Ninh Giang là huyện thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở góc nam tỉnh, giáp Gia Lộc, Tứ Kỳ, Thanh Miện, giáp Thái Bình cũ qua sông Luộc và giáp vùng Vĩnh Bảo của Hải Phòng cũ. Từ 1979 đến 1996, Ninh Giang cùng Thanh Miện là huyện Ninh Thanh. Từ 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên Ninh Giang cũ nay là một số xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Nhắc Ninh Giang, người xứ Đông nghĩ ngay tới bánh gai, tới đền Tranh bên sông Luộc, tới phường rối nước Hồng Phong và làng Cúc Bồ, quê của họ Khúc mở đầu thời tự chủ. Bài viết đi qua vị trí, lịch sử tên gọi, di tích, sản vật, đời sống ven sông và cách ghi địa chỉ hiện nay.
Vị trí: góc nam xứ Đông, ba mặt giáp ranh
Ninh Giang nằm ở góc đông nam của Hải Dương cũ, là nơi ba vùng gặp nhau: phía nam là sông Luộc, bên kia sông là vùng Quỳnh Phụ của Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên mới; phía đông là Vĩnh Bảo của Hải Phòng cũ; phía bắc và tây là các huyện Tứ Kỳ, Gia Lộc, Thanh Miện của Hải Dương cũ.
Sông Luộc là con sông nối sông Hồng với sông Thái Bình, chảy dọc ranh giới phía nam huyện, từ lâu là đường thủy quan trọng chở lúa gạo, hàng hóa. Thị trấn Ninh Giang, trung tâm huyện cũ, nằm bên bờ sông, từng là bến chợ sầm uất của cả vùng ven sông Luộc.
Sau sắp xếp năm 2025, vị trí này lại càng đặc biệt: Ninh Giang cũ thuộc Hải Phòng, nhưng bên kia sông là tỉnh Hưng Yên mới. Người dân hai bờ vẫn qua lại buôn bán, thăm thân như trước, chỉ khác tên tỉnh trên giấy tờ.
Vĩnh Lại, Ninh Thanh và Ninh Giang
Vùng đất Ninh Giang trải qua nhiều lần đổi tên. Các mốc người đọc gia phả, giấy tờ hay gặp:
- Thời phong kiến: phần lớn vùng này thuộc huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng. Văn bia, gia phả cũ hay ghi "Vĩnh Lại".
- Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20: tên Ninh Giang xuất hiện làm tên phủ, dần thay cho tên Vĩnh Lại, về sau thành tên huyện.
- Hải Hưng 1968: huyện thuộc tỉnh Hải Hưng.
- Ninh Thanh 1979–1996: Ninh Giang gộp với Thanh Miện thành huyện Ninh Thanh. Giấy tờ thời đó ghi "huyện Ninh Thanh, tỉnh Hải Hưng".
- Tái lập 1996–1997: Ninh Thanh chia lại thành Ninh Giang và Thanh Miện.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; xã, thị trấn cũ gộp thành một số xã mới thuộc thành phố Hải Phòng.
Như vậy cùng một vùng đất có thể hiện diện trong tài liệu dưới ba tên Vĩnh Lại, Ninh Giang, Ninh Thanh. Khi tra cứu gia phả, cần đối chiếu tên làng, tên xã để chắc chắn.
Làng Cúc Bồ và họ Khúc
Khúc Thừa Dụ, người mở đầu thời kỳ tự chủ vào đầu thế kỷ 10, được sử sách ghi là người Hồng Châu, và theo truyền thống địa phương thì quê ở làng Cúc Bồ thuộc Ninh Giang ngày nay. Năm 905, nhân lúc nhà Đường suy yếu, ông nổi dậy, tự xưng Tiết độ sứ, đặt nền móng cho việc người Việt tự cai quản đất nước mình. Con cháu ông là Khúc Hạo, Khúc Thừa Mỹ tiếp tục sự nghiệp.
Ở Cúc Bồ có đền thờ họ Khúc, được xếp di tích, hằng năm có lễ hội. Dân làng tự hào gọi quê mình là quê hương của người mở đầu nền tự chủ. Đền nằm giữa làng quê yên tĩnh, khách đến thường là học sinh, nhà nghiên cứu, con cháu họ Khúc ở khắp nơi về.
Người đi thăm nên tìm hiểu trước về thời kỳ họ Khúc để hiểu ý nghĩa nơi này. Đền không lớn, nhưng là một trong những địa chỉ lịch sử quan trọng của cả vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Đền Tranh và phường rối nước Hồng Phong
Đền Tranh. Đền nằm bên sông Luộc, thờ thủy thần theo tín ngưỡng dân gian vùng sông nước, là di tích nổi tiếng của Ninh Giang. Lễ hội đền Tranh vào mùa xuân thu hút đông người từ nhiều tỉnh. Đền có kiến trúc cổ, sân rộng hướng ra sông.
Rối nước Hồng Phong. Phường rối nước ở làng Hồng Phong là một trong những phường rối nước cổ của Hải Dương cũ, với các tích trò quen thuộc về cày cấy, đánh cá, đấu vật. Nghệ nhân trong làng vẫn giữ nghề, biểu diễn vào dịp lễ hội và khi có đoàn khách.
Muốn xem rối nước. Nên hỏi trước qua ủy ban xã hoặc các đơn vị du lịch địa phương xem có lịch biểu diễn không, vì phường rối làng không diễn hằng ngày như nhà hát ở thành phố.
Ý nghĩa với làng. Đền và phường rối là nơi giữ ký ức chung của làng. Ngày hội, cả làng góp sức, người đi xa về, các thế hệ cùng tham gia.
Bánh gai Ninh Giang
Bánh gai là món quà nổi tiếng nhất của Ninh Giang. Vỏ bánh làm từ bột nếp trộn với lá gai giã nhuyễn, có màu đen bóng; nhân làm từ đậu xanh, dừa, mỡ, vừng, đường; bánh gói bằng lá chuối khô, buộc lạt. Bánh ngon có vỏ dẻo, thơm mùi lá gai, nhân bùi, ngọt vừa.
Nghề làm bánh gai ở Ninh Giang có từ lâu, nhiều gia đình làm qua nhiều thế hệ. Ngày nay có cả những cơ sở làm bánh quy mô lớn, bán đi các tỉnh. Dọc đường qua thị trấn cũ, nhiều cửa hàng bày bánh gai cho khách mua làm quà.
Bánh gai để được vài ngày ở nhiệt độ thường, để tủ lạnh lâu hơn. Nên mua ở cửa hàng có địa chỉ rõ, xem ngày làm. Bánh ăn kèm trà nóng là ngon nhất. Mùa cưới, mùa lễ Tết là lúc bánh gai bán nhiều nhất, vì đây là món không thể thiếu trong lễ ăn hỏi ở nhiều nơi.
Ninh Giang cũ nay thuộc đâu, ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, Ninh Giang cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới; tên cụ thể tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú.
Ghi địa chỉ chỉ còn thôn, xã mới, thành phố Hải Phòng. Giấy tờ ghi Ninh Giang hay Ninh Thanh vẫn có giá trị. Với người gửi hàng, ghi thêm "Ninh Giang cũ" giúp bưu tá dễ tìm.
Ninh Giang cũ nay là vùng xa trung tâm hành chính thành phố, nhưng lại giáp Vĩnh Bảo của Hải Phòng cũ, nên việc đi lại giữa hai vùng có thể thuận hơn khi thành phố đầu tư cầu, đường. Bên kia sông Luộc là tỉnh Hưng Yên mới, người dân vẫn qua sông làm ăn như trước.
Với người đi làm giấy tờ, cần nhớ rằng nếu bên nội ở Ninh Giang, bên ngoại ở Quỳnh Phụ thì hai bên nay thuộc hai đơn vị cấp tỉnh khác nhau: Hải Phòng và Hưng Yên. Khi khai hồ sơ có mục quê quán của cha mẹ, ghi đúng tên đơn vị của từng người, đừng gộp chung. Gặp chỗ không rõ, hỏi cán bộ tiếp nhận trước khi nộp.
Đi lại và đời sống ven sông Luộc
Từ thành phố Hải Dương cũ xuống Ninh Giang theo quốc lộ 37 qua Gia Lộc, mất khoảng gần một giờ đi xe. Từ Hà Nội có thể đi cao tốc Hà Nội – Hải Phòng rồi rẽ xuống. Đường trong vùng nhiều đoạn hẹp, qua làng, nên đi chậm.
Đời sống ven sông Luộc gắn với nước: đánh cá, chở hàng, trồng rau trên bãi. Mùa lũ, nước sông lên cao, người dân phải canh đê. Đê sông Luộc là công trình quan trọng bảo vệ cả vùng đồng bằng phía trong.
Ninh Giang là vùng thuần nông, nhiều người trẻ đi làm xa ở các khu công nghiệp, thành phố lớn. Ở nhà là người già và trẻ nhỏ. Dịp Tết, lễ hội, làng đông vui trở lại khi con cháu về.
Một số làng đã có mô hình giữ chân người trẻ: mở xưởng may gia công, làm bánh gai quy mô lớn, nuôi trồng thủy sản ven sông. Những mô hình này giúp lao động nữ có việc gần nhà, vừa làm vừa chăm con. Nhưng nhìn chung, sức hút của khu công nghiệp và thành phố lớn vẫn mạnh hơn, và câu chuyện làng vắng người trẻ vẫn là nỗi lo chung.
Cá sông, chợ bến và món ăn vùng sông Luộc
Ở một vùng giáp sông như Ninh Giang, bữa cơm hằng ngày gắn với cá sông, tôm, tép, cua đồng. Chợ ở thị trấn cũ ngày xưa họp ngay sát bến, thuyền từ Thái Bình, Hải Phòng ghé vào mua bán. Ngày nay chợ đã có nhà lồng, nhưng buổi sáng sớm vẫn có hàng cá tươi từ sông, từ ao đầm đưa lên.
Các món quen thuộc là cá kho tương, canh cua rau đay, tép rang khế, bún cá. Mùa rươi cuối thu, rươi từ các vùng ven sông Thái Bình, sông Luộc cũng về chợ, nhà nào khéo thì làm chả rươi, mắm rươi. Ngoài bánh gai, Ninh Giang còn bánh đa, bánh cuốn, bún bán vào buổi sáng ở khắp các chợ.
Khách muốn ăn ngon nên hỏi người địa phương quán quen, vì nhiều quán ngon chỉ là gánh hàng nhỏ ở chợ, không có biển hiệu lớn. Khi mua cá, tôm ở chợ quê, nên chọn con còn tươi, mắt trong, mang theo túi giữ lạnh nếu đi đường xa. Rươi chỉ có theo mùa ngắn, giá thay đổi theo từng năm.
Câu hỏi thường gặp
Ninh Giang nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Ninh Giang cũ thuộc thành phố Hải Phòng, do tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới của thành phố.
Huyện Ninh Thanh là huyện nào?
Ninh Thanh là huyện gộp từ Ninh Giang và Thanh Miện năm 1979, thuộc tỉnh Hải Hưng. Khoảng 1996–1997 huyện chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ ghi Ninh Thanh vẫn có giá trị, nay cả hai vùng đều thuộc thành phố Hải Phòng.
Bánh gai Ninh Giang để được bao lâu?
Bánh gai để được vài ngày ở nhiệt độ thường, để trong tủ lạnh được lâu hơn. Nên mua ở cửa hàng có địa chỉ rõ ràng, xem ngày làm trên bao bì. Bánh mới làm có vỏ dẻo, thơm mùi lá gai, nhân bùi.
Đền Tranh ở đâu, lễ hội lúc nào?
Đền Tranh nằm bên sông Luộc, thuộc địa bàn Ninh Giang cũ, nay là thành phố Hải Phòng. Lễ hội lớn vào mùa xuân, thu hút khách từ nhiều nơi. Ngày thường đền yên tĩnh, có thể đến tham quan kiến trúc và cảnh sông.
Khúc Thừa Dụ quê ở đâu?
Theo truyền thống địa phương, Khúc Thừa Dụ quê làng Cúc Bồ thuộc vùng Ninh Giang cũ, nay là thành phố Hải Phòng. Ông nổi dậy năm 905, mở đầu thời tự chủ. Ở Cúc Bồ có đền thờ họ Khúc, là di tích lịch sử của vùng.
Bên kia sông Luộc là tỉnh nào?
Bên kia sông Luộc đối diện Ninh Giang cũ là vùng Quỳnh Phụ của Thái Bình cũ. Từ 1/7/2025 Thái Bình hợp với Hưng Yên thành tỉnh Hưng Yên mới, nên bờ bên kia nay thuộc tỉnh Hưng Yên, còn bờ Ninh Giang thuộc thành phố Hải Phòng.