Huyện Phù Cừ là huyện nằm ở góc đông nam của Hưng Yên cũ, phía nam giáp sông Luộc, phía đông giáp đất Hải Dương cũ, quê hương của nhân vật Tống Trân trong truyện thơ Tống Trân – Cúc Hoa. Từ 1/7/2025, huyện không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới.
Phù Cừ là huyện xa tỉnh lỵ, ít khu công nghiệp, giữ được nhiều nét quê đồng bằng ven sông. Bài này đi qua tên gọi Phù Dung, huyện ghép Phù Tiên, chuyện Tống Trân, cảnh sông Luộc, đời sống người dân và những gì thay đổi khi Thái Bình bên kia sông về chung một tỉnh từ năm 2025.
Phù Dung, Phù Cừ và huyện ghép Phù Tiên
Trong các truyện kể và sách cũ, vùng đất này thường được nhắc với tên Phù Dung. Truyện Tống Trân – Cúc Hoa mở đầu bằng việc giới thiệu chàng Tống Trân quê ở đất Phù Dung, và người địa phương coi đó là quê mình. Về sau tên huyện được ghi là Phù Cừ, giữ đến năm 2025. Người đọc gia phả, văn bia cổ nên biết hai cái tên này cùng chỉ một vùng, dù ranh giới qua các thời không hoàn toàn trùng nhau.
Khi tỉnh Hưng Yên được lập năm 1831, Phù Cừ thuộc phủ Khoái Châu, nằm sát sông Luộc. Bên kia sông khi ấy là phủ Tiên Hưng, cũng thuộc Hưng Yên; đến năm 1890 vùng bên kia sông mới tách sang tỉnh Thái Bình. Như vậy trong khoảng sáu mươi năm đầu, hai bờ sông Luộc ở đoạn này cùng chung một tỉnh, giống như sau năm 2025.
Năm 1968 Hưng Yên hợp với Hải Dương thành tỉnh Hải Hưng. Cuối thập niên 1970, Phù Cừ và Tiên Lữ được ghép thành huyện Phù Tiên, ghép chữ đầu của hai tên huyện. Trong những năm 1990, Phù Tiên tách lại thành hai huyện cũ. Nhiều người Phù Cừ sinh trong giai đoạn này có giấy khai sinh ghi huyện Phù Tiên, tỉnh Hải Hưng.
Tống Trân – Cúc Hoa: câu chuyện của làng
Tống Trân – Cúc Hoa là truyện thơ Nôm khuyết danh, kể chuyện chàng Tống Trân nhà nghèo, mồ côi cha, ở với mẹ, chăm học, được con gái nhà phú ông là Cúc Hoa đem lòng thương. Hai người nên vợ chồng, Tống Trân đỗ trạng nguyên, rồi được cử đi sứ phương Bắc nhiều năm. Trong thời gian chồng vắng nhà, Cúc Hoa bị cha mẹ ép gả cho người khác nhưng giữ trọn lòng chung thủy. Cuối cùng vợ chồng đoàn tụ.
Câu chuyện mang đậm màu sắc dân gian: có thử thách, có chia ly, có đoàn tụ, có đề cao chữ hiếu và chữ tình. Truyện từng được hát, kể, diễn trong các chiếu chèo, gánh hát, ngày hội làng ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ. Người lớn tuổi ở Phù Cừ thuộc nhiều đoạn truyện, hay kể cho con cháu nghe.
Ở Phù Cừ có đền thờ Tống Trân, nơi tổ chức lễ hội hằng năm theo lịch truyền thống của làng. Trong lễ hội có tế lễ, rước kiệu, các trò diễn dân gian. Cần hiểu rằng Tống Trân là nhân vật được thờ trong tín ngưỡng làng, còn chuyện ông có thật trong chính sử hay không là điều giới nghiên cứu vẫn bàn; người tham quan nên tiếp cận như một di sản văn hóa dân gian.
Sông Luộc: ranh giới và đường sống
Sông Luộc tách khỏi sông Hồng ở gần thành phố Hưng Yên, chảy về phía đông, làm ranh giới phía nam của Tiên Lữ và Phù Cừ, rồi tiếp tục về phía biển. Với người Phù Cừ, sông Luộc là ranh giới tự nhiên với đất Thái Bình cũ ở phía nam. Dọc sông có đê, có bãi, có những bến nhỏ.
Ngày trước, sông Luộc là đường chở hàng quan trọng: thuyền chở gạo, chở vật liệu, chở hàng tạp hóa qua lại giữa Hưng Yên, Thái Bình, Hải Dương, Hải Phòng. Hai bờ sông giao thương bằng đò ngang, phà. Nhiều gia đình có họ hàng ở cả hai bờ, đám cưới, đám giỗ là dịp đò qua lại tấp nập.
Ngày nay, cầu lớn đã thay cho nhiều bến đò, và sông Luộc ít thuyền hơn. Nhưng cảnh sông vẫn là phần không thể thiếu của Phù Cừ: chiều muộn, mặt sông rộng, bãi ven sông xanh ngô và rau, đàn vịt bơi ven bờ. Người đi xa nhớ quê thường nhớ cảnh ấy.
Đời sống ven sông cũng có nỗi lo riêng. Mùa mưa, nước sông Luộc lên cao, những đoạn đê xung yếu phải canh giữ. Việc khai thác cát trên sông, khi không được quản lý chặt, có thể gây sạt lở bờ; đây là chuyện người dân ven sông hay nhắc.
Phù Cừ nhìn từ các hướng
Phía bắc giáp Ân Thi. Đất phía bắc huyện trũng tương tự Ân Thi, nhiều ruộng lúa và ao cá, đường làng chạy giữa đồng. Hai huyện có nhiều quan hệ họ hàng, chợ búa; con đường từ Trần Cao lên phía bắc đi qua đất Ân Thi trước khi tới quốc lộ 38.
Phía tây giáp Tiên Lữ. Từng là một trong thời Phù Tiên, hai huyện gần gũi về phong tục, lối sống. Các làng giáp ranh khó phân biệt nếu chỉ đi qua; người hai bên vẫn quen đi chợ của nhau.
Phía đông giáp Hải Dương cũ. Ranh tỉnh phía đông là ranh với đất Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sắp xếp năm 2025. Người hai bên ranh có nhiều quan hệ làm ăn, hôn nhân.
Phía nam là sông Luộc. Bên kia sông là đất Thái Bình cũ, nay cùng thuộc tỉnh Hưng Yên mới. Sự thay đổi này làm sông Luộc từ ranh giới tỉnh trở thành dòng sông nằm giữa một tỉnh.
Tiếng hát và hội làng vùng sông Luộc
Vùng ven sông Luộc của Hưng Yên và Thái Bình là đất của chèo và các lối hát dân gian. Ngày trước, nhiều làng ở Phù Cừ có phường chèo nghiệp dư, diễn trong ngày hội, ngày Tết ở sân đình. Các tích chèo quen thuộc, trong đó có những đoạn lấy từ truyện Tống Trân – Cúc Hoa, được người xem thuộc lòng.
Ngày nay, phong trào văn nghệ ở làng không còn sôi nổi như xưa vì người trẻ đi làm xa, nhưng một số câu lạc bộ chèo, hát văn của người cao tuổi vẫn duy trì. Dịp hội làng, các câu lạc bộ này góp tiết mục, giữ cho làng một phần không khí cũ.
Người đến Phù Cừ vào mùa hội có cơ hội xem những sinh hoạt này. Nên hỏi trước lịch hội của từng làng, vì mỗi làng một ngày, và đến sớm để có chỗ xem.
Thị trấn Trần Cao và đời sống làng quê
Thị trấn Trần Cao là trung tâm hành chính của huyện cũ, có chợ, trường học, trạm y tế, cửa hàng và các cơ quan huyện trước năm 2025. Đây cũng là nơi họp chợ lớn của vùng, người các xã xung quanh mang nông sản lên bán, mua hàng tạp hóa về.
Phù Cừ chủ yếu là vùng nông nghiệp: trồng lúa, nuôi cá, chăn nuôi lợn, gà, vịt, trồng cây ăn quả trong vườn. Một số làng có nghề phụ như làm bánh, làm bún, mộc, xây dựng. Thu nhập từ ruộng không cao, nên nhiều người trẻ đi làm ở khu công nghiệp phía bắc tỉnh, ở Hà Nội, Hải Phòng hoặc đi xa.
Vì xa khu công nghiệp, Phù Cừ giữ được dáng làng xưa nhiều hơn các huyện phía bắc. Đình làng, chùa làng, giếng làng, cây đa đầu làng vẫn còn ở nhiều nơi. Ngày hội làng, người đi xa về đông đủ, làng lại rộn ràng như ngày trước.
Đường từ Phù Cừ lên thành phố Hưng Yên hoặc lên Hà Nội phải đi qua nhiều đoạn đường làng, thị trấn, nên mất thời gian hơn các huyện phía bắc. Đây là một lý do khiến đầu tư công nghiệp ít về đây, nhưng cũng là lý do Phù Cừ còn yên tĩnh.
Đọc địa chỉ cũ ở Phù Cừ cho đúng
Người Phù Cừ làm hồ sơ có thể gặp nhiều tên đơn vị khác nhau trên giấy tờ các đời. Giấy trước năm 1968 và từ năm 1997 ghi tỉnh Hưng Yên; từ năm 1968 đến hết năm 1996 ghi tỉnh Hải Hưng. Giấy làm trong giai đoạn huyện ghép ghi huyện Phù Tiên; muốn biết phần nào là Phù Cừ, phần nào là Tiên Lữ thì đọc tên xã.
Trong giai đoạn 2019–2025, cả nước sắp xếp lại nhiều xã nhỏ, Phù Cừ cũng có một số xã nhập lại, đặt tên mới. Vì thế tên xã trên giấy năm 2018 có thể không còn trong danh sách năm 2024. Từ 1/7/2025, lại thêm một lần sắp xếp lớn khi bỏ cấp huyện.
Khi có chỗ lệch tên giữa các giấy tờ, thường đó là do thay đổi địa giới chứ không phải sai thông tin. Cán bộ tư pháp, địa chính ở xã có thể xác nhận quá trình thay đổi khi cần. Mang theo đủ giấy tờ qua các thời kỳ là cách làm việc nhanh nhất.
Sau 1/7/2025: Phù Cừ cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới, cấp huyện bị bỏ. Huyện Phù Cừ không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới. Nhiều xã mới gộp đất của vài xã cũ.
Trang này không liệt kê từng xã mới cho Phù Cừ vì ranh mới không trùng hoàn toàn ranh xã cũ. Khi cần, hãy nhớ tên xã cũ và tên huyện Phù Cừ hoặc Phù Tiên ghi trên giấy, rồi hỏi ủy ban xã nơi đang ở hoặc tra danh sách sắp xếp chính thức.
Điều thú vị nhất với Phù Cừ là vị trí thay đổi: từ một huyện ở rìa tỉnh, nay nằm gần giữa tỉnh Hưng Yên mới, vì đất Thái Bình cũ bên kia sông Luộc đã về chung tỉnh. Các cây cầu qua sông Luộc vì thế càng quan trọng hơn trong đời sống của người dân hai bờ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phù Cừ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Phù Cừ cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới, tỉnh hợp nhất từ Hưng Yên và Thái Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Phù Tiên gồm những huyện nào?
Phù Tiên là huyện ghép thời cuối thập niên 1970, gồm Phù Cừ và Tiên Lữ, thuộc tỉnh Hải Hưng. Trong những năm 1990, huyện tách lại thành hai huyện cũ.
Tống Trân là ai?
Tống Trân là nhân vật chính của truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa, được dân gian coi là người đất Phù Cừ. Ở Phù Cừ có đền thờ Tống Trân và lễ hội hằng năm theo lịch truyền thống.
Trung tâm huyện Phù Cừ ở đâu?
Trung tâm hành chính của huyện Phù Cừ cũ là thị trấn Trần Cao, nơi có chợ lớn, trường học, trạm y tế và các cơ quan huyện trước khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025.
Bên kia sông Luộc đối diện Phù Cừ là đâu?
Bên kia sông Luộc là đất Thái Bình cũ. Từ 1/7/2025, Thái Bình cũ nhập vào tỉnh Hưng Yên mới, nên hai bờ sông Luộc ở đoạn này nay cùng thuộc một tỉnh.
Phù Dung có phải Phù Cừ không?
Trong truyện kể và sách cũ, vùng đất này thường được nhắc với tên Phù Dung, sau ghi là Phù Cừ. Ranh giới qua các thời không hoàn toàn trùng nhau, nên cần đọc tên làng để xác định.