Huyện Phú Thiện nằm ở phía đông nam tỉnh Gia Lai cũ, trên quốc lộ 25 giữa Chư Sê và Ayun Pa. Huyện được lập năm 2007, khi huyện Ayun Pa cũ chia thành thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện. Huyện lỵ là thị trấn Phú Thiện. Ở đây có công trình thủy lợi Ayun Hạ, tưới cho những cánh đồng lúa lớn nhất vùng. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Phú Thiện cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Phú Thiện là nơi người ta thấy rõ nhất Tây Nguyên cũng có đồng lúa thẳng cánh cò bay. Hồ Ayun Hạ biến một vùng trũng khô hạn thành vựa lúa, kéo theo người đi khai hoang và những thay đổi lớn trong đời sống làng Jrai. Bài này đi qua chuyện tách huyện, hồ Ayun Hạ, cánh đồng, làng Jrai và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Năm 2007: phần còn lại của huyện Ayun Pa
Huyện Ayun Pa trước kia rất rộng, rồi lần lượt được tách: Krông Pa từ thời Gia Lai – Kon Tum, Ia Pa năm 2003. Năm 2007, phần còn lại được chia thành thị xã Ayun Pa ở khu trung tâm Cheo Reo và huyện Phú Thiện ở phía tây bắc, dọc quốc lộ 25.
Tên Phú Thiện là tên Hán Việt, khác với tên các huyện Jrai xung quanh. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Phú Thiện, vốn là một khu dân cư trên quốc lộ đã có từ trước khi lập huyện.
Với người Phú Thiện sinh trước 2007, giấy tờ thường ghi huyện Ayun Pa, tỉnh Gia Lai; người sinh trước 1991 ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum; người sinh trước 1975 có thể ghi tỉnh Phú Bổn. Ba bốn lớp tên ấy đều chỉ cùng một vùng đất.
Huyện tồn tại khoảng mười tám năm, đủ để có trụ sở, trường học, trung tâm y tế, chợ, nhưng chưa đủ để cái tên Phú Thiện thay thế hẳn tên Ayun Pa trong lời nói của người lớn tuổi.
Hồ Ayun Hạ: nước cho vùng trũng
Ayun Hạ là công trình thủy lợi lớn trên sông Ayun, xây dựng trong thập niên 1990, đặt ở địa bàn Phú Thiện. Đập ngăn sông tạo hồ chứa, nước theo hệ thống kênh chảy xuống tưới cho cánh đồng vùng Phú Thiện, Ayun Pa.
Trước khi có hồ, vùng trũng này mùa khô gần như không trồng được gì ngoài vài bãi ven sông; mùa mưa thì làm lúa một vụ, phụ thuộc trời. Hồ Ayun Hạ cho phép làm hai vụ lúa một năm trên diện tích lớn, biến vùng này thành vựa lúa của tỉnh.
Công trình kéo theo nhiều đợt người lên khai hoang, lập thôn mới quanh khu tưới. Các làng Jrai trong vùng lòng hồ phải di dời, một phần đất rẫy của các làng chuyển thành ruộng nước.
Mặt hồ Ayun Hạ rộng, đẹp vào mùa khô. Đây là công trình thủy lợi quan trọng, nên đi ở khu vực được phép, không bơi lội, không câu cá ở khu vực cấm.
Mỗi mùa khô, việc phân phối nước từ hồ cho các vùng là chuyện được bàn kỹ; những năm hạn nặng, mực nước hồ thấp, một số vùng cuối kênh thiếu nước.
Cánh đồng lúa và nhịp mùa vụ
Vụ đông xuân thường bắt đầu khi mùa mưa vừa dứt, thu hoạch vào giữa mùa khô; vụ hè thu xuống giống khi có mưa đầu mùa. Lịch cụ thể tùy năm và tùy lịch xả nước của hồ, nông dân theo thông báo của tổ dùng nước.
Cánh đồng Phú Thiện là một trong những cánh đồng lúa lớn nhất Gia Lai cũ, trải dài hai bên kênh tưới. Mùa lúa chín, cả vùng vàng rực; mùa gặt, máy gặt đập liên hợp chạy khắp đồng.
Ngoài lúa, nông dân trồng mía bán cho nhà máy đường ở Ayun Pa, trồng ngô, đậu, rau màu trên đất cao. Chăn nuôi bò, heo, gà, vịt chạy đồng cũng phổ biến.
Lúa Phú Thiện bán cho thương lái, chở lên Pleiku, các huyện khác, hoặc xay xát tại chỗ. Gạo ở đây là nguồn lương thực quan trọng cho nhiều vùng trong tỉnh cũ.
Nhịp mùa vụ chi phối cả đời sống: mùa cấy, mùa gặt người đông, chợ đông; giữa vụ, người ta sửa nhà, cưới hỏi, đi lễ hội.
Quốc lộ 25 qua thị trấn Phú Thiện
Từ thị trấn có đường liên xã tỏa đi các làng ven sông Ayun và các thôn khai hoang quanh kênh tưới. Đường bờ kênh hẹp, mùa mưa trơn; người lạ nên hỏi đường thay vì tự đi theo bản đồ điện thoại.
Quốc lộ 25 từ Chư Sê đi về phía đông nam, qua thị trấn Phú Thiện rồi tới Ayun Pa, Krông Pa và xuống Phú Yên cũ. Thị trấn Phú Thiện kéo dài dọc quốc lộ, nhà cửa, cửa hàng hai bên.
Đi từ Chư Sê xuống Phú Thiện là đi từ cao nguyên xuống vùng trũng: đường dốc dần, trời nóng dần, cảnh vườn tiêu, cà phê chuyển sang đồng lúa, mía. Cảm giác thay đổi khí hậu rất rõ chỉ trong một quãng ngắn.
Xe khách tuyến Pleiku – Ayun Pa, Pleiku – Tuy Hòa đi qua Phú Thiện, đón trả khách dọc đường. Xe tải chở lúa, mía chạy nhiều vào mùa thu hoạch.
Đoạn qua thị trấn đông người, học sinh, xe máy ra vào; nên giảm tốc. Mùa khô nắng gắt, đi xe máy nên mặc áo chống nắng, mang nước.
Làng Jrai và những thay đổi quanh khu tưới
Một số làng Jrai ở Phú Thiện nằm gần vùng Cheo Reo xưa, nơi có các thủ lĩnh truyền thống được biết tới trong lịch sử Tây Nguyên. Ký ức về những thủ lĩnh ấy và những nghi lễ lớn của vùng vẫn được người già trong làng kể lại cho con cháu.
Người Jrai là cư dân lâu đời của Phú Thiện, sống trong các làng ven sông Ayun và quanh cánh đồng. Nhà sàn, nhà mồ, bến nước, cồng chiêng, lễ bỏ mả vẫn còn ở nhiều làng.
Hồ Ayun Hạ và khu tưới làm đổi đời sống nhiều làng: từ lúa rẫy chuyển sang ruộng nước, học kỹ thuật cấy, bón phân, dùng máy. Một số làng có ruộng tốt, đời sống khá lên; một số mất đất rẫy, phải làm thuê.
Người Kinh lên khai hoang, phần lớn từ miền Trung, lập các thôn mới quanh kênh tưới. Hai cộng đồng sống cạnh nhau, trao đổi công lao động, mua bán ở chợ.
Khi đến làng Jrai, nên chào hỏi già làng, xin phép trước khi chụp ảnh, không vào nhà mồ. Những phép lịch sự đơn giản này giúp người ngoài được đón tiếp tốt.
Phú Thiện cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Phú Thiện và các xã của huyện cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra danh sách chính thức.
Người Phú Thiện có thể gặp nhiều lớp tên trên giấy tờ: tỉnh Phú Bổn, huyện Ayun Pa, tỉnh Gia Lai – Kon Tum, huyện Phú Thiện. Ghi kèm tên cũ giúp cán bộ, người giao hàng hiểu nhanh.
Hồ Ayun Hạ, cánh đồng, chợ, trường học vẫn ở chỗ cũ; cái đổi là tên đơn vị hành chính. Việc cấp tỉnh nay có cơ quan đặt ở Quy Nhơn; nên hỏi trước nơi nhận hồ sơ.
Vị trí: cửa vào vùng trũng Cheo Reo
Phú Thiện nằm giữa Chư Sê ở phía tây và thị xã Ayun Pa ở phía đông nam, kề huyện Ia Pa. Quốc lộ 25 cắt ngang huyện, là trục chính nối với Pleiku và Ayun Pa.
Địa hình Phú Thiện thấp dần từ tây sang đông: phía giáp Chư Sê còn đồi thấp, đất đỏ xen đất xám; phía giáp Ayun Pa là đồng bằng phẳng, ruộng lúa nối ruộng lúa. Sông Ayun chảy qua huyện trước khi nhập vào sông Ba ở Ayun Pa.
Khí hậu nóng, khô, gió mạnh mùa khô, giống Ayun Pa. Mùa mưa ngắn hơn và đến muộn hơn vùng Pleiku. Nhờ hồ Ayun Hạ, mùa khô vẫn có nước tưới cho phần lớn đồng ruộng.
Với người đi từ Pleiku, Phú Thiện là cửa vào vùng trũng Cheo Reo – Phú Bổn: qua Phú Thiện là bắt đầu thấy đồng lúa, thấy nắng gắt, thấy những làng Jrai ven sông.
Kênh tưới, máy gặt và chuyện làm nông ở vùng trũng
Hệ thống kênh từ hồ Ayun Hạ chia thành kênh chính, kênh nhánh, chạy giữa đồng như những sợi chỉ. Mỗi mùa trước khi xuống giống, các tổ dùng nước nạo vét kênh, sửa cống, chia lịch lấy nước cho từng cánh đồng.
Lúa ở đây được cơ giới hóa khá nhiều: máy cày, máy gặt đập liên hợp, máy sấy. Nhiều máy gặt từ các tỉnh khác lên làm thuê vào mùa thu hoạch, rồi đi tiếp sang vùng khác.
Chuyện giá lúa, giá phân, giá thuê máy là chuyện người nông dân Phú Thiện bàn nhiều nhất. Những năm giá lúa thấp, chi phí cao, nhiều hộ chuyển một phần ruộng sang trồng mía, rau màu hoặc cho thuê.
Người Jrai trong vùng ngày càng quen với ruộng nước, nhưng nhiều hộ vẫn thiếu vốn, thiếu máy móc, phải thuê dịch vụ hoặc cho thuê ruộng. Các chương trình khuyến nông, hỗ trợ giống, phân bón nhằm giúp họ giữ được ruộng và làm có lãi.
Đi giữa cánh đồng Phú Thiện mùa lúa chín, nhiều người ngạc nhiên vì không nghĩ Tây Nguyên có cảnh này. Đó chính là dấu ấn rõ nhất của hồ Ayun Hạ trên vùng đất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Thiện cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Phú Thiện cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Phú Thiện và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện Phú Thiện được lập năm nào?
Huyện Phú Thiện được lập năm 2007, khi huyện Ayun Pa cũ được chia thành thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện. Trước đó vùng này thuộc huyện Ayun Pa, tỉnh Gia Lai.
Hồ Ayun Hạ ở đâu?
Hồ Ayun Hạ là công trình thủy lợi trên sông Ayun, nằm ở địa bàn huyện Phú Thiện cũ. Hồ tưới cho cánh đồng lúa vùng Phú Thiện, Ayun Pa, giúp làm hai vụ lúa mỗi năm trên diện tích lớn.
Vì sao Phú Thiện có nhiều ruộng lúa?
Phú Thiện nằm trong vùng trũng thấp, đất bằng, có hồ Ayun Hạ cung cấp nước tưới qua hệ thống kênh. Nhờ đó vùng này thành một trong những vựa lúa lớn nhất Gia Lai cũ, khác hẳn vùng cao nguyên trồng cà phê.
Người Phú Thiện sinh trước 2007 ghi huyện gì?
Thường ghi huyện Ayun Pa, tỉnh Gia Lai, vì khi đó chưa có huyện Phú Thiện. Người sinh trước 1991 ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum, người sinh trước 1975 có thể ghi tỉnh Phú Bổn.
Từ Pleiku đi Phú Thiện theo đường nào?
Đi quốc lộ 14 xuống Chư Sê, rẽ quốc lộ 25 về phía đông nam là tới thị trấn Phú Thiện, rồi tiếp tới Ayun Pa. Đường từ cao nguyên xuống vùng trũng, trời nóng dần, nên mang nước và áo chống nắng.