Huyện Phú Quý là huyện đảo duy nhất của tỉnh Bình Thuận cũ, nằm ngoài khơi phía đông nam Phan Thiết, ngay trước 1/7/2025 gồm ba xã Ngũ Phụng, Long Hải và Tam Thanh. Từ 1/7/2025, theo đợt sắp xếp đơn vị hành chính, huyện đảo trở thành đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng, một đơn vị cấp xã đặc biệt, không chia xã bên trong.
Người đất liền gọi đảo là Phú Quý, người đi biển xưa gọi là Cù Lao Thu. Đảo nhỏ, đi một vòng bằng xe máy chỉ mất một buổi, nhưng có cuộc sống đầy đủ của một cộng đồng biển: cảng cá, chợ, trường, bệnh viện, điện gió, và nếp sống riêng giữ qua nhiều thế hệ. Phần sau đây kể về tên gọi, ba xã cũ, nghề biển, những nơi đáng đến, đặc khu mới và chuyện đi lại.
Cù Lao Thu và cái tên Phú Quý
Cù Lao Thu là tên dân gian của đảo, vẫn được người đi biển và người lớn tuổi dùng. Nguồn gốc chữ Thu chưa có giải thích thống nhất. Trên các hải đồ châu Âu cũ, đảo được ghi bằng tên khác, đi cặp với Cù Lao Câu gần bờ. Tên Phú Quý là tên hành chính, dùng cho đảo và đơn vị hành chính trên đảo qua nhiều thời kỳ.
Theo truyền thuyết lưu truyền trên đảo, người Chăm đã có mặt ở đây từ rất sớm, gắn với câu chuyện về công chúa Bàn Tranh, tên một hòn đảo nhỏ gần đó là Hòn Tranh. Sau đó, những lớp cư dân người Việt từ miền Trung theo thuyền ra lập làng, đánh cá, trồng màu trên đất đỏ bazan của đảo.
Qua các thời kỳ, Phú Quý luôn đi cùng vùng Bình Thuận: thuộc phủ, rồi tỉnh Bình Thuận thời Nguyễn và thời Pháp. Sau năm 1975, đảo được tổ chức thành huyện đảo Phú Quý, thuộc tỉnh Thuận Hải, rồi thuộc Bình Thuận khi tỉnh tái lập năm 1992. Năm thành lập huyện cụ thể sau 1975 được các nguồn phổ thông ghi chưa thống nhất.
Ba xã của huyện đảo là Ngũ Phụng, Long Hải và Tam Thanh, trong đó Tam Thanh là nơi có cảng chính. Mỗi xã gồm một vài làng vạn chài lâu đời. Người trên đảo phân biệt rất rõ làng mình, dù đi từ làng này sang làng kia chỉ mất vài phút xe máy. Mỗi làng có đình, lăng, bến thuyền và những dòng họ đi biển riêng; con cái lớn lên đi học chung một trường nhưng vẫn nhận nhau theo làng. Chính các làng này, chứ không phải tên xã, mới là thứ người đảo dùng để chỉ đường cho nhau.
Nghề cá xa bờ và đời sống ba làng biển
Phú Quý sống chủ yếu bằng nghề cá. Tàu ở đây đi xa bờ dài ngày, đánh bắt ở vùng biển rộng xung quanh đảo và xa hơn nữa. Cảng cá Phú Quý là nơi neo đậu, tránh trú bão và cung cấp hậu cần như dầu, nước đá, lưới cụ cho tàu của đảo lẫn tàu từ nơi khác ghé vào.
Bên cạnh đánh bắt, nhiều gia đình làm cá khô, mực khô, nước mắm, ruốc, mở cơ sở sửa tàu, bán ngư cụ. Phụ nữ thường lo phần chế biến và buôn bán ở chợ, đàn ông đi biển. Mùa biển êm là mùa bận nhất, mùa gió chướng tàu nghỉ, cả đảo chậm lại.
Đất đảo là đất đỏ bazan trên nền núi lửa cổ, trồng được đậu phộng, mè, khoai, rau, cây ăn trái. Nước ngọt luôn quý: dân đảo đào giếng, trữ nước mưa, và gần đây có hệ thống cấp nước tập trung, nhưng mùa khô vẫn phải tiết kiệm. Khách ở homestay nên dùng nước dè xẻn.
Người Phú Quý giữ tục thờ cá Ông như các làng biển miền Trung, có những vạn và lăng thờ cá Ông lâu đời. Lễ cầu ngư hằng năm là dịp lớn của cả làng, có rước, hát bội, đua thuyền. Bên cạnh đó là đình, chùa, miếu thờ những vị gắn với truyền thuyết lập làng, tạo nên một không gian văn hoá biển riêng.
Những nơi đáng đến trên đảo
Chùa Linh Sơn nằm trên núi Cao Cát ở vùng Long Hải, là ngôi chùa cổ có tượng Quan Âm lớn hướng ra biển. Từ chùa nhìn xuống thấy gần hết đảo và mặt biển. Đường lên có bậc đá, nên đi sáng sớm hoặc chiều mát, mặc kín đáo khi vào khuôn viên.
Gành Hang là vách đá núi lửa với những hang đá, lớp đá xếp tầng, nước biển trong. Vào lúc nước ròng, có thể đi dọc bờ đá xem các hốc nhỏ có cua, ốc. Đá rất trơn và sắc, nên mang giày bám, không để trẻ nhỏ tự leo một mình.
Hòn Tranh là hòn đảo nhỏ có người ở gần đảo chính, đi thuyền từ cảng một đoạn ngắn. Ở đó có bãi tắm, rạn san hô ven bờ, nhịp sống rất chậm. Các bãi tắm khác trên đảo chính như Bãi Nhỏ có nước trong, cát trắng, ít người vào ngày thường.
Cụm tua bin điện gió trên đồi là hình ảnh nhận diện của Phú Quý trong những năm gần đây, nhìn thấy từ hầu hết các bãi biển. Điện gió kết hợp máy phát diesel giúp đảo có điện ổn định hơn trước, bớt cảnh cắt điện luân phiên. Đứng dưới chân tua bin lúc gió mạnh, có thể nghe rõ tiếng cánh quạt quay.
Từ huyện đảo thành đặc khu Phú Quý
Từ 1/7/2025, khi cấp huyện bị bỏ trên cả nước, các huyện đảo được xử lý riêng. Huyện Phú Quý không chia thành xã mà trở thành đặc khu Phú Quý, một đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt của tỉnh Lâm Đồng. Ba xã cũ Ngũ Phụng, Long Hải, Tam Thanh không còn là đơn vị hành chính riêng.
Như vậy, Lâm Đồng mới, một tỉnh vốn quen với hình ảnh cao nguyên, thông, hoa, nay có thêm một đặc khu ngoài khơi. Mọi thủ tục trước đây làm ở xã hay huyện, người dân trên đảo nay làm ở đặc khu. Những việc cần cấp tỉnh thì có thể làm qua dịch vụ công trực tuyến hoặc vào đất liền.
Tên các làng, thôn trên đảo phần lớn giữ nguyên, nên địa chỉ mới thường ghi "thôn …, đặc khu Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng". Muốn người đọc hiểu nhanh, có thể thêm tên xã cũ trong ngoặc: "(trước là xã Tam Thanh, huyện Phú Quý, tỉnh Bình Thuận)". Giấy tờ cũ ghi huyện Phú Quý vẫn có giá trị.
Vì Phú Quý ở xa trung tâm tỉnh mới, những việc như khám chữa bệnh chuyên sâu, học đại học, làm ăn lớn vẫn hướng về Phan Thiết và Thành phố Hồ Chí Minh hơn là Đà Lạt. Tàu ra vào đảo vẫn chạy từ cảng Phan Thiết, nên vai trò cửa ngõ của Phan Thiết với đảo không thay đổi.
Đi Phú Quý: tàu, mùa biển và chỗ ở
Ra đảo bằng tàu cao tốc hoặc tàu khách từ cảng ở Phan Thiết. Thời gian đi tuỳ loại tàu và tình trạng biển, thường vài giờ khi biển êm. Lịch tàu, giá vé thay đổi theo mùa và theo hãng, nên tra trực tiếp và đặt trước vào dịp lễ, hè. Người dễ say sóng nên chuẩn bị thuốc, ăn nhẹ trước khi lên tàu.
Mùa đẹp để ra đảo thường từ khoảng tháng 3 đến tháng 8, biển êm hơn. Mùa gió chướng, từ khoảng tháng 10 tới đầu năm sau, biển động, tàu có thể huỷ chuyến nhiều ngày liền. Ai có việc gấp trong đất liền nên tính dư vài ngày, vì không có đường khác ra vào đảo ngoài tàu biển.
Trên đảo có homestay, nhà nghỉ, khách sạn nhỏ, tập trung quanh cảng Tam Thanh và gần các bãi biển. Đi lại trên đảo chủ yếu bằng xe máy thuê, đường bê tông, xe ít, nhưng có những đoạn dốc và cua gắt. Trạm xăng, cây rút tiền có nhưng không nhiều, nên mang theo tiền mặt.
Ăn trên đảo là ăn hải sản: cá mú, cá bò, mực, ốc, tôm hùm nuôi, cùng các món quen như gỏi cá, cháo cá, cá nướng muối ớt. Quà mang về phổ biến là mực khô, cá khô, đậu phộng, mè. Hỏi rõ nguồn gốc, đóng gói kỹ trước khi lên tàu, vì hành lý dễ ướt khi biển động.
Những điều người ở lâu trên đảo cần biết
Đời sống trên đảo phụ thuộc vào biển. Khi tàu không chạy nhiều ngày, rau, trái cây, hàng hoá từ đất liền có thể khan, giá lên. Người dân quen dự trữ gạo, nước mắm, đồ khô, thuốc cơ bản. Người mới ra ở nên làm theo, nhất là vào mùa gió chướng.
Y tế trên đảo có trung tâm y tế đặc khu và các trạm y tế, đủ xử lý bệnh thông thường. Ca nặng phải chuyển vào đất liền bằng tàu, có khi bằng phương tiện khẩn cấp khi biển xấu. Người có bệnh mãn tính nên mang đủ thuốc cho cả thời gian ở đảo và hỏi kỹ bác sĩ trước khi đi.
Sóng di động, internet đã phủ gần hết đảo, nhưng tốc độ có lúc chậm, nhất là khi thời tiết xấu. Điện có khi bị gián đoạn ngắn. Ai làm việc từ xa nên chuẩn bị pin dự phòng và tính trước phương án khi mất kết nối vài giờ.
Người Phú Quý hiếu khách, nhưng đảo nhỏ nên ai làm gì cả làng đều biết. Giữ vệ sinh bãi biển, không bẻ san hô, không mua sinh vật biển quý hiếm làm quà, tôn trọng các nơi thờ tự là những điều được người dân rất coi trọng. Hỏi ý trước khi chụp ảnh người già, trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Quý cũ nay là đơn vị gì?
Từ 1/7/2025, huyện đảo Phú Quý trở thành đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt, không chia xã bên trong. Ba xã cũ Ngũ Phụng, Long Hải, Tam Thanh không còn là đơn vị riêng.
Trước 7/2025 huyện Phú Quý có mấy xã?
Huyện Phú Quý có ba xã: Ngũ Phụng, Long Hải và Tam Thanh, trong đó Tam Thanh là nơi có cảng chính. Huyện không có thị trấn. Mỗi xã gồm một vài làng vạn chài lâu đời trên đảo.
Cù Lao Thu là đảo nào?
Cù Lao Thu là tên dân gian của đảo Phú Quý, vẫn được người đi biển và người lớn tuổi dùng. Nguồn gốc chữ Thu chưa có giải thích thống nhất. Tên Phú Quý là tên hành chính dùng cho đảo và đơn vị hành chính trên đảo.
Đi Phú Quý bằng gì?
Ra Phú Quý bằng tàu cao tốc hoặc tàu khách từ cảng ở Phan Thiết, thời gian đi vài giờ khi biển êm. Lịch tàu và giá vé thay đổi theo mùa, nên tra trực tiếp và đặt trước. Mùa gió chướng tàu có thể nghỉ nhiều ngày.
Mùa nào nên đi Phú Quý?
Mùa đẹp thường từ khoảng tháng 3 đến tháng 8, biển êm, trời trong. Mùa gió chướng từ khoảng tháng 10 tới đầu năm sau biển động, tàu dễ huỷ chuyến. Nên theo dõi dự báo thời tiết biển trước khi đặt vé và tính dư ngày về.
Địa chỉ trên đảo Phú Quý ghi thế nào sau sáp nhập?
Ghi thôn, đặc khu Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng. Có thể thêm tên xã cũ trong ngoặc, ví dụ trước là xã Tam Thanh, huyện Phú Quý, tỉnh Bình Thuận, để người đọc dễ hiểu. Giấy tờ cũ ghi huyện Phú Quý vẫn có giá trị.