Phù Cát là huyện nằm giữa tỉnh Bình Định cũ, trải từ vùng đồi phía tây qua đồng bằng ra đến bờ biển, phía bắc giáp Phù Mỹ, phía nam giáp An Nhơn, Tuy Phước và bán đảo Phương Mai. Huyện lỵ là thị trấn Ngô Mây. Phù Cát được nhiều người biết đến qua sân bay Phù Cát, cửa ngõ hàng không của Quy Nhơn. Từ 1/7/2025, huyện thôi là đơn vị hành chính, đất Phù Cát cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Ít ai để ý rằng Phù Cát có cả núi, đồng, đầm và biển trong một huyện, cùng một nghề thủ công độc đáo là làm nón ngựa. Bài viết đi qua từng vùng của Phù Cát, kể những cái tên có thật mà người địa phương quen thuộc, và hướng dẫn đọc địa chỉ cũ sau khi bỏ cấp huyện.
Ba vùng trong một huyện
Phía tây Phù Cát là đồi núi thấp, nối với vùng núi Hoài Ân, Vĩnh Thạnh. Ở đây có hồ chứa nước tưới cho đồng bằng, rừng trồng keo và những xóm làng thưa thớt. Vùng giữa là đồng bằng phẳng, nơi tập trung lúa, màu, làng mạc đông đúc và quốc lộ 1 chạy qua. Thị trấn Ngô Mây, trung tâm huyện cũ, nằm ở vùng này.
Phía đông là dải ven biển: cồn cát, đầm Đề Gi ở phía bắc giáp Phù Mỹ, các làng chài và bãi biển kéo dài xuống đến chân bán đảo Phương Mai. Con đường ven biển nối từ Quy Nhơn qua Nhơn Hội lên đây, mở ra nhiều đoạn bờ biển trước kia rất ít người lui tới. Một phần vùng ven biển Phù Cát nằm trong khu kinh tế Nhơn Hội.
Sự đa dạng ấy khiến Phù Cát vừa có người làm ruộng, vừa có người đi biển, nuôi thủy sản, làm muối, vừa có người làm nghề thủ công và dịch vụ. Một gia đình Phù Cát có thể có con đi biển, cha mẹ làm ruộng, cháu đi làm ở khu công nghiệp. Chợ Phù Cát vì vậy bày bán đủ thứ từ cá biển đến nông sản vùng đồi.
Sân bay Phù Cát: cửa ngõ hàng không của Quy Nhơn
Sân bay Phù Cát vốn là một sân bay quân sự có từ trước năm 1975, sau này được sử dụng chung cho dân dụng. Đây là sân bay phục vụ Quy Nhơn và cả vùng Bình Định cũ, có các chuyến bay đi Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số nơi khác. Người lần đầu đến Quy Nhơn bằng đường hàng không thường ngạc nhiên vì sân bay nằm khá xa thành phố.
Từ sân bay về Quy Nhơn có hai hướng: đi theo quốc lộ 1 qua An Nhơn, Tuy Phước rồi vào thành phố, hoặc đi ra phía biển theo đường ven biển qua Nhơn Hội và cầu Thị Nại. Khách nên hỏi tài xế hoặc nhà xe để chọn đường hợp với điểm đến. Không ghi giá ở đây vì thay đổi theo hãng và thời điểm.
Sau khi tỉnh Bình Định nhập vào Gia Lai, tỉnh mới có hai sân bay: Pleiku trên cao nguyên và Phù Cát dưới đồng bằng. Với người Gia Lai cũ, việc đi lại giữa hai vùng vẫn chủ yếu bằng đường bộ qua đèo An Khê, nhưng có hai sân bay giúp tỉnh mới thuận tiện hơn trong việc kết nối với các thành phố lớn.
Nón ngựa Phú Gia và các nghề thủ công
Nón ngựa là gì. Nón ngựa là loại nón chóp nhọn, xưa dùng cho người cưỡi ngựa, quan lại, nhà giàu. Nón làm nhiều lớp, có trang trí hoa văn, chóp có thể bịt bạc hoặc đồng. Làng Phú Gia ở vùng Cát Tường của Phù Cát nổi tiếng với nghề này từ lâu.
Làm nón tốn công. Một chiếc nón ngựa phải qua nhiều công đoạn: chuốt vành tre, chằm lá, đan lớp lót, trang trí. Người làm phải khéo tay và kiên nhẫn. Ngày nay nhu cầu nón ngựa cổ không còn lớn, nón chủ yếu làm quà, làm đồ trang trí, đồ biểu diễn văn nghệ.
Giữ nghề. Một số gia đình ở Phú Gia vẫn giữ nghề, làm theo đơn đặt hàng và bán cho khách tham quan. Nghề nón ngựa được địa phương xem là nghề truyền thống cần bảo tồn. Muốn xem làm nón, hãy hỏi người làng nhà nào còn làm.
Nón lá thường. Bên cạnh nón ngựa, nhiều làng ở Phù Cát làm nón lá thường để bán trong vùng. Đây là nghề phụ của phụ nữ lúc nông nhàn, thu nhập không cao nhưng ổn định.
Núi Bà, chùa Linh Phong và suối nóng Hội Vân
Núi Bà là dãy núi ở phía đông Phù Cát, nhìn ra biển. Trên sườn núi có chùa Linh Phong, ngôi chùa cổ có tiếng của vùng, gắn với những câu chuyện dân gian về một vị sư đã tu hành ở đây. Đường lên chùa có bậc đá, cảnh quan rừng và đá, từ trên cao nhìn xuống đồng bằng và biển. Người địa phương lên chùa dịp đầu năm và rằm.
Suối nước nóng Hội Vân nằm ở vùng Cát Hiệp, phía tây Phù Cát. Nước nóng từ lòng đất lên, người dân trong vùng từ lâu đã dùng để tắm, ngâm chân. Khu vực này có lúc được đầu tư làm điểm tắm khoáng. Nếu muốn ghé, nên hỏi trước tình trạng hoạt động vì các cơ sở có thể đóng mở theo thời gian.
Ven biển phía đông, bãi Trung Lương ở vùng Cát Tiến là bãi đá và cát đẹp với các ghềnh đá ra sát biển và những vạt cát xen giữa. Đây cũng là nơi người đi đường ven biển từ Quy Nhơn lên hay dừng chân. Mùa gió bấc cuối năm sóng lớn, không nên tắm biển ở các ghềnh đá.
Làng chài và đầm ven biển phía đông
Dọc bờ biển Phù Cát có nhiều làng chài nhỏ, nhà cửa nép sau cồn cát và rừng phi lao. Ngư dân ở đây phần lớn đánh bắt gần bờ bằng thuyền nhỏ, thuyền thúng, đi về trong ngày; một số gia đình có tàu lớn hơn đi xa. Sáng sớm, bãi biển trước làng là chợ cá tạm, người mua đứng chờ thuyền vào để chọn cá tươi.
Ở phía bắc, vùng ven đầm Đề Gi có cảng cá và các khu nuôi trồng thủy sản. Ruộng muối, ao tôm, bãi nghêu xen nhau, đời sống phụ thuộc vào nắng, vào con nước và giá bán. Nghề muối ở đây là nghề cần nắng to và sức lực, người làm muối thường ra đồng từ rất sớm để tránh nắng gắt giữa trưa.
Từ khi đường ven biển được mở, các làng chài Phù Cát đón thêm khách đi chơi, mở thêm quán ăn hải sản, nhà nghỉ nhỏ. Nhưng phần lớn các làng vẫn giữ nhịp sống nghề biển. Khách đến nên giữ gìn vệ sinh bãi biển, không xả rác, không lái xe lên cồn cát trồng phi lao, vì đó là lớp che chắn cát bay cho cả làng phía sau.
Ăn uống và chợ quê Phù Cát
Ẩm thực Phù Cát chung nền với cả đồng bằng Bình Định cũ: bánh xèo, bánh hỏi, bún cá, bánh tráng, nem, tré. Điểm khác là vùng này có cả cá biển từ làng chài phía đông và cá nước lợ từ đầm Đề Gi, nên chợ quê nào cũng có cá tươi. Những món dân dã như cá nấu canh chua, cá kho tiêu, gỏi cá là bữa cơm thường ngày.
Chợ Phù Cát ở thị trấn Ngô Mây và các chợ xã họp từ sáng sớm. Người vùng đồi mang xuống chuối, mít, đậu phộng, gà; người vùng biển mang lên cá, mực, cá khô. Đi chợ quê là cách nhanh nhất để thấy sự pha trộn của ba vùng trong một huyện, và cũng là nơi dễ hỏi đường, hỏi chuyện nhất.
Không ghi tên quán hay giá cả ở đây vì thay đổi theo thời gian. Nếu muốn ăn đúng kiểu địa phương, hãy hỏi người bán ở chợ hoặc người chạy xe ôm quen vùng; họ biết chỗ nào nấu ngon và bán cho người trong vùng chứ không chỉ cho khách.
Đọc địa chỉ Phù Cát cũ
Các xã của Phù Cát cũ phần lớn bắt đầu bằng chữ "Cát", nên khi thấy địa chỉ dạng "xã Cát …" thì gần như chắc thuộc huyện này. Bảng gợi ý một số vùng hay gặp:
| Vùng | Tên hay gặp | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Trung tâm | Thị trấn Ngô Mây | Huyện lỵ cũ, chợ, cơ quan |
| Ven biển phía nam | Cát Tiến | Bãi Trung Lương, núi Bà, đường ven biển từ Nhơn Hội lên |
| Ven biển phía bắc | Cát Khánh, Cát Hải | Vùng đầm Đề Gi, làng chài, nuôi thủy sản |
| Đồng bằng | Cát Tường | Làng nón ngựa Phú Gia, lúa, màu |
| Phía tây | Cát Hiệp | Đồi thấp, suối nước nóng Hội Vân |
Bảng chỉ nêu vài xã gắn với nơi có tiếng đã nói ở trên, không phải danh sách đầy đủ các xã. Sau 7/2025, các xã này đã được sắp xếp lại thành xã mới, nên khi làm giấy tờ cần tra đúng tên xã mới thuộc tỉnh Gia Lai.
Phù Cát cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Phù Cát không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Ngô Mây, các xã đồng bằng và ven biển được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Tên Ngô Mây, đặt theo một người anh hùng của vùng đất này, vẫn quen thuộc trong lời nói của người dân dù đơn vị hành chính thay đổi.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định" vẫn có giá trị. Hồ sơ mới ghi thôn; xã mới; tỉnh Gia Lai. Với những người làm việc ở sân bay, khu kinh tế hay các khu công nghiệp ven biển, nên kiểm tra lại địa chỉ đăng ký doanh nghiệp, hợp đồng lao động khi các cơ quan hướng dẫn cập nhật.
Với người đi máy bay đến, gần như không có gì khác: vẫn hạ cánh ở sân bay Phù Cát, vẫn đi xe về Quy Nhơn. Chỉ có điều trên vé, trên thông báo của hãng có thể ghi tên địa phương theo cách mới. Người dân thì vẫn gọi "Phù Cát" như mọi khi.
Câu hỏi thường gặp
Sân bay Phù Cát cách Quy Nhơn có xa không?
Sân bay nằm ở huyện Phù Cát cũ, phía bắc Quy Nhơn, cách thành phố một quãng đáng kể. Có thể về thành phố theo quốc lộ 1 hoặc theo đường ven biển qua Nhơn Hội. Thời gian đi phụ thuộc đường và giờ, nên tính dư khi đặt lịch.
Nón ngựa Phú Gia khác nón lá thường thế nào?
Nón ngựa có chóp nhọn, làm nhiều lớp, có hoa văn trang trí, xưa dùng cho người cưỡi ngựa và người có địa vị. Nón lá thường đơn giản hơn, dùng hằng ngày. Làng Phú Gia ở vùng Cát Tường giữ nghề làm nón ngựa từ lâu.
Thị trấn Ngô Mây đặt theo tên ai?
Thị trấn đặt theo tên anh hùng Ngô Mây, người con của vùng Phù Cát được nhắc đến nhiều trong lịch sử kháng chiến của địa phương. Đây là huyện lỵ của Phù Cát cũ. Sau 7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Gia Lai theo đơn vị cấp xã mới.
Có thể tắm ở suối nóng Hội Vân không?
Suối nước nóng Hội Vân ở vùng Cát Hiệp có lúc được khai thác làm điểm tắm khoáng. Tình trạng hoạt động có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi trước người địa phương hoặc cơ sở đang quản lý. Người có bệnh tim mạch nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ngâm nước nóng.
Các xã có chữ Cát ở đầu đều thuộc Phù Cát phải không?
Phần lớn xã của Phù Cát cũ bắt đầu bằng chữ Cát, như Cát Tiến, Cát Tường, Cát Hiệp. Tuy vậy vẫn nên xem tên huyện đi kèm, vì một số địa phương khác trong nước cũng có xã mang chữ Cát. Sau 7/2025, các xã này đã sắp xếp lại.
Đường ven biển từ Quy Nhơn lên Phù Cát có dễ đi không?
Đường ven biển qua Nhơn Hội lên vùng Cát Tiến khá rộng, cảnh đẹp, nhưng một số đoạn vắng và gió mạnh. Mùa gió bấc cuối năm nên đi chậm, cẩn thận khi gặp cát bay trên mặt đường, và tránh dừng ở các ghềnh đá khi sóng lớn.