Huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang cũ: kênh Cái Sắn và cánh đồng lúa bàn cờ

Huyện Tân Hiệp là đơn vị cấp huyện nội đồng phía đông bắc tỉnh Kiên Giang, giáp Cần Thơ. Ngay trước 1/7/2025 huyện có thị trấn Tân Hiệp và mười xã Tân An, Tân Hiệp A, Tân Hiệp B, Tân Hòa, Tân Hội, Tân Thành, Thạnh Đông, Thạnh Đông A, Thạnh Đông B, Thạnh Trị. Nay địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành ba xã Tân Hiệp, Tân Hội và Thạnh Đông.

Tân Hiệp là vùng đất mới khai phá trong thế kỷ XX, nơi ruộng được chia thành những ô vuông vức theo kênh đào, và là một trong những nơi trồng lúa thâm canh nhất của Kiên Giang cũ. Bài này kể chuyện con kênh Cái Sắn, những người đến lập nghiệp, nghề lúa và cách địa bàn huyện cũ chia về ba xã mới.

Vị trí: cửa ngõ đông bắc của Rạch Giá

Tân Hiệp nằm giữa Rạch Giá và Cần Thơ, phía bắc giáp Hòn Đất và vùng Thoại Sơn của An Giang cũ, phía đông giáp vùng Vĩnh Thạnh, Cờ Đỏ của Cần Thơ, phía nam giáp Châu Thành, Giồng Riềng. Quốc lộ 80 chạy qua huyện, là đường chính từ Cần Thơ, Long Xuyên về Rạch Giá.

Địa hình bằng phẳng, đất phù sa được nước sông Hậu dẫn sang qua các kênh lớn. Trước kia đây là vùng trũng ngập, nhiều nơi phèn, cỏ năng, tràm mọc hoang; người ta gọi chung là đồng hoang Rạch Giá. Kênh đào biến vùng này thành ruộng.

Thị trấn Tân Hiệp, huyện lỵ cũ, nằm bên quốc lộ 80, là nơi tập trung chợ, trường học, bệnh viện, các cơ sở xay xát lúa. Đi xe từ Rạch Giá lên Tân Hiệp không lâu, nên nhiều người Tân Hiệp làm việc, buôn bán ở Rạch Giá.

Vì nằm trên trục quốc lộ, Tân Hiệp là nơi xe khách, xe tải đi qua thường xuyên. Ven đường là nhà cửa san sát, quán xá, cửa hàng vật tư nông nghiệp; sâu vào trong là ruộng lúa bát ngát.

Kênh Cái Sắn và những người đến lập nghiệp

Kênh Cái Sắn là con kênh lớn nối vùng Rạch Giá với sông Hậu, đào thời Pháp. Giữa thập niên 1950, chính quyền Sài Gòn lập khu dinh điền Cái Sắn, đưa nhiều gia đình di cư từ miền Bắc vào khai phá vùng đất hai bên kênh. Họ chia ruộng theo từng lô, đào kênh ngang, dựng nhà dọc bờ kênh.

Những con kênh ngang được đánh số, ví dụ kênh Một, kênh Hai, kênh Ba, cắt vuông góc với kênh chính, tạo ra các ô ruộng vuông vức hiếm thấy ở những vùng đất khai phá tự nhiên. Đến nay, người địa phương vẫn chỉ đường bằng số kênh: nhà ở kênh mấy, bờ nào.

Người lập nghiệp ở Cái Sắn mang theo giọng nói, món ăn, nếp làng của quê cũ, nên nhiều xóm ở Tân Hiệp có nét riêng khác với xóm Nam Bộ lâu đời. Nhiều nhà thờ, nhà văn hóa họ đạo xây dọc kênh, gắn với lịch sử di cư của cộng đồng.

Sau năm 1975, vùng Cái Sắn thuộc Kiên Giang được tổ chức thành huyện Tân Hiệp, huyện lỵ là thị trấn Tân Hiệp. Phần Cái Sắn phía đông thuộc đất Cần Thơ ngày nay, nên người hai bên ranh nhiều nhà có họ hàng với nhau.

Ruộng ô bàn cờ và lúa thâm canh

Tân Hiệp nổi tiếng về lúa. Đất phù sa, nước ngọt quanh năm, ruộng vuông vức dễ cơ giới hóa, nên huyện làm lúa hai đến ba vụ một năm, năng suất thuộc nhóm cao của tỉnh. Mùa gặt, máy gặt đập liên hợp, xe chở lúa, ghe lúa nối đuôi nhau trên kênh.

Nhiều xã của Tân Hiệp làm lúa giống, cung cấp giống cho các vùng khác. Các mô hình cánh đồng lớn, liên kết với doanh nghiệp thu mua được triển khai ở đây từ sớm. Người Tân Hiệp quen với máy sạ, máy bay không người lái phun thuốc, sấy lúa bằng máy.

Đi kèm với lúa là nghề xay xát, sấy lúa, kinh doanh vật tư, cho thuê máy nông nghiệp. Dọc quốc lộ 80 và các kênh lớn có nhiều lò sấy, nhà máy xay, kho chứa. Đây là nguồn việc làm cho nhiều lao động địa phương.

Thâm canh liên tục cũng có mặt trái: đất bạc màu nếu không luân canh, sâu bệnh dễ bùng phát, chi phí phân thuốc cao. Những năm gần đây, nông dân được khuyến khích giảm phân thuốc, xen một vụ màu hoặc nuôi thủy sản trên ruộng để giữ sức đất.

Đời sống dọc kênh và chợ Tân Hiệp

Nhà ở Tân Hiệp phần lớn nằm thành dãy dọc kênh và dọc quốc lộ. Mỗi nhà có bến nước, ghe xuồng; sau nhà là vườn cây, ao cá, rồi tới ruộng. Đường bê tông chạy dọc bờ kênh nối các xã với thị trấn.

Chợ thị trấn Tân Hiệp họp từ sáng sớm, bán đủ thứ từ cá đồng, rau màu tới vật tư nông nghiệp. Các chợ xã nhỏ hơn, họp theo giờ quen. Người Tân Hiệp hay ăn sáng bằng hủ tiếu, bún, bánh mì; các món từ cá đồng, ốc, ếch là món nhà.

Mùa nước nổi ở Tân Hiệp không mạnh như vùng đầu nguồn, nhưng vẫn có cá linh, bông điên điển về theo nước. Mùa khô, kênh cạn bớt, ghe lớn khó đi ở vài đoạn.

Người ở xa về Tân Hiệp nên hỏi đường theo số kênh và tên bờ, ví dụ kênh Năm bờ bắc. Đó là cách người địa phương chỉ đường chính xác nhất, nhanh hơn tên ấp.

Huyện Tân Hiệp cũ nay thuộc ba xã nào

Theo phương án sắp xếp năm 2025, mười một đơn vị cấp xã của Tân Hiệp gom thành ba xã của tỉnh An Giang:

Chỗ dễ nhầm nhất: xã Thạnh Đông cũ nay thuộc xã Tân Hiệp, còn xã Thạnh Đông mới lại gồm Thạnh Đông A, Tân Hiệp A, Thạnh Trị. Tương tự, Tân Hiệp A về xã Thạnh Đông, Tân Hiệp B về xã Tân Hiệp.

Khi đối chiếu giấy tờ, hãy dò theo tên ấp và số kênh, đừng dựa vào chữ Tân Hiệp hay Thạnh Đông trên giấy, vì tên cũ và tên mới đã bị xáo lại.

Từ 1/7/2025: Tân Hiệp trong tỉnh An Giang

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kiên Giang nhập vào tỉnh An Giang, cấp huyện thôi hoạt động. Ba xã mới của Tân Hiệp trực thuộc thẳng tỉnh, trung tâm tỉnh ở Rạch Giá, cách không xa theo quốc lộ 80.

Tân Hiệp nay giáp vùng Thoại Sơn của An Giang cũ trong cùng một tỉnh, còn phía đông vẫn giáp thành phố Cần Thơ mới. Người dân vùng ranh quen đi chợ, đi khám bệnh ở Cần Thơ; thủ tục hành chính thì làm ở xã thuộc tỉnh An Giang nơi mình cư trú.

Thủ tục hằng ngày làm ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã; nhiều việc nộp qua dịch vụ công trực tuyến. Mỗi xã mới gom ba đến bốn xã cũ, nên người ở ấp xa nên hỏi trước nơi nhận hồ sơ gần nhất.

Giấy tờ cũ ghi xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị. Khi khai mới, ghi ấp, xã Thạnh Đông, tỉnh An Giang, có thể kèm tên cũ trong ngoặc để tránh nhầm.

Tân Hiệp trên đường từ Cần Thơ về Rạch Giá

Với người đi xe từ Cần Thơ, Long Xuyên về Rạch Giá, Tân Hiệp là đoạn đường cuối trước khi vào phố biển. Hai bên quốc lộ 80 là chợ, cây xăng, quán ăn, cửa hàng vật tư, xen những đoạn mở ra ruộng lúa rộng. Xe khách thường dừng ở Tân Hiệp đón trả khách.

Quán ăn ven quốc lộ phục vụ người đi đường với hủ tiếu, cơm tấm, bánh canh, các món cá đồng. Mùa gặt, dọc đường có các điểm sấy lúa, xe tải chở lúa ra vào, người lái xe nên chú ý giảm tốc.

Trên đoạn quốc lộ qua thị trấn và các xã, đường đông vào giờ tan học, giờ chợ. Người đi xe máy từ xa nên nghỉ ở Tân Hiệp trước khi vào Rạch Giá, vì đây là nơi dừng chân tiện nhất.

Từ 1/7/2025, khi Rạch Giá là trung tâm tỉnh An Giang mới, lượng xe qua Tân Hiệp từ phía Long Xuyên, Châu Đốc có thể tăng, vì quốc lộ 80 và các tuyến song song là đường ngắn nhất nối hai đầu tỉnh mới.

Gốc gác người Tân Hiệp và chuyện tìm họ hàng

Người Tân Hiệp có nhiều gốc: con cháu những gia đình di cư từ miền Bắc giữa thập niên 1950, người miền Tây từ Cần Thơ, Vĩnh Long, Long Xuyên đến khai phá, và những người đến sau năm 1975. Vì vậy trong cùng một ấp có thể nghe nhiều giọng nói, thấy nhiều kiểu bữa cơm.

Nhiều gia đình gốc Bắc còn giữ gia phả, nhớ tên làng cũ ở Thái Bình, Nam Định, Hải Dương. Người muốn tìm lại họ hàng có thể hỏi ở các nhà văn hóa họ đạo, ban liên lạc đồng hương, hoặc người cao tuổi trong ấp.

Giấy tờ đất ở vùng dinh điền cũ có lịch sử phức tạp, nhiều lô đất qua nhiều đời chuyển nhượng. Người mua bán đất ở đây nên xem kỹ nguồn gốc, ranh thửa, và hỏi cán bộ địa chính xã trước khi giao dịch.

Ngày nay, sau gần bảy mươi năm từ thời dinh điền, con cháu các gia đình gốc khác nhau đã hòa vào nhau qua hôn nhân, làm ăn. Người Tân Hiệp tự nhận mình là người miền Tây, dù trong bữa cơm còn món dưa cà, món canh quê cũ của ông bà.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Tân Hiệp cũ gồm những xã nào?

Ngay trước 1/7/2025, Tân Hiệp gồm thị trấn Tân Hiệp và mười xã Tân An, Tân Hiệp A, Tân Hiệp B, Tân Hòa, Tân Hội, Tân Thành, Thạnh Đông, Thạnh Đông A, Thạnh Đông B, Thạnh Trị.

Huyện Tân Hiệp nay thuộc tỉnh nào?

Tân Hiệp nay thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành ba xã Tân Hiệp, Tân Hội và Thạnh Đông.

Xã Thạnh Đông cũ nay thuộc xã nào?

Xã Thạnh Đông cũ nay thuộc xã Tân Hiệp, cùng thị trấn Tân Hiệp, xã Tân Hiệp B và Thạnh Đông B. Xã Thạnh Đông mới là đơn vị khác, gồm Thạnh Đông A, Tân Hiệp A và Thạnh Trị cũ.

Kênh Cái Sắn ở đâu?

Kênh Cái Sắn là con kênh lớn nối vùng Rạch Giá với sông Hậu, chạy qua đất Tân Hiệp và một phần Cần Thơ. Giữa thập niên 1950, vùng hai bên kênh được lập khu dinh điền, đón nhiều gia đình di cư đến khai phá.

Vì sao ruộng ở Tân Hiệp vuông vức như bàn cờ?

Vì vùng này được khai phá theo quy hoạch: kênh chính và các kênh ngang đánh số cắt vuông góc, chia đất thành từng lô đều nhau. Nhờ vậy ruộng dễ dẫn nước, dễ đưa máy móc vào làm.

Giấy tờ ghi huyện Tân Hiệp có phải đổi không?

Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Giấy tờ cấp hợp lệ trước 1/7/2025 vẫn dùng được. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ được ghi theo xã mới và tỉnh An Giang.