Huyện Sơn Hòa là huyện miền núi ở phía tây Phú Yên cũ, trung tâm là thị trấn Củng Sơn bên sông Ba, giáp Gia Lai cũ ở phía tây. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Sơn Hòa cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Sơn Hòa là nơi sông Ba vừa rời vùng núi Tây Nguyên để chảy về đồng bằng. Đây là vùng của những cánh đồng mía rộng, cao nguyên Vân Hòa mát mẻ, các làng của đồng bào Chăm H'roi, Ba Na, Ê Đê và tuyến quốc lộ 25 nối biển với cao nguyên. Phần sau đi qua lịch sử, đời sống và chuyện địa chỉ của vùng này.
Huyện miền núi trên trung lưu sông Ba
Sơn Hòa nằm ở trung lưu sông Ba, nơi thung lũng mở rộng giữa những dãy núi thấp. Cái tên Sơn Hòa ghép chữ Sơn, chỉ núi, với chữ Hòa quen thuộc của các tên huyện phía nam Phú Yên. Đây là vùng giao thoa giữa người Kinh từ đồng bằng lên và các tộc người bản địa sống lâu đời ở vùng núi.
Trước năm 1975, vùng này đã có đơn vị hành chính riêng cho miền núi phía tây tỉnh. Thời tỉnh Phú Khánh, phần đất phía nam của Sơn Hòa được tách ra lập huyện Sông Hinh, nên hai huyện có nhiều điểm chung về địa hình và dân cư. Giấy tờ của người Sông Hinh sinh trước khi lập huyện có thể ghi Sơn Hòa.
Khi Phú Yên tái lập năm 1989, Sơn Hòa là một huyện của tỉnh với trung tâm ở Củng Sơn. Từ đó tới tháng 6/2025, địa giới huyện tương đối ổn định. Các xã của huyện có tên Việt như Sơn Hà, Sơn Nguyên, Sơn Phước, Sơn Xuân, Sơn Long, Sơn Định, Sơn Hội, Phước Tân, Suối Bạc, Suối Trai, cùng những tên gốc bản địa như Ea Chà Rang, Cà Lúi, Krông Pa.
Một điểm dễ nhầm: xã Krông Pa của Sơn Hòa không phải huyện Krông Pa của Gia Lai cũ, dù hai nơi ở khá gần nhau và cùng nằm trong lưu vực sông Ba. Khi đọc giấy tờ, nên xem tên tỉnh đi kèm: xã Krông Pa thuộc huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên; huyện Krông Pa thuộc tỉnh Gia Lai.
Củng Sơn và dòng sông Ba
Thị trấn Củng Sơn nằm sát bờ sông Ba, là nơi đặt cơ quan huyện Sơn Hòa cũ, có chợ, trường học, trung tâm y tế. Quốc lộ 25 đi qua Củng Sơn, nên thị trấn là chặng dừng chân của xe đi từ Tuy Hòa lên Gia Lai và ngược lại. Buổi sáng, chợ Củng Sơn đông người miền núi mang nông sản xuống bán.
Sông Ba qua Củng Sơn rộng, lòng sông nhiều bãi cát, mùa khô nước trong và cạn, mùa mưa đục ngầu và lên rất nhanh. Người dân hai bên bờ sống nhờ sông: lấy nước tưới, đánh bắt cá, trồng rau màu trên bãi bồi. Những năm lũ lớn, nước sông tràn vào thị trấn và các làng thấp.
Trên sông Ba, thuộc vùng giáp ranh Sơn Hòa và Sông Hinh, có công trình thủy điện Sông Ba Hạ với hồ chứa lớn. Hồ giúp phát điện, điều tiết một phần nước cho hạ lưu, nhưng việc xả lũ mùa mưa cũng là điều người dân phía dưới luôn phải theo dõi. Chính quyền thường thông báo trước lịch xả để người dân chuẩn bị.
Buổi chiều, đứng trên cầu hay bờ sông ở Củng Sơn nhìn dòng sông Ba uốn qua những dãy núi là cảnh người đi xa nhớ mãi. Người địa phương hay ra bờ sông hóng mát, trẻ con tắm ở chỗ nước nông. Khách lạ không nên tắm sông khi chưa hỏi người dân, vì lòng sông có nhiều hố sâu và dòng chảy ngầm.
Ngày trước, khi đường bộ còn khó đi, sông Ba là một lối giao thương giữa vùng núi và đồng bằng. Người miền xuôi lên mua lâm sản, nông sản, người miền núi xuống đổi muối, vải, đồ dùng. Những bến sông cũ quanh Củng Sơn nay phần lớn không còn dùng, nhưng tên bến, tên xóm vẫn được người già nhắc lại khi kể chuyện làng.
Cao nguyên Vân Hòa
Phía bắc Sơn Hòa là cao nguyên Vân Hòa, vùng đất đỏ trên cao, khí hậu mát hơn hẳn đồng bằng. Cao nguyên trải qua địa bàn các xã cũ như Sơn Long, Sơn Định, Sơn Xuân. Ở đây có những đồi cỏ, vạt rừng nhỏ, ruộng rẫy và những con đường đất đỏ lượn quanh đồi.
Người dân Vân Hòa trồng sắn, mía, cây công nghiệp, cây ăn trái và nuôi bò. Đất đỏ bazan thích hợp cho nhiều loại cây công nghiệp, nhưng thiếu nước vào mùa khô. Nhiều hộ đào ao, khoan giếng, làm hồ nhỏ để giữ nước tưới cho vườn qua những tháng nắng.
Những năm gần đây, Vân Hòa được người trẻ ở Tuy Hòa nhắc tới như một nơi đi chơi cuối tuần, ngắm bình minh, săn mây những ngày trời se lạnh. Đường lên cao nguyên đã được mở rộng nhiều đoạn, nhưng vẫn có chỗ dốc, quanh co. Mùa mưa, đường đất đỏ trơn, nên đi xe vững tay lái hoặc chờ trời tạnh.
Người đến Vân Hòa nên giữ gìn cảnh quan: không đốt lửa trên đồi cỏ mùa khô, không vứt rác, không tự ý vào vườn rẫy của dân. Cắm trại qua đêm nên hỏi chính quyền địa phương hoặc chủ đất. Đêm trên cao nguyên có thể lạnh và nhiều gió, cần mang áo ấm.
Mía, sắn và đời sống người Sơn Hòa
Sơn Hòa là một trong những vùng trồng mía lớn của Phú Yên cũ. Những cánh đồng mía chạy dài theo hai bờ sông Ba và trên các đồi thấp. Mùa thu hoạch, xe chở mía nối nhau trên quốc lộ 25 về nhà máy đường của vùng. Giá mía mỗi vụ là chuyện cả xóm bàn tán, quyết định nhà nào có Tết đủ đầy.
Bên cạnh mía là sắn, bắp, lúa nước ở các thung lũng, và rừng trồng keo trên đồi. Chăn nuôi bò thả đồi khá phổ biến, nhất là ở các xã vùng cao. Nhiều hộ kết hợp nhiều loại cây và vật nuôi để tránh rủi ro khi một mặt hàng xuống giá.
Đồng bào Chăm H'roi, Ba Na, Ê Đê sống ở nhiều xã của Sơn Hòa cũ, có nhà sàn, nhà cộng đồng và các lễ hội gắn với mùa rẫy, mùa lúa mới. Tiếng cồng chiêng vang lên trong những dịp lễ lớn. Người ngoài được mời dự lễ nên ăn mặc kín đáo, làm theo sự hướng dẫn của già làng.
Con em Sơn Hòa đi học ở Tuy Hòa, Buôn Ma Thuột, Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều người ở lại thành phố làm việc. Những năm gần đây, đường sá, điện, trường học được cải thiện, một số bạn trẻ trở về làm nông nghiệp theo hướng mới, trồng cây ăn trái, làm du lịch nhỏ ở Vân Hòa.
Sơn Hòa sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Sơn Hòa không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Củng Sơn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Tên xã mới có thể giữ những tên quen như Sơn Hòa, Vân Hòa, nhưng phạm vi đã khác; muốn chắc chắn, nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
Với người làm giấy tờ, cần chú ý các xã cũ có tên bản địa như Ea Chà Rang, Cà Lúi, Krông Pa, vì cách viết trên giấy tờ cũ có thể không thống nhất, có giấy viết liền, có giấy viết tách, có dấu hoặc không. Khi đối chiếu, nên đọc cả tên thôn, buôn đi kèm.
Sau sáp nhập, Sơn Hòa cũ nằm ở khoảng giữa tỉnh Đắk Lắk mới, giữa vùng biển Tuy Hòa và vùng cao nguyên phía tây. Quốc lộ 25 và các tuyến nối sang quốc lộ 29 trở thành đường nội tỉnh, giúp việc đi lại giữa hai vùng thuận hơn trước.
Giấy tờ ghi huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên, hay tỉnh Phú Khánh giai đoạn trước năm 1989, đều hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được cập nhật theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk. Hỏi trước bộ phận một cửa của xã để biết hồ sơ nộp ở đâu.
Đi Sơn Hòa: những điều nên chuẩn bị
Đường đi. Từ Tuy Hòa đi quốc lộ 25 về phía tây, qua Phú Hòa là tới Củng Sơn. Tuyến này có nhiều xe tải chở mía, nông sản, nên lái chậm ở đoạn qua chợ, qua cầu. Từ Củng Sơn có đường lên cao nguyên Vân Hòa và các xã vùng cao.
Mùa đi. Mùa khô từ khoảng tháng 1 tới tháng 8 thuận cho việc đi lại, ngắm sông Ba, lên Vân Hòa. Mùa mưa lũ cuối năm, sông lên nhanh, đường đất đỏ trơn, một số tuyến có thể bị sạt lở, nên hỏi tình hình trước khi đi.
Ăn ở. Củng Sơn có nhà nghỉ, quán ăn nhỏ quanh chợ. Món quen là cá sông Ba, gà thả đồi, cơm lam, rau rừng theo mùa. Ở Vân Hòa, dịch vụ còn ít, nên mang theo nước, áo ấm và đồ ăn nhẹ.
Cư xử ở làng. Ở buôn làng của đồng bào, xin phép trước khi chụp ảnh, vào nhà sàn, nhà cộng đồng. Không mua bán động vật hoang dã, gỗ rừng tự nhiên. Tôn trọng những kiêng kỵ trong ngày lễ của từng làng.
Giấy tờ. Người quê Sơn Hòa ở xa về làm thủ tục nên mang giấy tờ cũ có ghi tên thôn, buôn, xã để đối chiếu. Hỏi trước xem thủ tục có làm trực tuyến được không, nhất là khi ở xa trung tâm tỉnh mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Sơn Hòa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Sơn Hòa cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành một số xã mới của tỉnh.
Trung tâm huyện Sơn Hòa ở đâu?
Trung tâm huyện Sơn Hòa cũ là thị trấn Củng Sơn, nằm bên bờ sông Ba, trên quốc lộ 25 nối Tuy Hòa với Gia Lai. Từ 1/7/2025, Củng Sơn không còn là thị trấn mà thuộc một xã mới của tỉnh Đắk Lắk.
Xã Krông Pa của Sơn Hòa có phải huyện Krông Pa không?
Không. Xã Krông Pa thuộc huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên cũ; huyện Krông Pa thuộc tỉnh Gia Lai cũ. Hai nơi cùng nằm trong lưu vực sông Ba và khá gần nhau nhưng là hai đơn vị khác nhau, cần xem tên tỉnh đi kèm.
Cao nguyên Vân Hòa ở đâu?
Cao nguyên Vân Hòa nằm ở phía bắc huyện Sơn Hòa cũ, trải qua các xã cũ như Sơn Long, Sơn Định, Sơn Xuân. Đây là vùng đất đỏ trên cao, khí hậu mát, trồng cây công nghiệp và được người trẻ chọn làm nơi đi chơi cuối tuần.
Sông Hinh có phải từng thuộc Sơn Hòa không?
Đúng. Huyện Sông Hinh được lập trên phần đất phía nam tách từ huyện Sơn Hòa, trong thời tỉnh Phú Khánh. Vì vậy, giấy tờ cũ của một số người ở vùng Sông Hinh có thể ghi huyện Sơn Hòa.
Đi Sơn Hòa mùa nào là thuận nhất?
Mùa khô từ khoảng tháng 1 tới tháng 8 là thuận nhất, đường khô, sông cạn, lên Vân Hòa dễ. Mùa mưa lũ cuối năm sông Ba lên nhanh, đường đất đỏ trơn và có thể sạt lở, nên hỏi trước khi đi.