Huyện Quỳnh Phụ nằm ở góc đông bắc tỉnh Thái Bình cũ, giáp sông Luộc và sông Hóa, được lập năm 1969 từ hai huyện Phụ Dực và Quỳnh Côi. Quỳnh Phụ nổi tiếng với đền Đồng Bằng và món canh cá Quỳnh Côi. Từ 1/7/2025, đất Quỳnh Phụ cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên.
Quỳnh Phụ là cửa ngõ của Thái Bình phía Hải Phòng, Hải Dương, nơi quốc lộ 10 đi vào tỉnh. Bài dưới kể tên gọi, vị trí, di tích, món ăn và những điều người quê Quỳnh Phụ đi xa cần biết khi đọc lại địa chỉ sau năm 2025.
Phụ Dực, Quỳnh Côi và tên Quỳnh Phụ
Tên Quỳnh Phụ ghép từ chữ đầu của Quỳnh Côi và chữ đầu của Phụ Dực. Quỳnh Côi ở phía nam, gần thành phố hơn; Phụ Dực ở phía bắc, sát sông Luộc. Năm 1969, hai huyện được gộp lại trong đợt sắp xếp huyện của tỉnh Thái Bình.
Giấy tờ, gia phả trước năm 1969 thường ghi theo Phụ Dực hay Quỳnh Côi. Tên Quỳnh Côi còn được giữ trong tên thị trấn huyện lỵ và tên món canh cá nổi tiếng; tên Phụ Dực thì ít gặp hơn trong đời thường, chủ yếu còn trong sách sử và văn tự cũ.
Trước 7/2025, Quỳnh Phụ có hai thị trấn: Quỳnh Côi là trung tâm huyện, An Bài ở phía bắc. Cả hai có chợ, bến xe, trường học, là nơi người các xã quanh đến mua bán, làm giấy tờ.
Một số xã ở Quỳnh Phụ mang tên bắt đầu bằng chữ Quỳnh hoặc chữ An, phản ánh cách chia vùng của hai huyện cũ. Người địa phương nhìn tên xã là đoán được làng ấy thuộc nửa nào của huyện, điều người ngoài khó nhận ra.
Cửa ngõ phía bắc bên sông Luộc, sông Hóa
Quỳnh Phụ nằm ở góc đông bắc tỉnh cũ: phía bắc là sông Luộc, bên kia là đất Hải Dương cũ; phía đông là sông Hóa, bên kia là đất Hải Phòng; phía nam giáp Đông Hưng, Thái Thụy; phía tây giáp Hưng Hà. Đất phẳng, nhiều ao hồ, ruộng lúa và làng mạc dày.
Quốc lộ 10 từ Hải Phòng đi vào Thái Bình băng qua sông Hóa, chạy xuyên Quỳnh Phụ rồi xuống Đông Hưng và thành phố. Vì vậy Quỳnh Phụ là nơi người Thái Bình đi Hải Phòng, Quảng Ninh phải qua, và cũng là nơi khách từ phía bắc vào tỉnh gặp đầu tiên.
Trước kia, khi chưa có cầu lớn, việc qua sông Luộc, sông Hóa phải đi đò, đi phà, nên Quỳnh Phụ có nhiều bến sông nhộn nhịp. Ngày nay cầu đã thay phà ở các tuyến chính, nhưng một số bến đò ngang nhỏ vẫn còn cho người đi lại giữa các làng hai bờ.
Sông Luộc nối sông Hồng với sông Thái Bình, xưa là tuyến thủy quan trọng chở hàng giữa Hà Nội, Hưng Yên và Hải Phòng. Ngày nay vẫn còn sà lan chạy trên sông, và dọc hai bờ có nhiều bãi cát, xưởng đóng tàu nhỏ, bến hàng.
Đền Đồng Bằng
Đền Đồng Bằng ở Quỳnh Phụ là một trong những di tích lớn của Thái Bình, thờ Vua Cha Bát Hải Động Đình theo tích truyền dân gian vùng sông nước. Khu đền có kiến trúc gỗ lớn, nhiều mảng chạm khắc tinh xảo, cổng, sân, tòa đền nằm bên một nhánh sông nhỏ.
Lễ hội đền Đồng Bằng diễn ra vào mùa thu theo âm lịch, kéo người từ nhiều tỉnh về. Mùa hội có rước kiệu, hát văn, các trò dân gian; đường vào đền rất đông, xe cộ chật. Ngoài mùa hội, đền yên tĩnh hơn, phù hợp để xem kiến trúc và chạm khắc.
Khi đến, nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen lấn, cẩn thận đồ đạc khi đông người. Nếu chỉ muốn xem di tích, nên tránh những ngày chính hội.
Kiến trúc đền Đồng Bằng được nhiều người nghiên cứu đánh giá cao vì các mảng chạm gỗ hình rồng, mây, hoa lá dày đặc trên vì kèo, cửa võng. Nhiều đoàn học sinh, sinh viên mỹ thuật, kiến trúc đến đây để vẽ, chụp, ghi chép. Đi xem kỹ cần vài giờ, nên đến vào buổi sáng khi ánh sáng tốt.
Các di tích khác trên đất Quỳnh Phụ
Đền A Sào. Đền ở vùng An Thái, gắn với Trần Hưng Đạo và thời kháng chiến chống quân Nguyên. Dân gian kể nơi đây từng là đất ông đóng quân, luyện binh.
Chùa Lộng Khê. Ngôi chùa cổ ở vùng An Khê, được biết đến với kiến trúc và những hiện vật có giá trị lịch sử, là điểm được nhiều người nghiên cứu tìm đến.
Đình làng. Nhiều làng Quỳnh Phụ còn đình cổ, có sắc phong, câu đối, nghi lễ hội làng mùa xuân với tế lễ, rước, vật, chèo.
Di tích cách mạng. Một số xã có di tích ghi dấu các phong trào thời kháng chiến, có bia, nhà lưu niệm; thường được học sinh trong vùng đến tham quan.
Chợ quê. Chợ Quỳnh Côi, chợ An Bài và nhiều chợ làng vẫn họp theo phiên, là nơi xem rõ nhất nhịp sống nông thôn Quỳnh Phụ với cá đồng, rau, gạo, đồ khô.
Phần lớn các di tích trên đất Quỳnh Phụ do làng tự trông coi, nên giờ mở cửa không cố định. Đến ngoài mùa hội, bạn nên hỏi người trong làng để nhờ mở cửa, và gửi lời cảm ơn người trông coi.
Canh cá Quỳnh Côi
Canh cá Quỳnh Côi là món sáng nổi tiếng nhất của Quỳnh Phụ, và cũng là món nhiều người coi là đặc trưng của ẩm thực Thái Bình. Bát canh có bánh đa hoặc bún, cá lóc hoặc cá rô đồng, nước dùng nấu từ xương cá, có rau cần, cải, cà chua, ớt, thì là.
Cách làm truyền thống là lọc thịt cá, rán sơ cho thơm, xương cá ninh lấy nước. Nước canh trong, vị ngọt của cá, thơm thì là, có độ cay vừa. Mỗi quán có bí quyết riêng về cách nấu, cách nêm; người Quỳnh Côi ăn từ bé nên rất kén.
Ăn canh cá thì nên ăn sáng, ở những quán quen trong thị trấn. Ngày nay món này đã có ở thành phố Thái Bình, Hà Nội và nhiều nơi khác, nhưng người địa phương vẫn cho rằng ăn ở quê mới đúng vị, vì cá đồng tươi và rau tại chỗ.
Nhiều người nấu canh cá tại nhà theo kiểu Quỳnh Côi bằng cá rô đồng, nhưng bí quyết nằm ở khâu lọc xương và rán cá vừa đủ, không cháy, không tanh. Bánh đa dùng cho canh cá là loại bánh đa đỏ hoặc bánh đa trắng sợi to, mềm mà không nát khi chan nước nóng.
Nông nghiệp, nghề phụ và việc làm
Quỳnh Phụ là huyện lúa, có thêm rau màu, cây vụ đông, chăn nuôi. Một số xã ven sông Luộc trồng ngô, đỗ, chuối trên đất bãi. Ao cá, đầm nước ngọt nhiều, cung cấp cá đồng cho chính món canh cá nổi tiếng.
Nghề phụ trong làng gồm mây tre đan, dệt, làm bánh, xay xát; có nghề đã thành cơ sở sản xuất nhỏ. Những năm gần đây, một số cụm công nghiệp mở ra, thu hút lao động địa phương làm may mặc, giày da, linh kiện.
Vì gần Hải Phòng, nhiều người Quỳnh Phụ sang làm việc ở các khu công nghiệp bên kia sông Hóa. Cũng có đông người đi xuất khẩu lao động hoặc vào Nam làm ăn, tiền gửi về làm nhà, xây sửa đình chùa, đóng góp cho làng.
Nhiều gia đình kết hợp ruộng lúa, ao cá, vườn và chuồng trại theo kiểu khép kín, vừa lo cái ăn vừa có thêm thu nhập. Một số trang trại nuôi cá, nuôi lợn quy mô vừa đã mở ra ở các xã ven sông.
Đi thăm Quỳnh Phụ trong ngày
Từ thành phố Thái Bình, đi theo quốc lộ 10 qua Đông Hưng là tới Quỳnh Phụ, quãng đường ngắn, đi xe máy hay ô tô đều thuận. Buổi sáng nên ghé thị trấn Quỳnh Côi ăn canh cá, sau đó đi về đền Đồng Bằng xem kiến trúc. Buổi chiều có thể đi đền A Sào hoặc chùa Lộng Khê, rồi ra bờ sông Luộc ngắm cảnh đê, bãi.
Từ Hải Phòng vào, có thể đi ngược lại: ghé Quỳnh Phụ trước, rồi đi tiếp xuống thành phố Thái Bình. Nếu đi mùa hội đền Đồng Bằng, đường vào rất đông, nên đi sớm và chuẩn bị đi bộ một đoạn. Ngoài mùa hội, các điểm vắng, đi thong thả.
Quỳnh Phụ có nhà nghỉ ở thị trấn, nhưng nếu muốn nhiều lựa chọn thì về thành phố Thái Bình nghỉ. Mua quà thì canh cá khó mang đi, nhưng có thể mua cá khô, bánh, gạo quê ở chợ.
Quỳnh Phụ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, khi Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên và bỏ cấp huyện, Quỳnh Phụ không còn là đơn vị hành chính. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Hưng Yên.
Tên xã mới và ranh giới cụ thể nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi ở. Giấy tờ cũ ghi huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình vẫn có giá trị. Với giấy tờ rất cũ ghi Phụ Dực hay Quỳnh Côi, nên giữ lại bản gốc để đối chiếu khi làm thủ tục đất đai, thừa kế.
Đền Đồng Bằng, đền A Sào, chùa Lộng Khê vẫn giữ tên và vẫn là điểm đến của vùng. Còn món canh cá Quỳnh Côi thì đã đi xa hơn cả tên huyện, và có lẽ sẽ còn mang tên Quỳnh Côi rất lâu nữa, bất kể địa giới thay đổi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Quỳnh Phụ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Quỳnh Phụ không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên mới, sau khi tỉnh Thái Bình nhập vào Hưng Yên theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Quỳnh Phụ được gộp từ những huyện nào?
Quỳnh Phụ được lập năm 1969 từ hai huyện Phụ Dực và Quỳnh Côi. Tên huyện ghép chữ đầu của hai tên cũ, nên gia phả, giấy tờ trước năm đó có thể ghi Phụ Dực hoặc Quỳnh Côi.
Đền Đồng Bằng có lễ hội vào lúc nào?
Lễ hội đền Đồng Bằng diễn ra vào mùa thu theo âm lịch, là dịp đông người nhất trong năm. Ngày cụ thể theo lịch của ban quản lý di tích, bạn nên hỏi trước nếu muốn đi đúng hội hoặc muốn tránh đông.
Canh cá Quỳnh Côi nấu bằng cá gì?
Canh cá Quỳnh Côi thường nấu bằng cá lóc hoặc cá rô đồng, ăn với bánh đa hoặc bún, rau cần, cải, thì là, cà chua. Nước dùng ninh từ xương cá nên trong và ngọt.
Từ Hải Phòng vào Quỳnh Phụ đi thế nào?
Đi theo quốc lộ 10 từ Hải Phòng về phía Thái Bình, qua cầu bắc qua sông Hóa là vào đất Quỳnh Phụ. Đây là tuyến chính nối Hải Phòng với Thái Bình cũ.
Thị trấn Quỳnh Côi và An Bài có gì khác nhau?
Quỳnh Côi là trung tâm huyện Quỳnh Phụ trước 7/2025, nơi đặt cơ quan huyện, chợ lớn. An Bài là thị trấn thứ hai ở phía bắc huyện, gần sông Luộc. Từ 1/7/2025 cả hai không còn là thị trấn.