Huyện Quảng Hòa là huyện của tỉnh Cao Bằng được lập năm 2020 bằng cách hợp nhất hai huyện Quảng Uyên và Phục Hòa, huyện lỵ đặt ở thị trấn Quảng Uyên. Huyện chỉ tồn tại hơn năm năm, đến 1/7/2025 thì cấp huyện bị bỏ; địa bàn Quảng Hòa cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Vì cái tên Quảng Hòa còn mới, nhiều người vẫn nói theo hai tên cũ: Quảng Uyên với làng rèn Phúc Sen, làng hương Phia Thắp; Phục Hòa với cửa khẩu Tà Lùng, thị trấn Hòa Thuận. Bài này đi qua cả hai vùng, cách hai huyện thành một, và cách ghi địa chỉ qua ba thời kỳ.
Hai huyện thành một: tên Quảng Hòa ra đời
Trước năm 2020, vùng phía đông thành phố Cao Bằng có hai huyện: Quảng Uyên ở phía bắc với huyện lỵ là thị trấn Quảng Uyên, và Phục Hòa ở phía đông nam với hai thị trấn Hòa Thuận, Tà Lùng sát biên giới. Cả hai đều là huyện nhỏ, dân cư chủ yếu người Nùng, Tày.
Trong đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2020 của Cao Bằng, hai huyện được hợp lại thành một huyện mới. Tên Quảng Hòa ghép từ chữ "Quảng" của Quảng Uyên và chữ "Hòa" của Phục Hòa, để cả hai vùng đều thấy tên mình trong tên chung.
Huyện lỵ đặt ở thị trấn Quảng Uyên. Các cơ quan của Phục Hòa cũ dần chuyển về đây, còn Hòa Thuận, Tà Lùng giữ vai trò thị trấn biên giới, buôn bán qua cửa khẩu.
Vì vậy một người ở vùng Phục Hòa có thể có giấy tờ ghi ba cách: huyện Phục Hòa trước 2020, huyện Quảng Hòa từ 2020 đến giữa 2025, và từ tháng 7/2025 là xã mới của tỉnh Cao Bằng. Với người ở Quảng Uyên cũng tương tự.
Lò rèn Phúc Sen của người Nùng An
Làng rèn Phúc Sen thuộc vùng Quảng Uyên cũ là làng nghề nổi tiếng nhất Cao Bằng. Người Nùng An ở đây rèn dao, kéo, cuốc, xẻng, lưỡi cày bằng tay từ nhiều đời, sản phẩm được bán khắp các tỉnh miền núi phía Bắc.
Một lò rèn truyền thống thường có bễ thổi lửa, đe sắt, búa lớn búa nhỏ và một chậu nước để nhúng lưỡi khi còn nóng đỏ. Thợ cả giữ kìm và búa nhỏ, thợ phụ quai búa lớn theo nhịp. Cách nhúng nước làm cứng lưỡi là bí quyết của từng nhà, quyết định lưỡi dao sắc và bền thế nào.
Nguyên liệu nay chủ yếu là thép từ nhíp ô tô cũ và thép tấm, được cắt, nung, rèn thành hình. Một số gia đình dùng máy búa, máy mài để tăng năng suất, nhưng phần tạo dáng và làm cứng lưỡi vẫn làm bằng tay.
Khách đến Phúc Sen có thể xem thợ làm, mua dao trực tiếp. Mua dao rèn nên hỏi kỹ cách dùng, cách bảo quản chống gỉ. Khi mang dao đi tàu xe, máy bay, cần tuân theo quy định về vận chuyển đồ sắc nhọn.
Làng hương Phia Thắp và các nghề thủ công khác
Phia Thắp cũng thuộc vùng Quảng Uyên cũ, là làng người Nùng làm hương thủ công. Hương được làm từ bột vỏ cây, bột gỗ và các loại lá cây thơm, se bằng tay quanh que tre, phơi trên những giàn dọc sân, dọc đường. Những ngày nắng, cả làng phủ sắc đỏ, vàng của hương phơi.
Mùa làm hương nhộn nhịp nhất là những tháng cuối năm, chuẩn bị cho Tết. Nhiều người đến chụp ảnh cảnh phơi hương, nhưng nên nhớ đây là nơi làm việc của người dân, không giẫm lên giàn hương, không chắn lối đi khi họ đang làm.
Ngoài rèn và hương, vùng Quảng Uyên, Phục Hòa còn có các nghề đan lát, làm đồ gỗ, nấu rượu, làm bánh. Phần lớn là nghề phụ, làm lúc nông nhàn, bán ở chợ phiên địa phương.
Những làng nghề này là lý do nhiều tuyến tham quan Cao Bằng đưa khách qua Quảng Hòa trên đường từ thành phố sang Trùng Khánh, thác Bản Giốc. Một buổi ghé làng rèn, làng hương là đủ để thấy rõ nếp làm ăn của người Nùng.
Tà Lùng, Hòa Thuận và cửa khẩu biên giới
Vùng Phục Hòa cũ có cửa khẩu Tà Lùng, đối diện với phía Trung Quốc, là một trong những cửa khẩu quan trọng của Cao Bằng. Hàng nông sản, hàng tiêu dùng, vật liệu qua lại cửa khẩu này nhiều năm, tạo việc làm cho người dân thị trấn Tà Lùng và vùng lân cận.
Sông Bằng chảy từ thành phố Cao Bằng về phía đông, qua vùng Phục Hòa cũ rồi sang Trung Quốc gần khu vực Tà Lùng. Thị trấn nằm bên sông, nhà cửa, kho bãi dọc trục đường dẫn ra cửa khẩu.
Thị trấn Hòa Thuận cũ là trung tâm của Phục Hòa trước năm 2020, nằm sâu hơn trong nội địa, có chợ, trường học và các cơ quan huyện cũ. Sau khi nhập huyện, Hòa Thuận vẫn là điểm buôn bán quan trọng của vùng.
Người đến vùng cửa khẩu nên mang giấy tờ tùy thân, không tự ý đi vào khu vực hạn chế, không mua bán hàng không rõ nguồn gốc. Muốn xuất cảnh qua cửa khẩu cần đủ giấy tờ theo quy định và hỏi trước cơ quan chức năng.
Thị trấn Quảng Uyên và đời sống thung lũng
Thị trấn Quảng Uyên cũ nằm trong thung lũng có ruộng lúa và núi đá bao quanh, trên đường từ thành phố Cao Bằng sang Trùng Khánh. Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cơ quan huyện và nhiều cửa hàng dọc đường chính.
Chợ Quảng Uyên đông nhất vào ngày phiên, khi người các xã mang gà, vịt, lợn, rau, nông cụ rèn, đồ đan đến bán. Đây cũng là nơi mua bán trâu bò, giống cây, vật tư nông nghiệp của cả vùng.
Đời sống người dân gắn với ruộng lúa, nương ngô, vườn cây, chăn nuôi. Mùa vụ chính là cấy lúa đầu hè, gặt mùa thu. Vào mùa đông, nhiều gia đình làm lạp sườn, thịt treo, bánh khảo để chuẩn bị Tết.
Người Nùng, Tày ở đây giữ nhiều phong tục: hát then, hát lượn, lễ Lồng tồng, mâm cỗ ngày lễ với khâu nhục, lợn quay. Nhà sàn, nhà đất mái ngói vẫn còn ở nhiều xóm, xen với nhà bê tông mới.
Đường qua Quảng Hòa và những điểm dừng
Quảng Hòa cũ nằm giữa thành phố Cao Bằng và vùng Trùng Khánh, Hạ Lang, nên hầu hết khách đi thác Bản Giốc đều qua đây. Đường từ thành phố qua Quảng Uyên rồi sang Trùng Khánh, nhiều đoạn qua núi đá, có đèo, cảnh thung lũng hai bên đẹp vào mùa lúa.
Một lịch trình phổ biến là sáng rời thành phố, ghé làng rèn Phúc Sen, làng hương Phia Thắp, trưa ăn ở Quảng Uyên rồi chiều sang Trùng Khánh. Người đi xe máy nên chia chặng hợp lý, không đi quá nhanh trên đường đèo.
Đường đi Tà Lùng theo hướng đông nam, chủ yếu là xe tải, xe chở hàng ra cửa khẩu. Người đi xe máy cần chú ý xe lớn, nhất là ở các đoạn cua và dốc.
Ăn uống ở Quảng Uyên, Hòa Thuận chủ yếu là quán cơm bình dân, bánh cuốn, phở, các món địa phương. Lưu trú có nhà nghỉ nhỏ ở các thị trấn cũ; nếu đi đoàn đông nên đặt trước.
Hồ, hang và cảnh núi đá ở Quảng Hòa cũ
Phần lớn Quảng Hòa cũ là vùng núi đá vôi xen thung lũng, nằm trong vùng Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Núi đá dựng quanh những cánh đồng nhỏ, nhiều hang động và mó nước dưới chân núi. Cảnh này đẹp nhất vào mùa lúa xanh và mùa lúa chín.
Như nhiều vùng núi đá khác, nước ở đây chảy nhiều dưới lòng đất. Mùa mưa, có những thung lũng bị ngập tạm thời khi nước không thoát kịp; mùa khô, một số xóm phải dùng bể chứa và dẫn nước từ xa. Người dân quen với nhịp nước này từ nhiều đời.
Một số hang động trong vùng được người địa phương biết đến nhưng chưa khai thác du lịch, đường vào khó và tối. Không nên tự ý vào hang khi không có người dẫn đường, đèn pin đủ sáng và báo trước cho ai đó biết lịch trình.
Khi đi qua vùng núi đá vào mùa mưa, nên để ý những đoạn đường có đá lăn, đất sạt. Người địa phương thường biết đoạn nào nguy hiểm, nên hỏi trước khi đi đường tắt hay đường mới mở.
Quảng Hòa cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng giữ nguyên, cấp huyện bị bỏ. Huyện Quảng Hòa cũ không còn là đơn vị hành chính; các thị trấn Quảng Uyên, Hòa Thuận, Tà Lùng và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Cao Bằng.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi đủ các lớp nếu cần đối chiếu: "xóm A, xã B, huyện Quảng Hòa (trước 2020 là huyện Phục Hòa), tỉnh Cao Bằng, nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Tên xã mới nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã.
Tên Quảng Uyên, Phục Hòa, Tà Lùng, Phúc Sen vẫn dùng trong đời sống và trong tên sản phẩm, làng nghề. Đây là tên vùng, tên làng, không ảnh hưởng tới giá trị giấy tờ.
Giấy tờ cấp trước đây ghi huyện Quảng Uyên, Phục Hòa hay Quảng Hòa đều còn giá trị. Khi làm thủ tục mới, mang theo giấy gốc để cán bộ đối chiếu nếu tên trên các giấy không khớp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Quảng Hòa được lập năm nào?
Huyện Quảng Hòa được lập năm 2020 bằng cách hợp nhất hai huyện Quảng Uyên và Phục Hòa của tỉnh Cao Bằng, huyện lỵ ở thị trấn Quảng Uyên. Huyện tồn tại đến hết ngày 30/6/2025, trước khi cấp huyện bị bỏ.
Huyện Quảng Hòa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Quảng Hòa cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, các thị trấn và xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Tên Quảng Hòa có nghĩa là gì?
Tên Quảng Hòa ghép từ chữ Quảng của Quảng Uyên và chữ Hòa của Phục Hòa, hai huyện hợp lại năm 2020. Cách đặt tên này giúp người dân cả hai vùng đều thấy tên quê mình trong tên huyện mới.
Làng rèn Phúc Sen ở đâu?
Làng rèn Phúc Sen nằm ở vùng Quảng Uyên cũ, sau là huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng. Người Nùng An ở đây rèn dao, kéo, nông cụ bằng tay từ nhiều đời, sản phẩm bán khắp các tỉnh miền núi phía Bắc.
Cửa khẩu Tà Lùng thuộc huyện nào cũ?
Cửa khẩu Tà Lùng thuộc huyện Phục Hòa trước năm 2020, rồi thuộc huyện Quảng Hòa từ 2020 đến giữa năm 2025. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc xã mới của tỉnh Cao Bằng, cửa khẩu vẫn hoạt động.
Người sinh ở Phục Hòa ghi quê thế nào?
Người sinh trước năm 2020 thường có giấy khai sinh ghi huyện Phục Hòa. Khi khai quê quán theo giấy gốc, bạn giữ nguyên cách ghi đó; nơi cư trú hiện tại thì ghi theo xã mới của tỉnh Cao Bằng.