất đỏ và đất xám, khí hậu mát hơn đồng bằng. Điều, cà phê, tiêu là những cây trồng lâu đời, kèm theo bắp, đậu ở chân đồi.
Những năm gần đây, cây ăn trái như sầu riêng, bơ, xoài, mít được trồng nhiều hơn, theo xu hướng chung của miền Đông. Chăn nuôi bò, dê, gà thả vườn cũng phổ biến ở các xã ven rừng.
Vì gần rừng, nhiều nơi có xung đột giữa người và động vật hoang dã, như voi rừng hay khỉ phá rẫy ở một số giai đoạn. Kiểm lâm và chính quyền địa phương có cách xử lý riêng, người dân không tự ý săn bắt.
Các chợ quê bán măng rừng trồng, mật ong, trái cây theo mùa. Nên hỏi nguồn gốc khi mua những thứ gắn chữ "rừng", vì nhiều thứ là hàng trồng, nuôi.
Nhiều hộ ở các xã ven vườn quốc gia tham gia nhận khoán bảo vệ rừng hoặc làm dịch vụ cho khách như nấu ăn, cho thuê xe đạp, chở khách. Thu nhập từ du lịch chưa nhiều, nhưng giúp một số gia đình bớt phụ thuộc vào giá nông sản.
Tân Phú cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Tân Phú không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đồng Nai, trong đó có xã gắn với vùng Nam Cát Tiên. Tên cụ thể của từng xã mới nên tra bảng sắp xếp chính thức.
Lưu ý tránh nhầm với phường Tân Phú hay quận Tân Phú cũ của Thành phố Hồ Chí Minh, cũng như các xã mang tên Tân Phú ở nơi khác. Khi ghi địa chỉ, nên luôn kèm tên tỉnh Đồng Nai.
Vườn quốc gia Cát Tiên vẫn là một đơn vị quản lý riêng, trải trên đất các tỉnh mới là Đồng Nai và Lâm Đồng. Việc sáp nhập tỉnh không làm thay đổi ranh giới vườn.
Giấy tờ ghi huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai vẫn còn hiệu lực. Khi làm thủ tục, mang theo giấy tờ cũ để cán bộ đối chiếu với địa danh mới.
Đi lại và lưu ý khi vào rừng
Từ Biên Hòa lên Tân Phú theo quốc lộ 1 tới Dầu Giây rồi rẽ quốc lộ 20, đi qua Thống Nhất, Định Quán. Đường đông xe tải, xe khách đi Đà Lạt, cần chú ý khi vượt.
Muốn vào Vườn quốc gia Cát Tiên, rẽ khỏi quốc lộ 20 theo đường vào phía sông, đi thêm một đoạn khá dài. Xe khách không vào tận nơi; khách thường thuê xe hoặc đi xe máy.
Khi đi rừng, mặc quần áo dài, mang giày kín, thuốc chống côn trùng, đi theo hướng dẫn viên. Mùa mưa có vắt rừng, đường trơn; không tự đi đường mòn khi chưa hỏi kiểm lâm.
Không mang về cây, động vật, không cho thú ăn. Rác mang theo về lại, vì vườn quốc gia là khu bảo tồn với quy định riêng.
Ở trung tâm Tân Phú và gần cổng vườn có nhà nghỉ, nhà dân cho thuê phòng. Mùa cao điểm cuối tuần, lễ tết nên đặt trước; các ngày thường thì khá vắng, dễ tìm chỗ.
Người Mạ, Chơro, Stiêng và những làng ven rừng
Người Mạ là một trong những cư dân bản địa của vùng thượng nguồn sông Đồng Nai, sống ở cả Tân Phú lẫn vùng Lâm Đồng cũ bên kia sông. Họ có truyền thống làm rẫy, dệt vải, đan lát, và nhiều câu chuyện, lễ thức gắn với rừng và sông.
Người Chơro, Stiêng cũng có mặt ở một số xã của Tân Phú. Khi rừng được giao cho các đơn vị bảo tồn, nhiều gia đình bản địa được nhận khoán bảo vệ rừng, vừa giữ rừng vừa có thu nhập. Một số người làm hướng dẫn viên, chèo thuyền đưa khách trong vườn quốc gia.
Bên cạnh đó là các làng của người Kinh từ nhiều miền, người Tày, Nùng, Dao từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp sau năm 1975. Các làng này giữ nhiều phong tục quê gốc như cúng rừng, làm bánh, hát giao duyên trong ngày lễ.
Sự đa dạng ấy làm Tân Phú khác với các vùng công nghiệp phía nam tỉnh. Đi chợ phiên ở một số xã, có thể gặp rau rừng trồng, măng, mật ong, đồ đan, cạnh hàng tạp hóa bình thường.
Mùa nào đến Tân Phú và Cát Tiên
Mùa khô, khoảng từ tháng mười hai tới tháng tư năm sau, đường rừng khô ráo, dễ đi bộ, dễ đạp xe. Đây cũng là lúc thú rừng hay ra các vùng nước như Bàu Sấu, nên khả năng nhìn thấy chim, thú cao hơn.
Mùa mưa rừng xanh, thác suối đầy nước, nhưng đường trơn, nhiều vắt, một số tuyến có thể đóng tạm vì ngập. Khách đi mùa này nên hỏi trước ban quản lý tuyến nào còn mở.
Lễ tết và cuối tuần, các đoàn học sinh, sinh viên, khách từ Thành phố Hồ Chí Minh lên đông. Ai thích yên tĩnh nên chọn ngày thường.
Dù đi mùa nào, nên ở lại ít nhất một đêm để có thể đi rừng sáng sớm hoặc xem thú đêm, vì đi về trong ngày từ Biên Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh thường quá vội.
Mùa nào cũng nên mang áo mưa mỏng, đèn pin, nước uống, đồ ăn nhẹ và túi đựng rác. Điện thoại có thể mất sóng ở sâu trong rừng, nên báo trước lộ trình cho người thân và ghi lại số điện thoại của ban quản lý vườn trước khi vào.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tân Phú Đồng Nai nay thuộc tỉnh nào?
Tân Phú cũ của Đồng Nai nay thuộc tỉnh Đồng Nai mới, hợp nhất với Bình Phước theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn chia thành các xã mới.
Vườn quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh nào?
Vườn quốc gia Cát Tiên trải trên đất nhiều tỉnh. Phần Nam Cát Tiên, nơi có trụ sở chính, nằm trên đất huyện Tân Phú cũ của Đồng Nai; các phần khác thuộc vùng Lâm Đồng cũ và Bình Phước cũ.
Bàu Sấu là gì?
Bàu Sấu là vùng đất ngập nước nằm trong Vườn quốc gia Cát Tiên, được công nhận là khu Ramsar năm 2005. Muốn vào Bàu Sấu cần đi cùng hướng dẫn viên hoặc kiểm lâm của vườn.
Huyện Tân Phú Đồng Nai có liên quan đến quận Tân Phú ở Thành phố Hồ Chí Minh không?
Không. Đây là hai đơn vị hoàn toàn khác nhau, chỉ trùng tên. Huyện Tân Phú nằm ở cực bắc Đồng Nai cũ, còn quận Tân Phú là một quận nội thành cũ của Thành phố Hồ Chí Minh.
Từ Tân Phú đi Đà Lạt theo đường nào?
Đi tiếp quốc lộ 20 về phía bắc, qua địa phận Lâm Đồng cũ và đèo Bảo Lộc để lên Đà Lạt. Đường đông xe tải, nhiều đoạn đèo dốc, cần chú ý an toàn.
Tê giác Java còn ở Cát Tiên không?
Không. Cát Tiên từng là nơi cuối cùng ghi nhận tê giác Java ở Việt Nam; cá thể cuối được phát hiện đã chết vào năm 2010. Câu chuyện này thường được nhắc để nói về bảo tồn.