Huyện Phú Hòa là huyện đồng bằng nằm ở bờ bắc sông Đà Rằng, ngay phía tây thành phố Tuy Hòa, được lập năm 2002 trên đất tách từ huyện Tuy Hòa và thị xã Tuy Hòa. Trung tâm huyện là thị trấn Phú Hòa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Phú Hòa cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Phú Hòa của Phú Yên dễ bị nhầm với nhiều nơi khác cùng tên trên cả nước. Đây là vùng của đồng lúa, kênh mương, làng mạc trù phú và một di tích Chăm hiếm hoi còn lại là thành Hồ. Phần sau giúp phân biệt, kể lịch sử tên gọi và đời sống của huyện này.
Một huyện mới trên đất cũ
Trước năm 2002, vùng đất Phú Hòa thuộc hai đơn vị: phần lớn thuộc huyện Tuy Hòa, cái tên có từ năm 1611, phần giáp thành phố thuộc thị xã Tuy Hòa. Đây là vùng đồng bằng màu mỡ nhất của Phú Yên, sống nhờ phù sa sông Đà Rằng và hệ thống kênh tưới lấy nước từ thượng nguồn.
Năm 2002, Chính phủ cho lập huyện Phú Hòa. Huyện mới gồm thị trấn Phú Hòa và các xã như Hòa An, Hòa Thắng, Hòa Định Đông, Hòa Định Tây, Hòa Hội, Hòa Quang Bắc, Hòa Quang Nam, Hòa Trị. Phần lớn tên xã mang chữ Hòa đứng đầu, đúng nếp đặt tên quen của vùng đồng bằng Tuy Hòa xưa.
Từ năm 2002 đến tháng 6/2025, Phú Hòa giữ ổn định địa giới. Ba năm sau khi Phú Hòa ra đời, phần còn lại của huyện Tuy Hòa được chia làm Đông Hòa và Tây Hòa. Vì vậy, ba huyện Phú Hòa, Đông Hòa, Tây Hòa cùng chung một gốc là huyện Tuy Hòa cũ, như ba anh em tách hộ.
Người sinh trước năm 2002 ở vùng này có giấy tờ ghi huyện Tuy Hòa hoặc thị xã Tuy Hòa, tùy xã. Giấy tờ từ năm 2002 ghi huyện Phú Hòa. Từ 1/7/2025, giấy mới ghi xã mới và tỉnh Đắk Lắk. Tên làng, tên thôn là sợi chỉ nối ba thời kỳ đó với nhau.
Phân biệt Phú Hòa của Phú Yên với những nơi cùng tên
Tên Phú Hòa rất phổ biến. Ngoài huyện Phú Hòa của Phú Yên cũ, cả nước còn nhiều xã, phường, ấp tên Phú Hòa; vùng Củ Chi của Thành phố Hồ Chí Minh có xã Phú Hòa Đông; Bình Dương cũ từng có phường Phú Hòa ở Thủ Dầu Một. Trước năm 1975, phía nam cũng từng có quận Phú Hòa, không liên quan tới Phú Yên.
Vì vậy, khi tìm thông tin hay ghi địa chỉ, nên luôn kèm thêm tên tỉnh: "huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên cũ" hoặc "vùng Phú Hòa cũ, tỉnh Đắk Lắk". Gõ riêng chữ Phú Hòa trên công cụ tìm kiếm hay ứng dụng bản đồ rất dễ ra nhầm một nơi cách hàng trăm cây số.
Trong nội bộ Phú Yên cũ, cũng có chuyện nhầm giữa thị trấn Phú Hòa, trung tâm huyện, với các tên làng có chữ Phú. Người giao hàng, tài xế quen gọi theo tên chợ, tên ngã ba, tên trường, nên ghi kèm một mốc quen sẽ dễ tìm hơn ghi tên xã mới.
Một mẹo nhỏ cho người làm hồ sơ: nếu giấy tờ ghi xã có chữ Hòa đứng đầu, như Hòa An, Hòa Thắng, Hòa Định, Hòa Quang, Hòa Trị, Hòa Hội, kèm tỉnh Phú Yên, thì nhiều khả năng là vùng Phú Hòa cũ hoặc vùng huyện Tuy Hòa cũ. Đọc thêm tên huyện đi kèm để chắc chắn.
Thành Hồ: dấu vết Chăm bên sông Đà Rằng
Ở vùng Hòa Định Đông của Phú Hòa cũ, sát bờ bắc sông Đà Rằng, còn lại di tích thành Hồ, một tòa thành đất của người Chăm. Thành có dạng gần vuông, tường đắp bằng đất cao, nhiều đoạn đã bị bào mòn, cây cỏ mọc phủ. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây từng là một trung tâm quan trọng của vùng đất phía nam Champa.
Thành Hồ được xếp hạng di tích, là một trong số ít thành cổ Chăm ở miền Trung còn giữ được dáng tường thành. Đi dọc bờ thành, có thể thấy rõ độ cao chênh lệch so với ruộng bên ngoài, và hình dung được cách người xưa chọn đất cao gần sông để dựng thành. Một số đợt khảo cổ đã tìm thấy gạch, đồ gốm trong khu vực.
Ngày nay, bên trong và quanh thành là ruộng, vườn, nhà dân. Người dân sống cạnh di tích quen với những bờ thành đất như một phần của làng. Việc bảo vệ di tích đòi hỏi không đào bới, không san lấp, không lấy đất ở bờ thành; khách tham quan cũng không nên leo trèo làm sạt lở.
Thành Hồ, tháp Nhạn ở Tuy Hòa và các dấu tích khác cho thấy đồng bằng sông Đà Rằng từng là vùng cư trú lâu đời của người Chăm trước khi người Việt đến khai phá từ cuối thế kỷ 16. Đây là lớp lịch sử nằm bên dưới những tên làng Việt ngày nay.
Đồng lúa, kênh tưới và nghề của người Phú Hòa
Phú Hòa là một trong những vựa lúa của Phú Yên cũ. Ruộng trải dài từ bờ sông vào chân đồi, cấy hai vụ chính trong năm, có nơi ba vụ. Mùa lúa chín, cả vùng vàng rực, máy gặt chạy trên đồng, sân phơi trước nhà đầy thóc. Rơm được cuộn lại làm thức ăn cho bò.
Nước tưới cho đồng Phú Hòa lấy chủ yếu từ hệ thống thủy nông Đồng Cam, công trình đập dâng và kênh dẫn nước từ sông Ba ở chỗ sông ra đồng bằng, xây từ thời Pháp thuộc. Hệ thống kênh chính, kênh nhánh chảy qua các làng, tưới cho đồng ruộng ở cả Phú Hòa, Tây Hòa và vùng ven Tuy Hòa.
Ngoài lúa, người dân trồng mía, bắp, rau màu trên bãi bồi ven sông, nuôi bò, heo, gà. Một số làng có nghề phụ như làm bánh tráng, làm bún, nấu rượu. Con em nhiều gia đình đi học, đi làm ở Tuy Hòa, sáng đi chiều về vì chỉ cách một quãng đường ngắn.
Mùa lũ là nỗi lo lớn của vùng hạ lưu. Khi mưa lớn ở thượng nguồn và các hồ chứa xả nước, sông Đà Rằng lên nhanh, nhiều làng ven sông bị ngập. Người Phú Hòa có kinh nghiệm làm nhà cao, kê đồ, chuẩn bị thuyền, và theo dõi sát thông báo của chính quyền về lịch xả lũ.
Sau mỗi trận lũ, phù sa bồi lên ruộng một lớp mới, vụ sau lúa thường tốt hơn, nên người già vẫn nói lũ vừa là tai họa vừa là lộc của đồng bằng. Việc dọn bùn, sửa bờ, nạo kênh sau lũ là việc chung của cả làng, nhà nào cũng góp người góp công. Cái nếp làm chung ấy giữ cho các làng Phú Hòa gắn bó với nhau qua nhiều thế hệ, dù nhiều người trẻ đã đi làm xa.
Phú Hòa sau 1/7/2025 và chuyện đi lại
Từ 1/7/2025, huyện Phú Hòa không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Phú Hòa và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đắk Lắk. Tên xã mới và phạm vi từng xã có thể khác cách gọi quen; muốn biết chính xác, nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh hoặc trên ứng dụng định danh điện tử.
Quốc lộ 25 đi qua Phú Hòa, nối Tuy Hòa với Sơn Hòa rồi sang Gia Lai. Đây là tuyến chính chở mía, nông sản, gỗ từ vùng núi về đồng bằng, nên xe tải chạy nhiều. Đi xe máy trên tuyến này nên giữ tốc độ vừa phải, chú ý xe lớn ở những đoạn qua chợ, qua trường học.
Vì nằm sát Tuy Hòa, Phú Hòa có nhiều khu dân cư mới, nhiều người làm ở thành phố về đây ở. Giá đất thay đổi theo từng giai đoạn, người mua đất nên kiểm tra quy hoạch, loại đất, tình trạng pháp lý và vùng ngập lũ trước khi giao dịch, không nên tin lời hứa miệng.
Giấy tờ cũ ghi huyện Phú Hòa, huyện Tuy Hòa hay thị xã Tuy Hòa ở vùng này vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được cập nhật theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk, người dân không phải tự đi đổi giấy chỉ vì tên địa danh thay đổi.
Ghé Phú Hòa: gợi ý một buổi
Phú Hòa không có điểm tham quan ồn ào, nhưng hợp với người muốn thấy đồng quê Phú Yên cũ và một di tích Chăm ít người biết. Một buổi có thể đi như sau:
- Sáng sớm rời Tuy Hòa theo quốc lộ 25 về phía tây, ghé chợ ven đường để xem nông sản, ăn sáng bánh canh, bánh hỏi hay bánh xèo.
- Rẽ vào vùng Hòa Định Đông tìm thành Hồ; nhờ người dân chỉ lối vào bờ thành, đi bộ một đoạn dọc tường thành đất, không leo trèo làm sạt lở.
- Đi dọc bờ kênh Đồng Cam để xem cách nước được dẫn về các cánh đồng; mùa lúa chín là lúc cảnh đẹp nhất.
- Trưa về thị trấn Phú Hòa hoặc quay lại Tuy Hòa ăn cơm; chiều có thể đi tiếp lên Sơn Hòa nếu muốn thấy vùng núi bên sông Ba.
- Mang theo nón, nước, kem chống nắng; mùa mưa lũ cuối năm nên hỏi tình hình ngập trước khi vào các làng ven sông.
Người đi xe máy nên chú ý xe tải trên quốc lộ 25, và dừng chụp ảnh ở chỗ rộng, không dừng giữa đường làng hẹp. Ruộng là tài sản của người dân, không giẫm lên lúa hay bờ ruộng mới đắp.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Hòa cũ của Phú Yên nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Phú Hòa cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk, sau khi Phú Yên nhập vào Đắk Lắk. Huyện không còn là đơn vị hành chính, thị trấn Phú Hòa và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới của tỉnh.
Huyện Phú Hòa được lập năm nào?
Huyện Phú Hòa được lập năm 2002, trên cơ sở một phần đất của huyện Tuy Hòa và một phần của thị xã Tuy Hòa. Trung tâm huyện là thị trấn Phú Hòa, nằm trên quốc lộ 25 phía tây thành phố Tuy Hòa.
Thành Hồ ở đâu?
Thành Hồ nằm ở vùng Hòa Định Đông của huyện Phú Hòa cũ, sát bờ bắc sông Đà Rằng. Đây là di tích thành đất của người Chăm, đã được xếp hạng, còn giữ được nhiều đoạn tường thành giữa ruộng vườn.
Phú Hòa của Phú Yên có liên quan tới Phú Hòa Đông ở Củ Chi không?
Không. Huyện Phú Hòa của Phú Yên cũ ở miền Trung, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk. Xã Phú Hòa Đông thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, vùng Củ Chi cũ. Hai nơi chỉ trùng tên, cách nhau hàng trăm cây số.
Kênh Đồng Cam tưới cho vùng nào?
Hệ thống thủy nông Đồng Cam lấy nước từ sông Ba ở chỗ sông ra đồng bằng, dẫn qua kênh chính và kênh nhánh tưới cho đồng ruộng Phú Hòa, Tây Hòa và vùng ven Tuy Hòa. Công trình được xây từ thời Pháp thuộc và vẫn đang dùng.
Giấy tờ ghi huyện Tuy Hòa ở vùng Phú Hòa có hợp lệ không?
Có. Trước năm 2002, vùng Phú Hòa thuộc huyện Tuy Hòa hoặc thị xã Tuy Hòa, nên giấy tờ ghi như vậy là đúng ở thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, thông tin sẽ được ghi theo xã mới và tỉnh Đắk Lắk.