Huyện Ninh Sơn nằm ở phía tây tỉnh Ninh Thuận cũ, dọc thượng nguồn sông Cái, huyện lỵ là thị trấn Tân Sơn trên quốc lộ 27. Từ 1/7/2025, huyện không còn; địa bàn được sắp xếp thành các xã Ninh Sơn, Lâm Sơn, Anh Dũng, Mỹ Sơn và một phần phường Đô Vinh, thuộc tỉnh Khánh Hòa.
Ninh Sơn là cửa ngõ đi lên cao nguyên. Từ Phan Rang theo quốc lộ 27 về phía tây, đồng bằng hẹp dần, núi áp sát, sông Cái chảy xiết hơn, rồi tới chân đèo Ngoạn Mục, nơi đường bắt đầu leo lên Lâm Đồng. Phần dưới đây kể về địa hình, con đường, nhà máy thủy điện, làng xóm và cách huyện cũ chia về các xã mới.
Vị trí và tám đơn vị cấp xã trước 7/2025
Ninh Sơn nằm giữa đồng bằng Phan Rang ở phía đông và cao nguyên Lâm Đồng ở phía tây, phía bắc giáp Bác Ái, phía nam giáp Ninh Phước và Thuận Nam. Địa hình gồm thung lũng sông Cái ở giữa và núi hai bên. Khí hậu dịu hơn vùng ven biển, mưa nhiều hơn một chút, nhưng mùa khô vẫn nắng nóng.
Ngay trước tháng 7/2025, huyện có thị trấn Tân Sơn và bảy xã: Hòa Sơn, Lâm Sơn, Lương Sơn, Ma Nới, Mỹ Sơn, Nhơn Sơn, Quảng Sơn. Tên các xã đều mang chữ Sơn, nói rõ đây là huyện miền núi, khác với các xã chữ Hải ven biển hay chữ Phước ở vùng đồng bằng phía nam.
Thị trấn Tân Sơn là trung tâm hành chính và buôn bán, nằm trên quốc lộ 27, có chợ, trường, bệnh viện huyện và các khu dân cư dọc trục đường. Từ Tân Sơn, các tuyến đường nhánh tỏa đi Quảng Sơn, Ma Nới, Hòa Sơn ở phía nam và Lương Sơn, Lâm Sơn ở phía tây.
Thời Thuận Hải, địa giới các huyện miền núi phía tây Phan Rang từng được điều chỉnh nhiều lần. Khi tỉnh Ninh Thuận tái lập năm 1992, Ninh Sơn là một trong các huyện của tỉnh và giữ tên đó tới năm 2025. Người tra giấy tờ cũ có thể gặp những tên huyện khác trong giai đoạn trước năm 1992, nên đối chiếu thêm theo xã.
Quốc lộ 27 và đèo Ngoạn Mục
Quốc lộ 27 chạy xuyên Ninh Sơn theo hướng đông tây, nối Phan Rang với Đơn Dương, Đức Trọng của Lâm Đồng. Đây là con đường quen của người đi từ biển lên Đà Lạt và ngược lại. Đoạn qua Ninh Sơn đi giữa thung lũng, hai bên là ruộng, vườn, làng xóm và dãy núi xa.
Ở phía tây huyện, gần khu Sông Pha thuộc xã Lâm Sơn, đường bắt đầu leo đèo Ngoạn Mục, còn gọi là đèo Sông Pha. Đèo dài, nhiều khúc cua tay áo, một bên vách núi, một bên vực. Từ các khúc cua trên cao nhìn xuống có thể thấy cả thung lũng, nhà máy thủy điện và những dải ống dẫn nước chạy dọc sườn núi.
Đèo Ngoạn Mục đẹp nhưng không dễ đi. Xe tải, xe khách lên xuống nhiều, sương mù có thể xuất hiện trên đỉnh, mùa mưa có thể sạt lở. Người lái nên kiểm tra phanh trước khi xuống đèo, đi số thấp, không vượt ẩu ở khúc cua. Có những điểm dừng nhỏ để ngắm cảnh, nhưng nên dừng đúng chỗ an toàn.
Ngày xưa, tuyến đường sắt răng cưa từ Tháp Chàm lên Đà Lạt cũng leo qua vùng Sông Pha. Tuyến này đã ngừng từ lâu, nhưng người già trong vùng vẫn kể về những chuyến tàu leo dốc chậm rãi và các ga nhỏ dọc đường. Một số dấu tích còn sót lại dọc thung lũng.
Nhà máy thủy điện Đa Nhim và dòng nước cho đồng bằng
Nhà máy thủy điện Đa Nhim nằm ở khu Sông Pha, xã Lâm Sơn, dưới chân đèo Ngoạn Mục. Nước được lấy từ hồ Đơn Dương trên cao nguyên, dẫn qua đường hầm và đường ống áp lực xuống nhà máy. Đây là một trong những nhà máy thủy điện lớn được xây dựng sớm ở miền Nam, vào những năm 1960.
Điều đặc biệt là nước sau khi chạy qua tuabin không trở lại phía Lâm Đồng mà xả về sông Cái phía Ninh Thuận. Dòng nước này bổ sung đáng kể cho hệ thống tưới của đồng bằng Phan Rang, nhất là vào mùa khô. Nhiều người dân ở Ninh Phước, Phan Rang nói vui rằng ruộng nho, ruộng lúa của họ sống được một phần nhờ Đa Nhim.
Những đường ống áp lực chạy dọc sườn núi là hình ảnh nhận diện của Sông Pha, nhìn rõ từ đường đèo. Khu vực nhà máy là công trình năng lượng, có quy định ra vào; du khách chỉ nên ngắm từ đường hoặc các điểm công cộng, không tự ý vào khu vực sản xuất.
Ngoài Đa Nhim, Ninh Sơn còn có các đập dâng, kênh tưới lấy nước sông Cái cho đồng ruộng trong huyện và vùng hạ du. Mỗi mùa khô, lịch điều tiết nước được tính toán cẩn thận để chia cho các vùng. Năm nào hạn nặng, người dân phải chuyển sang cây trồng ít nước.
Làng xóm, cây trồng và người Raglai
Người Kinh sống tập trung ở Tân Sơn, Quảng Sơn, Mỹ Sơn, Lương Sơn và dọc quốc lộ, làm ruộng, trồng mía, bắp, mì, rau màu, cây ăn trái, buôn bán. Người Raglai sống nhiều ở Ma Nới, Hòa Sơn và các thôn ven núi, làm rẫy, chăn nuôi, nhận khoán bảo vệ rừng.
Thung lũng sông Cái ở Ninh Sơn có đất tốt hơn đồng bằng ven biển, nên trồng được nhiều loại cây. Có những vùng trồng mía, bắp, đậu theo mùa; có những vườn xoài, mít và cây ăn trái khác. Chăn nuôi bò, dê cũng phổ biến ở các xã ven đồi.
Văn hoá Raglai ở Ninh Sơn cũng giữ mã la, đàn đá, các lễ cộng đồng như ở Bác Ái. Nhiều thôn đã có điện, đường, trường học, nhưng một số nơi ở sâu vẫn còn khó khăn. Phiên chợ ở trung tâm xã là nơi người Raglai mang nông sản, sản vật rừng ra bán và mua sắm đồ dùng.
Ninh Sơn không phải điểm du lịch đông khách, nhưng có cảnh thung lũng, sông suối, đèo núi đẹp. Người thích đi xe đường dài có thể dừng ở Tân Sơn ăn trưa, ghé chợ, nhìn dòng sông Cái trước khi lên đèo. Các món dân dã như bánh căn, bánh xèo, thịt dê, cá sông thường có ở quán dọc đường.
Ninh Sơn cũ nay chia về những đơn vị nào
Từ 1/7/2025, huyện Ninh Sơn không còn là đơn vị hành chính. Theo bảng sắp xếp, thị trấn Tân Sơn cùng xã Quảng Sơn hợp thành xã Ninh Sơn. Hai xã Lâm Sơn, Lương Sơn hợp thành xã Lâm Sơn, gồm cả khu Sông Pha và chân đèo Ngoạn Mục. Hai xã Hòa Sơn, Ma Nới hợp thành xã Anh Dũng.
Xã Mỹ Sơn cũ được ghép với xã Phước Trung của huyện Bác Ái cũ thành xã Mỹ Sơn. Riêng xã Nhơn Sơn ở phía đông, giáp Phan Rang, được ghép với phường Đô Vinh của thành phố cũ thành phường Đô Vinh. Tất cả các đơn vị này thuộc tỉnh Khánh Hòa.
Như vậy, từ một thị trấn và bảy xã, Ninh Sơn cũ nay thành bốn xã và một phần phường. Thị trấn Tân Sơn cũ chuyển thành một phần của xã Ninh Sơn, còn Nhơn Sơn chuyển từ xã thành một phần của phường. Những thay đổi này không làm mất hiệu lực giấy tờ cũ.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi thôn hoặc khu phố, xã hoặc phường mới, tỉnh Khánh Hòa và kèm tên cũ, ví dụ "thôn X, xã Anh Dũng, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Ma Nới, huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận)". Nếu chưa chắc, tra trên ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi ủy ban xã.
Đi lại và lưu ý khi qua Ninh Sơn
Từ Phan Rang lên Tân Sơn đi quốc lộ 27 mất khoảng nửa giờ đến một giờ, tùy xe và đường. Từ Tân Sơn lên chân đèo Ngoạn Mục mất thêm một quãng nữa, rồi leo đèo lên Đơn Dương. Xe khách tuyến Phan Rang – Đà Lạt chạy qua đây, lịch thay đổi theo mùa nên hỏi trước nhà xe.
Mùa mưa, quốc lộ 27 đoạn qua đèo có thể sạt lở, có lúc phải phân luồng hoặc tạm cấm. Trước khi đi nên xem thông tin giao thông. Mùa khô, đường khô ráo nhưng nắng gắt ở đoạn thung lũng, nên mang nước và che chắn.
Người lần đầu đi đèo nên chọn ban ngày, nghỉ ngơi đủ trước khi lái, không đi khi quá mệt. Xe máy đi đèo cần đổ đầy xăng ở Tân Sơn hoặc Lâm Sơn, vì trên đèo ít chỗ tiếp nhiên liệu. Khi xuống đèo, đi chậm, giữ khoảng cách với xe tải.
Với người đi công việc hay thăm người quen, các trụ sở xã mới nằm ở những vị trí khác nhau, có xã đặt ở trung tâm cũ của một trong các xã ghép. Nên gọi hỏi trước hoặc tra trên cổng dịch vụ công để biết nơi tiếp nhận hồ sơ.
Sông Cái qua Ninh Sơn: mùa cạn và mùa lũ
Sông Cái bắt nguồn từ vùng núi phía bắc và tây bắc, chảy qua Bác Ái, Ninh Sơn rồi xuống đồng bằng Phan Rang trước khi ra biển. Đoạn qua Ninh Sơn là đoạn sông có nhiều ghềnh, bãi đá, lòng sông rộng nhưng mùa khô nước cạn, có chỗ lội qua được.
Hai bên bờ là bãi bồi, nơi người dân trồng bắp, đậu, rau theo mùa nước rút. Những bãi đá lớn giữa dòng là chỗ trẻ con trong làng ra tắm, người lớn ra giặt giũ, bắt cá. Buổi chiều, đứng trên cầu nhìn xuống có thể thấy cả thung lũng với ruộng, làng và núi xa.
Mùa mưa cuối năm, sông Cái có thể lên rất nhanh sau những trận mưa lớn ở thượng nguồn. Nước đục, chảy xiết, cuốn theo cây cối, đất đá. Những năm có bão hoặc áp thấp, ruộng vườn ven sông bị ngập, một số đoạn đường bị chia cắt. Người dân đã quen theo dõi tin thời tiết và thông báo xả lũ.
Khách đến chơi sông không nên tắm ở chỗ nước sâu, xoáy, hay dưới chân các đập; không xuống sông khi trời đang mưa ở phía núi. Những chỗ trông lặng nhưng đáy có hố sâu đã từng gây tai nạn, nên hỏi người địa phương chỗ nào tắm được.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ninh Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Ninh Sơn cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa, sau khi Ninh Thuận nhập vào Khánh Hòa. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành các xã Ninh Sơn, Lâm Sơn, Anh Dũng, Mỹ Sơn và một phần phường Đô Vinh.
Thị trấn Tân Sơn cũ nay là xã gì?
Theo bảng sắp xếp, thị trấn Tân Sơn cũ cùng xã Quảng Sơn hợp thành xã Ninh Sơn, thuộc tỉnh Khánh Hòa. Khu trung tâm huyện cũ trên quốc lộ 27 vì vậy nay nằm trong xã Ninh Sơn.
Nhà máy thủy điện Đa Nhim nằm ở đâu?
Nhà máy thủy điện Đa Nhim nằm ở khu Sông Pha, xã Lâm Sơn cũ của huyện Ninh Sơn, dưới chân đèo Ngoạn Mục. Nước lấy từ hồ Đơn Dương ở Lâm Đồng, sau khi phát điện được xả về sông Cái phía Ninh Thuận.
Đèo Ngoạn Mục nối đâu với đâu?
Đèo Ngoạn Mục, còn gọi đèo Sông Pha, nằm trên quốc lộ 27, nối vùng Sông Pha của Ninh Sơn cũ với Đơn Dương của Lâm Đồng. Đèo nhiều khúc cua, dốc, nên đi ban ngày, kiểm tra phanh và chạy chậm.
Xã Ma Nới cũ nay thuộc xã nào?
Theo bảng sắp xếp, xã Ma Nới cũ cùng xã Hòa Sơn hợp thành xã Anh Dũng, thuộc tỉnh Khánh Hòa. Đây là vùng có nhiều người Raglai sinh sống, làm rẫy và nhận khoán bảo vệ rừng.
Ghi địa chỉ Ninh Sơn cũ thế nào sau sáp nhập?
Ghi thôn, xã hoặc phường mới và tỉnh Khánh Hòa, không ghi huyện Ninh Sơn như một cấp hành chính. Nên kèm tên xã, huyện cũ trong ngoặc để người nhận dễ hiểu, và kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử.