Huyện Sông Hinh là huyện miền núi ở phía tây nam Phú Yên cũ, trung tâm là thị trấn Hai Riêng, giáp Đắk Lắk cũ ở phía tây và Khánh Hòa ở phía nam. Huyện được lập trên phần đất phía nam tách từ huyện Sơn Hòa, trong thời tỉnh Phú Khánh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Sông Hinh cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Trong chín đơn vị cấp huyện của Phú Yên cũ, Sông Hinh là nơi gần Tây Nguyên nhất về cả địa hình lẫn văn hoá. Đây là vùng của hồ thủy điện, rừng trồng, nương rẫy, các buôn Ê Đê, Ba Na và những người từ nhiều miền đến lập nghiệp. Phần sau kể về lịch sử, đời sống và chuyện địa chỉ của vùng này.
Một huyện lập trên đất phía nam Sơn Hòa
Trước khi có huyện Sông Hinh, vùng đất này thuộc huyện Sơn Hòa, huyện miền núi lớn ở phía tây Phú Yên. Vùng phía nam Sơn Hòa rộng, xa trung tâm Củng Sơn, đường sá khó khăn, nên việc quản lý gặp nhiều trở ngại. Trong thời tỉnh Phú Khánh, phần đất này được tách ra lập huyện mới, lấy tên con sông chảy qua là sông Hinh.
Trung tâm huyện đặt ở Hai Riêng, sau trở thành thị trấn Hai Riêng. Các xã của huyện có nhiều tên gốc Ê Đê bắt đầu bằng chữ Ea, nghĩa là nước, như Ea Ly, Ea Bá, Ea Bar, Ea Trol, Ea Lâm, cùng các xã tên Việt như Đức Bình Đông, Đức Bình Tây, Sơn Giang và xã Sông Hinh. Cách đặt tên ấy cho thấy vùng đất vốn là nơi cư trú của người Ê Đê.
Khi Phú Yên tái lập năm 1989, Sông Hinh là một trong các huyện của tỉnh. Từ đó tới tháng 6/2025, địa giới huyện tương đối ổn định. Giấy tờ của người sinh ở vùng này trước khi lập huyện có thể ghi huyện Sơn Hòa; giấy tờ thời Phú Khánh ghi tỉnh Phú Khánh. Đó đều là tên đúng ở thời điểm cấp.
Tên Hai Riêng thường được người địa phương giải thích theo nhiều cách khác nhau, chưa có cách nào được thống nhất. Dù vậy, cái tên ấy đã gắn với thị trấn từ lâu, và vẫn là cách người dân gọi vùng trung tâm cũ sau khi cấp huyện bị bỏ.
Sông Hinh và hồ thủy điện
Sông Hinh bắt nguồn từ vùng núi phía tây nam, chảy qua huyện rồi đổ vào sông Ba. Trên sông có công trình thủy điện Sông Hinh, với hồ chứa rộng nằm giữa những dãy đồi. Nhà máy đi vào hoạt động khoảng cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, là một trong những công trình thủy điện sớm của vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
Hồ thủy điện làm thay đổi cảnh quan cả một vùng. Nhiều làng cũ ven sông phải di dời lên chỗ cao hơn khi lòng hồ tích nước. Mặt hồ rộng, nhiều nhánh ăn sâu vào thung lũng, có những hòn đảo nhỏ là đỉnh đồi cũ nhô lên. Người dân ven hồ đánh cá, nuôi cá lồng ở một số nơi được phép.
Nước từ hồ chạy máy phát điện rồi được dẫn qua kênh, một phần bổ sung cho hệ thống tưới của đồng bằng phía dưới. Vì vậy, hồ Sông Hinh không chỉ liên quan tới người miền núi, mà còn tới cả nông dân vùng Tây Hòa, Phú Hòa, Đông Hòa ở hạ lưu. Mùa mưa, lịch xả nước của hồ là thông tin người dân hạ lưu đặc biệt quan tâm.
Khách đến ngắm hồ nên đi vào mùa khô, khi đường khô ráo, trời trong. Không nên tự ý bơi ra xa hay đi thuyền khi không có áo phao và người quen nước. Một số khu vực gần đập là vùng bảo vệ công trình, không được vào; nên hỏi người dân hoặc cán bộ địa phương trước khi đi.
Quốc lộ 29: con đường lên cao nguyên
Quốc lộ 29 đi qua Sông Hinh, nối vùng duyên hải phía nam Phú Yên cũ với Ea Kar của Đắk Lắk cũ rồi đi tiếp lên vùng cao nguyên. Trước năm 2025, đây là con đường giữa hai tỉnh; từ 1/7/2025, khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk, quốc lộ 29 trở thành tuyến quan trọng bên trong cùng một tỉnh.
Đường đi qua vùng đồi, nhiều đoạn quanh co, có những con dốc dài. Xe chở nông sản, gỗ keo, mía, sắn chạy nhiều, nhất là vào mùa thu hoạch. Đi xe máy nên giữ tốc độ vừa phải, cẩn thận khi vượt xe tải và chú ý những đoạn đường hẹp, cua gấp. Mùa mưa có thể có sạt lở nhỏ ở taluy.
Thị trấn Hai Riêng nằm trên tuyến này, là chặng dừng chân của xe từ Tuy Hòa lên cao nguyên và ngược lại. Quanh chợ Hai Riêng có quán ăn, quán cà phê, chỗ đổ xăng, sửa xe. Người đi đường dài thường nghỉ ở đây một lúc trước khi vào đoạn đường đồi tiếp theo.
Sau sáp nhập, người Sông Hinh cũ lên Buôn Ma Thuột làm thủ tục cấp tỉnh hay khám bệnh tuyến trên có thể đi theo quốc lộ 29. Ngược lại, người cao nguyên muốn xuống biển Tuy Hòa cũng hay đi đường này. Con đường vì thế đông hơn trước, chính quyền cần quan tâm hơn tới việc sửa chữa, mở rộng.
Người Ê Đê, Ba Na và những người đến lập nghiệp
Người Ê Đê sống lâu đời ở nhiều xã của Sông Hinh, có buôn làng, nhà dài, cồng chiêng và các lễ hội gắn với vòng đời và mùa rẫy. Người Ba Na cũng có mặt ở một số xã. Cách tổ chức buôn, những tên đất tên sông bắt đầu bằng Ea cho thấy vùng này gắn với văn hóa cao nguyên hơn là văn hóa đồng bằng duyên hải.
Từ sau năm 1975, nhiều gia đình từ các tỉnh khác đến Sông Hinh lập nghiệp, trong đó có người Kinh từ đồng bằng và người các dân tộc phía bắc như Tày, Nùng. Họ khai hoang, trồng cây, lập thôn mới, mang theo phong tục quê cũ. Vì vậy, đi qua Sông Hinh có thể nghe nhiều giọng nói, thấy nhiều kiểu nhà khác nhau trong cùng một xã.
Sự đa dạng ấy làm nên nét riêng của Sông Hinh, nhưng cũng đặt ra nhiều việc: dạy học song ngữ cho trẻ nhỏ, giữ tiếng nói và nghề truyền thống, chia sẻ đất sản xuất. Ở nhiều buôn, nhà văn hoá cộng đồng là nơi tổ chức lễ hội, họp làng và lớp học.
Khách đến buôn nên đi cùng người địa phương, xin phép trước khi chụp ảnh, vào nhà dài. Không nên mời rượu ép, không trả tiền bừa để chụp ảnh trẻ em. Nếu được mời dự lễ, làm theo hướng dẫn của già làng và giữ những kiêng kỵ của từng nơi.
Mía, sắn, keo và chuyện làm ăn
Đất đồi Sông Hinh hợp với mía, sắn, keo và một số cây công nghiệp. Mía bán cho nhà máy đường trong vùng, sắn bán cho nhà máy chế biến tinh bột, keo bán cho xưởng gỗ, băm dăm. Giá các mặt hàng này lên xuống thất thường, có năm được mùa mất giá, nên người dân thường trồng xen nhiều loại.
Chăn nuôi bò thả đồi, nuôi dê, nuôi heo là nguồn thu phụ quan trọng. Một số hộ thử trồng cây ăn trái, nuôi cá ven hồ, làm vườn rau. Những mô hình hợp tác xã nhỏ được lập ở một số xã để cùng mua giống, bán sản phẩm, nhưng quy mô còn hạn chế.
Lao động trẻ ở Sông Hinh đi làm xa khá nhiều, vào Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ, Đồng Nai làm công nhân, gửi tiền về quê. Mùa Tết, xe khách về Hai Riêng chật kín. Một số người sau vài năm đi làm trở về mở cửa hàng, xưởng nhỏ, làm dịch vụ ở thị trấn.
Người mua đất rẫy, đất vườn ở vùng này nên kiểm tra kỹ nguồn gốc đất, tình trạng pháp lý, ranh giới với đất rừng và đất của đồng bào. Nhiều mảnh đất chưa có giấy tờ đầy đủ hoặc đang có tranh chấp; hỏi chính quyền xã và cơ quan đất đai trước khi giao dịch.
Sông Hinh sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Sông Hinh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Hai Riêng và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Tên xã mới có thể khác tên quen gọi, một số xã cũ được gộp với nhau. Muốn biết chính xác một xã cũ nay thuộc đâu, nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh hoặc ứng dụng định danh điện tử.
Với người làm giấy tờ, cần chú ý cách viết các tên gốc Ê Đê như Ea Ly, Ea Bá, Ea Trol trên giấy cũ, có lúc viết liền, có lúc viết hoa khác nhau. Khi đối chiếu, nên dựa vào tên buôn, tên thôn đi kèm, và mang theo giấy tờ cũ khi đến bộ phận một cửa.
Về địa lý, Sông Hinh cũ nay nằm ở vị trí bản lề trong tỉnh Đắk Lắk mới, giữa vùng cao nguyên phía tây và vùng biển phía đông. Ea Kar của Đắk Lắk cũ ở ngay phía tây, nay là cùng một tỉnh, nên việc đi lại, buôn bán giữa hai vùng thuận hơn.
Giấy tờ ghi huyện Sông Hinh, tỉnh Phú Yên, hay huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Khánh ở những năm trước, đều hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Sông Hinh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Sông Hinh cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới của tỉnh.
Huyện Sông Hinh tách từ đâu?
Huyện Sông Hinh được lập trên phần đất phía nam tách từ huyện Sơn Hòa, trong thời tỉnh Phú Khánh. Vì vậy, giấy tờ cũ của một số người ở vùng này có thể ghi huyện Sơn Hòa thay vì Sông Hinh.
Trung tâm huyện Sông Hinh ở đâu?
Trung tâm huyện Sông Hinh cũ là thị trấn Hai Riêng, nằm trên quốc lộ 29 nối vùng biển phía nam Phú Yên cũ với Ea Kar và vùng cao nguyên Đắk Lắk. Từ 1/7/2025, Hai Riêng thuộc một xã mới của tỉnh Đắk Lắk.
Chữ Ea trong tên các xã Sông Hinh nghĩa là gì?
Trong tiếng Ê Đê, Ea nghĩa là nước, thường dùng để đặt tên sông, suối và những vùng đất gắn với nguồn nước. Các xã như Ea Ly, Ea Bá, Ea Bar, Ea Trol cho thấy vùng này vốn là nơi cư trú lâu đời của người Ê Đê.
Hồ thủy điện Sông Hinh có đi tham quan được không?
Có thể ngắm hồ từ một số điểm ven đường và ven làng, nên đi vào mùa khô. Khu vực gần đập là vùng bảo vệ công trình, không được vào. Không tự ý bơi ra xa hay đi thuyền khi không có áo phao và người quen nước.
Từ Sông Hinh lên Buôn Ma Thuột đi đường nào?
Thường đi theo quốc lộ 29 qua Ea Kar rồi nối tiếp lên Buôn Ma Thuột. Đường qua vùng đồi, nhiều đoạn quanh co và có xe tải, nên lái chậm, nhất là mùa mưa khi có thể có sạt lở nhỏ.