Huyện Quảng Điền là đơn vị cấp huyện ở phía bắc Thừa Thiên Huế cũ, nằm giữa Phong Điền và Hương Trà, phía đông giáp phá Tam Giang; trung tâm là thị trấn Sịa. Thời Bình Trị Thiên, Quảng Điền gộp với Phong Điền thành huyện Hương Điền, đầu thập niên 1990 tách lại. Quảng Điền giữ tên huyện đến ngày 1/7/2025 thì bỏ cấp huyện; nay địa bàn huyện cũ thuộc thành phố Huế, chia thành một số xã mới.
Quảng Điền nhỏ, không có núi, đất trải từ đồng bằng sông Bồ qua một đoạn phá Tam Giang rộng ra tới dải cát ven biển. Vùng đất này còn từng là nơi các chúa Nguyễn đặt dinh trước khi về Kim Long và Phú Xuân.
Dinh Phước Yên: một chặng của các chúa Nguyễn
Từ khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, dinh của các chúa Nguyễn đã nhiều lần dời chỗ, từ vùng Quảng Trị vào dần phía nam. Đầu thế kỷ 17, dinh được dời về Phước Yên, một làng bên sông Bồ thuộc Quảng Điền ngày nay. Phước Yên là trung tâm của Đàng Trong trong một thời gian ngắn trước khi chúa dời về Kim Long, rồi Phú Xuân.
Ngày nay ở Phước Yên không còn công trình dinh thự của thời ấy; dấu tích còn lại chủ yếu là tên đất, chuyện kể và các nghiên cứu khảo cổ, lịch sử. Làng vẫn là một làng quê ven sông với đình, nhà thờ họ, đồng ruộng. Người đến đây cần hình dung lịch sử qua địa thế, không nên mong thấy một khu di tích đồ sộ.
Chuyện Phước Yên giải thích vì sao Quảng Điền có nhiều làng cổ, nhiều dòng họ lâu đời: vùng đất này là một trong những nơi người Việt định cư sớm ở xứ Thuận Hóa, trước cả khi kinh đô Phú Xuân hình thành.
Phá Tam Giang: sống bằng nước lợ
Phá Tam Giang chạy dọc phía đông Quảng Điền, ngăn cách với biển bởi một dải cồn cát dài. Đây là vùng nước lợ rộng, nơi sông Bồ và nhiều sông nhỏ đổ vào. Đời sống của nhiều làng Quảng Điền gắn với phá: đánh bắt bằng lưới, đặt đáy, nuôi cá lồng, nuôi tôm ven phá.
Phá cho các loài cá, tôm, cua đặc trưng của nước lợ, được người Huế ưa chuộng trong bữa cơm hằng ngày. Cảnh người dân đứng giữa phá kéo lưới lúc bình minh, những hàng cọc tre của nò sáo, đáy cá kéo dài trên mặt nước là hình ảnh đặc trưng của vùng.
Việc khai thác trên phá được sắp xếp lại nhiều lần để tránh lấn chiếm mặt nước, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và luồng lạch đi lại. Người dân phải tuân theo quy định về vị trí đặt nò sáo, ngư cụ cho phép. Khách muốn đi thuyền trên phá nên đi cùng người địa phương, mặc áo phao và tránh đi khi có gió mùa hay mưa lớn.
Sịa và đồng bằng sông Bồ
Thị trấn Sịa là trung tâm hành chính của huyện cũ, có chợ Sịa, trường học, cơ quan. Chợ Sịa là nơi cá tôm từ phá, rau màu từ đồng, hàng hóa từ thành phố gặp nhau mỗi sáng. Không khí ở đây chậm và quen, người ta nhận ra nhau qua họ hàng, làng xóm.
Phần còn lại của Quảng Điền là đồng bằng do sông Bồ bồi đắp, trồng lúa, rau, củ, quả. Một số làng nổi tiếng với nghề trồng rau màu, nghề làm hương, làm bánh, nghề đan lát. Mùa lụt, nước sông Bồ dâng tràn đồng, nhiều làng bị ngập nhiều ngày; người dân quen với chuyện chuẩn bị lương thực, thuyền nhỏ trước mùa mưa.
Đồng ruộng Quảng Điền cũng là nơi nhiều hợp tác xã, nhóm nông dân thử các mô hình mới như lúa hữu cơ, rau an toàn, nuôi cá ruộng. Kết quả mỗi nơi mỗi khác; người muốn tìm hiểu nên hỏi trực tiếp nông dân và cán bộ khuyến nông địa phương.
Quảng Điền không có quốc lộ 1 chạy qua, nên ít xe đường dài, giữ được không khí làng quê. Từ Huế lên Sịa có đường tỉnh, đi một đoạn ngắn bằng xe máy hay ô tô.
Làng Niêm Phò và những người con Quảng Điền
Làng Niêm Phò ở Quảng Điền là quê của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh. Trong làng có khu lưu niệm về ông, là nơi học sinh, người dân và khách đến thăm vào các dịp kỷ niệm. Làng vẫn giữ nét làng quê ven sông với đình làng, nhà thờ họ.
Quảng Điền còn có nhiều làng khoa bảng, dòng họ có người đỗ đạt thời phong kiến. Gia phả, văn bia, đình làng là những tư liệu người địa phương vẫn giữ gìn. Mỗi làng có ngày hội, ngày giỗ họ riêng; con cháu đi xa thường về dịp này để gặp nhau.
Ngoài những tên tuổi lớn, mỗi làng Quảng Điền đều có người thầy giáo, người thầy thuốc, người thợ giỏi được làng nhớ ơn. Đình làng, nhà thờ họ thường ghi công những người góp sức xây làng, mở trường, đắp đê. Đó là phần lịch sử ít được viết thành sách nhưng người làng thuộc lòng.
Người Quảng Điền đi làm ăn khắp nơi, từ thành phố Huế tới Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh và ra nước ngoài. Nhiều hội đồng hương giữ liên lạc, góp tiền sửa đình, xây trường cho quê. Tên huyện có thể không còn trên giấy tờ mới, nhưng trong các hội ấy, chữ "Quảng Điền" vẫn được dùng như cách gọi quê.
Lễ hội và nếp sống làng ven phá
Các làng ven phá có lễ cầu ngư, lễ hội làng vào dịp đầu năm, thường có đua ghe, hát hò trên phá. Đây là dịp cả làng đóng góp, chuẩn bị, con cháu ở xa về tham dự. Nghi thức gắn với nghề sông nước, mong mùa đánh bắt yên ổn, được nhiều cá tôm.
Nếp sống ở đây giản dị: sáng sớm ra phá, trưa về nghỉ, chiều đi chợ, tối quây quần. Bữa cơm thường có cá phá, rau đồng, nước mắm. Nhiều gia đình giữ thói quen làm mắm, phơi cá khô vào mùa nắng để ăn dần khi mưa lụt.
Khách đến các làng ven phá nên để ý giờ giấc của người dân, không đi vào khu nò sáo khi chưa hỏi, và tôn trọng không gian lễ hội nếu đến đúng dịp. Ngày thường, buổi sáng sớm và chiều muộn là lúc làng ven phá sinh động nhất, khi thuyền về, chợ cá họp tạm bên bờ và người mua kẻ bán trao đổi nhanh trước khi cá kém tươi.
Từ 1/7/2025: Quảng Điền cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Quảng Điền không còn. Địa bàn huyện cũ vẫn thuộc thành phố Huế, các xã và thị trấn Sịa được nhập lại thành một số xã mới. Tên cụ thể và ranh giới của từng xã mới nên tra theo danh sách chính thức của thành phố.
Các xã cũ của Quảng Điền phần lớn mang chữ Quảng ở đầu tên, ví dụ Quảng Thọ, Quảng Phước, Quảng An, Quảng Thành. Khi tra địa chỉ, tên xã cũ là manh mối chính để biết vùng ấy nay thuộc xã mới nào.
Giấy tờ ghi huyện Quảng Điền vẫn có giá trị; khi làm giấy tờ mới, cán bộ sẽ ghi theo xã mới và thành phố Huế. Người có giấy tờ trước 1990 ghi huyện Hương Điền cũng có thể đối chiếu theo tên xã để biết quê mình thuộc Quảng Điền hay Phong Điền. Thủ tục hộ tịch, cư trú nay làm ở ủy ban xã mới, không còn lên huyện như trước.
Dải cát ngoài phá: làng chài quay mặt ra biển
Bên kia phá Tam Giang, phía đông Quảng Điền, là dải cát hẹp chạy dài giữa phá và biển. Các làng trên dải cát này vừa quay mặt ra biển để đánh cá, vừa quay lưng về phá để nuôi trồng. Đời sống phụ thuộc nhiều vào thời tiết: mùa biển êm thì thuyền ra khơi gần bờ, mùa gió bắc thì nghỉ, sửa lưới, sửa thuyền.
Muốn sang dải cát, xưa người dân đi đò ngang qua phá; về sau có cầu, có đường nối nên đi lại dễ hơn. Vùng cát có rừng phi lao chắn gió, đường làng chạy giữa những ngôi nhà mái thấp, sân phơi cá, phơi lưới.
Bờ biển miền Trung, trong đó có đoạn qua Quảng Điền, chịu sạt lở và bồi tụ thay đổi theo từng năm. Có năm sóng lớn ăn vào bờ, có năm cát bồi lấp cửa. Người mua đất, làm nhà ở vùng này nên hỏi kỹ về hành lang bảo vệ bờ biển và nguy cơ sạt lở trước khi quyết định.
Những món ăn từ phá mà người Quảng Điền hay nhắc
Cá phá kho, nấu canh chua. Các loài cá nước lợ đánh bắt trên phá được kho với nước mắm, ớt, hay nấu canh chua với rau thơm. Đây là món cơm nhà hằng ngày, không phải món đãi khách.
Tôm, cua nước lợ. Tôm, cua từ phá thường luộc, rang muối hay nấu canh. Mùa nào có thứ gì là chuyện người địa phương biết rõ, khách nên hỏi người bán ở chợ Sịa.
Cá khô, mắm. Mùa nắng, nhiều gia đình phơi cá khô, làm mắm để dành cho mùa mưa. Một số người mua làm quà cho người thân ở xa.
Rau đồng ven sông Bồ. Rau muống, rau lang, các loại rau thơm từ bãi bồi sông Bồ đi kèm bữa cơm có cá phá.
Ăn theo mùa, hỏi người bán. Sản vật của phá thay đổi theo mùa nước, mùa gió, có thứ chỉ ngon vài tháng trong năm. Cách chắc nhất là đi chợ sáng, hỏi người bán hôm nay có gì vừa đánh lên, thay vì tìm đúng một món đã đọc trên mạng. Bài không nêu giá vì giá đổi theo ngày và theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Quảng Điền có trung tâm ở đâu?
Trung tâm của huyện Quảng Điền cũ là thị trấn Sịa, có chợ Sịa, trường học, cơ quan hành chính. Từ 1/7/2025 không còn cấp huyện, vùng Sịa thuộc một xã mới của thành phố Huế.
Dinh Phước Yên là gì?
Phước Yên là một làng bên sông Bồ ở Quảng Điền, nơi các chúa Nguyễn đặt dinh trong một thời gian đầu thế kỷ 17 trước khi dời về Kim Long và Phú Xuân. Ngày nay không còn công trình dinh thự của thời ấy.
Quê Đại tướng Nguyễn Chí Thanh ở đâu?
Đại tướng Nguyễn Chí Thanh quê làng Niêm Phò, huyện Quảng Điền cũ. Trong làng có khu lưu niệm về ông. Từ 1/7/2025, làng thuộc một xã mới của thành phố Huế.
Phá Tam Giang thuộc huyện nào?
Phá Tam Giang trải dài qua nhiều đơn vị cũ, từ Phong Điền, Quảng Điền xuống Hương Trà, Phú Vang. Đoạn qua Quảng Điền là đoạn rộng, nhiều làng sống bằng nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản.
Thời Bình Trị Thiên Quảng Điền thuộc huyện nào?
Thời tỉnh Bình Trị Thiên, Quảng Điền gộp với Phong Điền thành huyện Hương Điền. Đầu thập niên 1990 huyện được tách lại thành Quảng Điền và Phong Điền, nên giấy tờ cũ có thể ghi Hương Điền thay cho Quảng Điền.
Đi từ Huế lên Quảng Điền bằng đường nào?
Từ trung tâm Huế lên Sịa có đường tỉnh đi về phía bắc, quãng đường ngắn, đi xe máy hoặc ô tô đều tiện. Quảng Điền không có quốc lộ 1 chạy qua nên đường ít xe tải đường dài hơn.