Huyện Nguyên Bình là huyện vùng cao ở phía tây nam tỉnh Cao Bằng, có hai thị trấn là thị trấn Nguyên Bình (huyện lỵ) và thị trấn mỏ Tĩnh Túc. Trên địa bàn có khối núi Phia Oắc – Phia Đén và khu rừng nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân năm 1944. Từ 1/7/2025, Nguyên Bình cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Nguyên Bình có khí hậu mát quanh năm ở vùng núi cao, rừng còn nhiều và những bản làng người Dao, Mông, Tày. Bài này đi qua lịch sử, các điểm nhận diện chính, đời sống ở thị trấn mỏ, các làng Dao, và cách ghi địa chỉ Nguyên Bình cũ.
Vị trí, tên gọi và hai thị trấn
Nguyên Bình nằm giữa thành phố Cao Bằng và vùng Bảo Lạc, Bảo Lâm ở phía tây, giáp Bắc Kạn cũ ở phía nam. Quốc lộ 34 chạy qua huyện, nối thành phố với vùng phía tây tỉnh, nên Nguyên Bình là chặng giữa của mọi chuyến đi lên Bảo Lạc.
Huyện có hai thị trấn. Thị trấn Nguyên Bình cũ là huyện lỵ, nằm trong thung lũng bên đường lớn. Thị trấn Tĩnh Túc cũ nằm trên vùng núi cao hơn, hình thành quanh mỏ thiếc lâu đời, dân cư phần lớn là công nhân mỏ và gia đình.
Trong đợt sắp xếp xã năm 2020, một số xã nhỏ của Nguyên Bình được nhập với nhau, nhưng huyện giữ nguyên tên và không nhập với huyện nào. Đến 7/2025, khi cấp huyện bị bỏ, hai thị trấn và các xã được sắp xếp lại thành xã mới.
Người địa phương phân biệt rõ "dưới Nguyên Bình" là khu thị trấn huyện lỵ trong thung lũng và "trên Tĩnh Túc" là thị trấn mỏ trên núi. Khi hỏi đường hay đọc giấy tờ cũ, nắm được cách gọi này giúp tránh nhầm.
Khối núi Phia Oắc – Phia Đén
Phia Oắc là một trong những đỉnh núi cao nhất vùng Đông Bắc, cao gần hai nghìn mét. Khu vực Phia Oắc – Phia Đén có rừng nguyên sinh, rừng rêu, nhiều loài cây và động vật quý, được nâng thành vườn quốc gia. Đây là nơi đầu nguồn của nhiều suối đổ về sông Hiến và các sông khác.
Thời Pháp, người Pháp chọn vùng Phia Oắc làm nơi nghỉ mát vì khí hậu mát lạnh. Một số biệt thự đá cũ còn sót lại trong rừng, nay chỉ còn tường và nền, rêu phủ kín, là điểm nhiều người tìm đến chụp ảnh.
Mùa đông, đỉnh Phia Oắc rất lạnh, có những đợt băng giá, có năm tuyết rơi trên đỉnh. Khi có tin băng giá, nhiều người từ thành phố và các tỉnh khác lên ngắm, đường lên đỉnh có lúc rất đông và trơn. Người đi nên dùng xe phù hợp, đi chậm và tuân theo hướng dẫn của lực lượng chức năng.
Mùa xuân và mùa hè, rừng Phia Oắc xanh, nhiều mây mù. Người đi bộ rừng nên đi cùng người dẫn đường địa phương, không tự ý vào sâu trong vườn quốc gia, không hái cây, bắt động vật.
Tĩnh Túc: thị trấn mỏ trên núi
Mỏ thiếc Tĩnh Túc được khai thác từ thời Pháp, là một trong những mỏ thiếc lâu đời ở miền Bắc. Sau năm 1954, mỏ tiếp tục được khai thác, thu hút công nhân từ nhiều nơi lên làm việc. Thị trấn Tĩnh Túc hình thành và phát triển quanh mỏ.
Nhiều gia đình công nhân mỏ là người từ miền xuôi lên, sống ở đây nhiều thế hệ, tạo nên một cộng đồng khác hẳn các bản làng xung quanh: nhà tập thể, nhà cấp bốn, chợ nhỏ, câu lạc bộ, sân bóng. Giọng nói, món ăn, nếp sống cũng pha trộn giữa miền xuôi và miền núi.
Hoạt động khai thác mỏ để lại dấu vết trên cảnh quan: núi bị đào, bãi thải, hồ lắng. Vấn đề môi trường, nước và đất quanh khu mỏ là điều người dân và chính quyền phải quan tâm trong nhiều năm.
Khi hoạt động khai thác thu hẹp, một bộ phận người dân Tĩnh Túc chuyển sang buôn bán, làm dịch vụ, trồng trọt hoặc đi làm xa. Thị trấn mỏ vì thế yên tĩnh hơn trước, nhưng vẫn là điểm dừng chân trên đường lên Phia Oắc.
Rừng Trần Hưng Đạo và mốc năm 1944
Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam, được thành lập trong khu rừng nay được gọi là rừng Trần Hưng Đạo, thuộc địa bàn huyện Nguyên Bình. Đội gồm 34 người do Võ Nguyên Giáp chỉ huy.
Ngay sau khi thành lập, đội đánh thắng hai trận Phai Khắt và Nà Ngần, mở đầu cho truyền thống của quân đội. Hai địa danh này cũng nằm ở vùng Nguyên Bình và trở thành di tích lịch sử.
Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo nay có nhà trưng bày, tượng đài và đường dẫn vào rừng. Mỗi dịp 22/12, nhiều đoàn cựu chiến binh, học sinh, sinh viên về đây tham quan. Đường vào khu di tích đã được làm tốt hơn, nhưng vẫn qua đoạn dốc núi.
Khi đến, nên giữ trật tự, không xả rác trong rừng, đi theo đường đã có. Người muốn tìm hiểu kỹ có thể hỏi cán bộ khu di tích về các điểm liên quan trong vùng.
Làng Dao, Mông và nghề làm giấy, nhuộm chàm
Nguyên Bình là một trong những huyện có đông người Dao nhất Cao Bằng, với các nhóm như Dao Tiền, Dao Đỏ. Người Dao Tiền nổi tiếng với nghề làm giấy bản từ vỏ cây, dùng để chép sách cúng, sách truyện, và trang phục nhuộm chàm in hoa văn bằng sáp ong.
Làng Dao Tiền ở Hoài Khao, quen gọi là Khuổi Khon, là một trong những nơi đón khách ở homestay, giới thiệu nghề làm giấy, nhuộm chàm, thêu thùa. Nhà ở đây là nhà đất hoặc nhà gỗ nửa sàn nửa đất, nằm dưới tán rừng, mát quanh năm.
Người Mông sống ở các vùng cao hơn, trồng ngô, nuôi bò, dê. Người Tày, Nùng ở thung lũng, gần đường lớn. Mỗi dân tộc có lễ hội riêng, như lễ cấp sắc của người Dao, Tết của người Mông, lễ Lồng tồng của người Tày.
Khi đến các làng Dao, Mông, nên hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý sờ vào đồ thờ trong nhà, không vào nhà khi có dấu kiêng treo ở cửa. Mua đồ thủ công trực tiếp từ người làm là cách giúp họ có thêm thu nhập.
Sản vật vùng cao và đường đi
Nguyên Bình có miến dong làm từ củ dong riềng trồng ở vùng Phia Đén và các xã lân cận, sợi nhỏ, dai, nấu không nát. Ngoài ra còn có chè, măng, mật ong, các loại rau rừng, thịt treo, lạp sườn. Mùa đông là mùa làm miến, phơi miến dọc đường ở nhiều xóm.
Từ thành phố Cao Bằng đi Nguyên Bình theo quốc lộ 34 về phía tây, đường qua đèo dốc nhưng mặt đường tương đối tốt. Từ thị trấn Nguyên Bình có đường lên Tĩnh Túc và Phia Oắc, nhiều đoạn dốc, cua liên tục, mùa đông có sương mù dày.
Ai định đi tiếp lên Bảo Lạc, Bảo Lâm có thể nghỉ một đêm ở Nguyên Bình hoặc Tĩnh Túc để chia chặng. Cơ sở lưu trú không nhiều, nên đặt trước vào mùa băng giá hay cuối tuần.
Đổ xăng, rút tiền, mua đồ cần thiết ở thị trấn trước khi lên vùng cao. Kiểm tra phanh, lốp, đèn xe kỹ, vì đường đèo dài và trơn khi có sương.
Trường học, trạm y tế và mùa rét ở vùng cao
Ở các xã vùng cao của Nguyên Bình cũ, trẻ nhỏ học ở điểm trường lẻ trong xóm, lên lớp lớn mới xuống trường trung tâm xã, nhiều em ở bán trú trong tuần. Trường phổ thông dân tộc nội trú ở khu trung tâm cũ nhận học sinh người Dao, Mông, Tày từ các xã xa.
Mùa đông là mùa vất vả nhất của các trường vùng cao: trời rét, sương mù, đường trơn. Có những đợt rét đậm, rét hại nhà trường phải cho học sinh nghỉ hoặc tổ chức sưởi ấm. Áo ấm, chăn, ủng đi mưa là những thứ các nhóm thiện nguyện hay được nhờ mang lên.
Trạm y tế xã lo khám chữa bệnh thông thường, tiêm chủng, chăm sóc bà mẹ và trẻ em. Ca nặng chuyển về trung tâm y tế ở khu trung tâm cũ, rồi lên thành phố Cao Bằng nếu cần. Đường đèo và sương mù khiến việc chuyển viện ban đêm luôn khó khăn.
Người lên công tác, dạy học dài ngày ở Nguyên Bình nên chuẩn bị đồ ấm thật kỹ, mang theo thuốc men cá nhân và hỏi trước về chỗ ở. Ở Tĩnh Túc và Phia Oắc, nhiệt độ đêm mùa đông có thể xuống rất thấp, sưởi bằng than trong phòng kín rất nguy hiểm.
Nguyên Bình cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng không phải sáp nhập, nhưng cấp huyện bị bỏ. Huyện Nguyên Bình cũ không còn là đơn vị hành chính; hai thị trấn Nguyên Bình, Tĩnh Túc và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Cao Bằng.
Khi ghi địa chỉ, nên kèm cả tên cũ và mới: "xóm A, xã B, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Tên xã mới cần tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã.
Các di tích như rừng Trần Hưng Đạo, vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén không thay đổi vì việc bỏ cấp huyện; chỉ tên xã trên giấy tờ hành chính có thể khác.
Người tìm lại quê cũ của gia đình ở Tĩnh Túc hay Nguyên Bình nên giữ lại giấy tờ gốc có tên thị trấn, xã cũ. Đó là manh mối tốt để hỏi người già trong vùng hoặc cán bộ xã khi cần xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nguyên Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Nguyên Bình cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Rừng Trần Hưng Đạo ở đâu?
Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo nằm trên địa bàn huyện Nguyên Bình cũ, tỉnh Cao Bằng. Đây là nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Núi Phia Oắc cao bao nhiêu?
Phia Oắc cao gần hai nghìn mét, là một trong những ngọn núi cao nhất vùng Đông Bắc. Khu vực Phia Oắc – Phia Đén là vườn quốc gia, có rừng nguyên sinh, rừng rêu và di tích biệt thự nghỉ mát thời Pháp.
Tĩnh Túc nổi tiếng vì gì?
Tĩnh Túc nổi tiếng với mỏ thiếc khai thác từ thời Pháp, là một trong những mỏ thiếc lâu đời ở miền Bắc. Thị trấn Tĩnh Túc hình thành quanh mỏ, nằm trên đường lên Phia Oắc, có nhiều gia đình công nhân từ miền xuôi lên.
Mùa đông có băng giá ở Nguyên Bình không?
Có. Đỉnh Phia Oắc có những đợt băng giá vào mùa đông, có năm tuyết rơi. Khi đó đường lên đỉnh rất trơn và đông người, nên đi chậm, dùng xe phù hợp, mặc đủ ấm và nghe hướng dẫn của lực lượng chức năng.
Làng Dao Tiền ở Nguyên Bình có gì?
Làng Dao Tiền ở Hoài Khao (Khuổi Khon) nổi tiếng với nghề làm giấy bản, nhuộm chàm, in hoa văn bằng sáp ong và thêu. Nhiều gia đình nhận khách ở homestay, giới thiệu nghề truyền thống và món ăn của người Dao.