Huyện Tam Nông của Đồng Tháp cũ nằm ở bờ bắc sông Tiền, giữa vùng trũng Đồng Tháp Mười; trung tâm huyện là thị trấn Tràm Chim, nơi có Vườn quốc gia Tràm Chim, một vùng đất ngập nước được công nhận khu Ramsar năm 2012 và nổi tiếng với sếu đầu đỏ. Từ 1/7/2025 đất huyện cũ thuộc một số xã của tỉnh Đồng Tháp mới.
Tỉnh Phú Thọ cũ cũng có một huyện Tam Nông; bài này chỉ nói về huyện thuộc Đồng Tháp. Bạn sẽ đọc về vị trí, chuyện tách Thanh Bình, Vườn quốc gia Tràm Chim và những mùa sếu, đời sống làm lúa, bắt cá trên đồng ngập, cùng cách đọc địa chỉ cũ sau ngày hợp nhất tỉnh.
Vị trí: giữa sông Tiền và vùng trũng phía bắc
Huyện Tam Nông cũ trải từ bờ bắc sông Tiền lên tới sâu trong vùng Đồng Tháp Mười. Phía tây và tây bắc là đất Hồng Ngự, Tân Hồng; phía nam là sông Tiền và đất Thanh Bình; phía đông là vùng đồng trũng mênh mông hướng về Tháp Mười và đất Long An cũ. Địa hình thấp, bằng phẳng, nhiều kênh đào thẳng tắp chạy ngang dọc, chia đồng ruộng thành ô vuông.
Huyện gồm thị trấn Tràm Chim và các xã như An Long, An Hòa, Phú Thành A, Phú Thành B, Phú Ninh, Phú Thọ, Phú Cường, Phú Hiệp, Phú Đức, Hòa Bình, Tân Công Sính. Các xã gần sông Tiền có đất phù sa, làng xóm dọc bờ; càng vào phía trong đất càng trũng, nhiều phèn, dân cư dựng nhà theo các tuyến kênh. Thị trấn Tràm Chim nằm giữa huyện, sát bên vườn quốc gia cùng tên.
Theo các tư liệu địa chí, cuối thập niên 1980 huyện Tam Nông được chia làm hai, phần phía nam lập thành huyện Thanh Bình. Từ đó Tam Nông là huyện trũng điển hình, mang đậm dáng dấp Đồng Tháp Mười hơn hẳn các huyện ven sông. Khi tra giấy tờ của người sinh trước thời điểm ấy, ghi "huyện Tam Nông" có thể là vùng nay thuộc Thanh Bình.
Vườn quốc gia Tràm Chim: mẫu Đồng Tháp Mười còn sót lại
Vườn quốc gia Tràm Chim là một trong số ít nơi còn giữ được hình dáng nguyên thủy của vùng Đồng Tháp Mười: đồng cỏ ngập theo mùa, những khoảnh rừng tràm, đầm sen, lung bàu. Khu vực được bảo vệ từ những năm sau 1975, trở thành khu bảo tồn rồi được công nhận vườn quốc gia vào cuối thập niên 1990. Năm 2012, Tràm Chim được công nhận là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.
Hệ sinh thái ở đây phong phú: cỏ năng, lúa ma, sen, súng, tràm, cùng hàng trăm loài chim nước như cò, diệc, cồng cộc, le le, giang sen. Mùa nước nổi, đồng cỏ chìm dưới nước, cá từ sông theo nước vào sinh sản; mùa khô, nước rút, chim tụ về các lung bàu còn nước để kiếm ăn. Người quản lý vườn phải điều tiết nước, phòng cháy rừng tràm mỗi mùa khô.
Vườn quốc gia còn là nơi nghiên cứu, học tập về đất ngập nước của sinh viên, nhà khoa học trong và ngoài nước. Những tranh luận về cách giữ nước, đốt cỏ, quản lý cây xâm hại như mai dương từng diễn ra nhiều năm, cho thấy giữ một vùng đất ngập tự nhiên giữa đồng lúa không đơn giản. Khách đến tham quan cần theo đúng tuyến, đúng hướng dẫn của ban quản lý.
Sếu đầu đỏ và những mùa vắng sếu
Sếu đầu đỏ là loài chim lớn, cao gần bằng người, đầu và cổ trên có màu đỏ, thường đi thành cặp hoặc nhóm nhỏ. Từ nhiều thập niên trước, mỗi mùa khô sếu bay từ phía Campuchia về Tràm Chim kiếm ăn củ năng, rễ cỏ trên những bãi đất ẩm. Hình ảnh đàn sếu bay về Tràm Chim từng là biểu tượng của vùng đất này.
Tuy vậy, số sếu về Tràm Chim giảm mạnh qua thời gian. Báo chí nhiều năm gần đây đưa tin chỉ còn vài cá thể, có mùa không thấy con nào. Nguyên nhân được nhắc tới gồm mất nơi kiếm ăn do đồng ruộng thay thế đồng cỏ, thay đổi chế độ nước, và suy giảm chung của quần thể sếu trong khu vực. Một số chương trình hợp tác quốc tế đã được triển khai để thử nhân nuôi, thả sếu.
Với khách du lịch, điều quan trọng là đừng đặt nặng chuyện phải thấy sếu. Thay vào đó, Tràm Chim vẫn có cảnh quan đồng ngập đẹp, nhiều loài chim nước khác, và là nơi tốt để hiểu vì sao một loài chim lớn có thể biến mất khi môi trường sống thay đổi. Nếu muốn ngắm chim, nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang ống nhòm, giữ yên lặng.
Lúa, cá đồng và người khai hoang vùng trũng
Phần lớn đất Tam Nông ngoài vườn quốc gia là ruộng lúa. Khi kênh đào được mở, nước ngọt dẫn vào rửa phèn, người các nơi tới khai hoang, đắp bờ, làm lúa. Từ một vùng lau sậy, Tam Nông trở thành vựa lúa, nhiều nơi làm hai, ba vụ một năm nhờ đê bao. Máy gặt, máy sấy, ghe chở lúa là hình ảnh quen của mỗi mùa thu hoạch.
Mùa nước nổi ở Tam Nông là mùa cá: cá linh, cá lóc, cá rô, cá trê, lươn, ếch. Người dân giăng lưới, đặt lọp, câu cắm; nhiều nhà nuôi cá trong ruộng sau mùa gặt. Bông súng, bông điên điển, rau muống đồng là thứ rau theo nước, vừa ăn trong nhà vừa bán ở chợ. Những năm lũ thấp, nguồn cá đồng giảm rõ, người dân phải tìm thêm nghề khác.
Người Tam Nông phần lớn là con cháu các lớp người khai hoang đến từ nhiều tỉnh miền Tây sau năm 1975, nên nếp sống pha trộn, cởi mở. Nhà cửa dựng dọc kênh, nhiều nhà vẫn là nhà sàn hoặc nhà nền cao để tránh nước. Con trẻ lớn lên quen sông nước, biết bơi, biết chèo xuồng từ nhỏ, nhưng mùa lũ vẫn là mùa người lớn phải canh chừng trẻ con nhiều nhất.
Tam Nông trong ký ức người đi khai hoang
Người lớn tuổi ở Tam Nông hay kể về những năm đầu đến vùng đất này: đồng hoang mênh mông, cỏ năng, lác cao quá đầu, nước phèn vàng đục, muỗi đòn xóc bay thành đám. Nhà cửa ban đầu chỉ là chòi lá dựng trên bờ kênh mới đào, nước uống phải lắng phèn bằng phèn chua hay chở từ sông Tiền lên. Ai chịu nổi những mùa đầu ấy mới bám trụ được tới hôm nay.
Những công trình thủy lợi lớn sau năm 1975 đã thay đổi hẳn vùng đất: kênh đào dẫn nước ngọt về rửa phèn, đê bao giữ lúa, đường đê thành đường đi. Từ chòi lá, các tuyến dân cư dần có nhà tường, điện, nước sạch, trường học. Câu chuyện của Tam Nông là câu chuyện chung của cả vùng Đồng Tháp Mười: biến một vùng trũng phèn thành nơi làm ra lúa gạo.
Chính quá trình ấy cũng là lý do người ta muốn giữ lại một mảnh Tràm Chim. Khi đồng ruộng phủ kín, những gì còn lại của vùng ngập tự nhiên trở nên quý; con cháu những người khai hoang hôm nay đưa khách đi xem đồng cỏ, rừng tràm để kể lại đất này từng thế nào trước khi thành ruộng.
Món ăn đồng ngập và quà từ Tam Nông
Ẩm thực Tam Nông mang vị của đồng ngập: cá lóc nướng trui ăn với rau sống, lẩu mắm bông súng, canh chua cá linh bông điên điển, cá rô kho tộ, ếch xào lăn, chuột đồng nướng. Những món này nấu đơn giản, dựa vào độ tươi của cá và rau. Quán ăn quanh thị trấn Tràm Chim phục vụ khách tham quan vườn quốc gia, thường có thực đơn theo mùa.
Mùa sen, hạt sen, ngó sen, trà sen là những thứ có thể mua làm quà. Mắm cá linh, khô cá lóc, khô cá sặc cũng được ưa chuộng. Một số hộ làm đồ thủ công từ lục bình, cỏ năng như giỏ, túi, tấm lót, bán cho khách tham quan.
Khi mua thực phẩm tự làm, nên chọn nơi bán có địa chỉ rõ ràng, hỏi cách bảo quản. Đồ thủ công từ lục bình, cỏ năng cần để nơi khô ráo, phơi nắng nhẹ định kỳ để không bị mốc. Không mua chim, thú hoang hay sản phẩm từ động vật hoang dã, vừa vi phạm pháp luật vừa làm hại chính hệ sinh thái mà vườn quốc gia đang bảo vệ.
Đến Tràm Chim: chuẩn bị và lưu ý
Đi Tràm Chim không khó, nhưng chuẩn bị kỹ sẽ giúp chuyến đi trọn vẹn hơn. Vài bước gợi ý:
- Chọn mùa: mùa nước nổi khoảng tháng 8 tới tháng 11 âm lịch hợp đi xuồng, ngắm đồng ngập; mùa khô hợp quan sát chim tụ về các lung bàu.
- Liên hệ ban quản lý vườn hoặc nơi bán vé để biết giờ mở cửa, tuyến tham quan, giá vé, giá xuồng, có cần đặt trước không.
- Mang theo mũ nón, áo dài tay, thuốc chống muỗi, nước uống, ống nhòm nếu muốn ngắm chim; mặc áo phao khi lên xuồng.
- Đi theo tuyến được hướng dẫn, không tự ý vào vùng lõi, không đốt lửa, không xả rác, không gây tiếng ồn lớn.
- Đi sớm buổi sáng hoặc chiều muộn để tránh nắng và có nhiều cơ hội gặp chim; ăn uống ở thị trấn Tràm Chim trước khi về.
Từ Cao Lãnh lên Tràm Chim đi theo đường bộ qua Thanh Bình, mất khoảng một buổi cho cả đi lẫn tham quan. Từ Hồng Ngự xuống cũng gần. Đường trong vùng trũng nhiều đoạn chạy trên đê, hẹp, nên chạy chậm, nhất là lúc trời tối hay mưa.
Từ 1/7/2025: huyện Tam Nông cũ nay thuộc đâu
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đồng Tháp hợp nhất với Tiền Giang thành tỉnh Đồng Tháp mới, trung tâm hành chính ở khu vực Mỹ Tho. Huyện Tam Nông không còn là đơn vị hành chính từ 1/7/2025; thị trấn Tràm Chim và các xã cũ được ghép thành một số xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Vườn quốc gia Tràm Chim vẫn là khu bảo tồn với ranh giới và ban quản lý riêng, không phụ thuộc việc sắp xếp xã. Tên Tràm Chim vì vậy tiếp tục được dùng, cả trong tên vườn lẫn trong đời sống. Khi tra địa chỉ một hộ dân cũ ở Tam Nông, nên dựa vào tên xã, ấp cũ để đối chiếu bảng của tỉnh.
Giấy tờ ghi "huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp" khác hoàn toàn với "huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ", nên luôn đọc kèm tên tỉnh. Giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị theo nguyên tắc chung; khi làm thủ tục mới, ghi theo xã mới và hỏi bộ phận một cửa nếu cần xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tam Nông Đồng Tháp có trung tâm ở đâu?
Trung tâm huyện Tam Nông của Đồng Tháp cũ là thị trấn Tràm Chim, nằm sát Vườn quốc gia Tràm Chim. Từ 1/7/2025 không còn cấp huyện, thị trấn trở thành một phần của xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Vườn quốc gia Tràm Chim là khu Ramsar từ năm nào?
Tràm Chim được công nhận là khu Ramsar, vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế, vào năm 2012. Trước đó khu vực đã được bảo vệ từ sau năm 1975 và được công nhận vườn quốc gia vào cuối thập niên 1990.
Đến Tràm Chim có chắc thấy sếu đầu đỏ không?
Không chắc. Những năm gần đây số sếu về Tràm Chim rất ít, có mùa không thấy con nào. Khách vẫn có thể ngắm nhiều loài chim nước khác và cảnh đồng ngập; nên hỏi ban quản lý về tình hình chim trước khi đi.
Tam Nông Đồng Tháp khác Tam Nông Phú Thọ thế nào?
Hai huyện trùng tên nhưng ở hai miền: Tam Nông của Đồng Tháp là huyện vùng trũng Đồng Tháp Mười, có Tràm Chim; Tam Nông của Phú Thọ là huyện trung du phía Bắc. Khi tra cứu luôn ghi kèm tên tỉnh.
Huyện Tam Nông nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, đất huyện Tam Nông của Đồng Tháp cũ thuộc tỉnh Đồng Tháp mới, gồm Đồng Tháp cũ và Tiền Giang cũ. Thị trấn và các xã cũ được ghép thành một số xã mới.
Mùa nào đi Tràm Chim đẹp nhất?
Mùa nước nổi, khoảng tháng 8 tới tháng 11 âm lịch, hợp đi xuồng ngắm đồng ngập, sen súng. Mùa khô, khoảng cuối năm tới đầu mùa mưa, chim tụ về các lung bàu còn nước, hợp cho người thích quan sát chim.