Huyện Ngọc Hiển là đơn vị cấp huyện cực nam của tỉnh Cà Mau và của cả nước trên đất liền, tồn tại đến hết ngày 30/6/2025, huyện lỵ là thị trấn Rạch Gốc. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành ba xã của tỉnh Cà Mau mới: Đất Mũi, Phan Ngọc Hiển và Tân Ân.
Trong mắt nhiều người, Ngọc Hiển chính là Đất Mũi, nơi có cột mốc tọa độ quốc gia, rừng đước bao quanh và bãi bồi lấn ra biển. Nhưng huyện còn có thị trấn Rạch Gốc với tôm khô, ba khía, có những xã sống bằng biển và rừng. Bài viết kể tên huyện, lần chia tách năm 2003, Mũi Cà Mau, Hòn Khoai, Rạch Gốc và cách các xã cũ gom về ba xã mới.
Tên huyện là tên một thầy giáo: Phan Ngọc Hiển và Hòn Khoai
Tên Ngọc Hiển lấy từ tên Phan Ngọc Hiển, một thầy giáo người Nam Bộ, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai cuối năm 1940, nằm trong phong trào Nam Kỳ khởi nghĩa. Theo sử địa phương, nghĩa quân đánh chiếm đồn của Pháp trên đảo Hòn Khoai; sau đó cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, ông bị bắt và bị xử bắn năm 1941.
Người Cà Mau đặt tên ông cho huyện cực nam, và từ năm 2025 tên đầy đủ Phan Ngọc Hiển trở thành tên một xã mới, gồm vùng thị trấn Rạch Gốc cũ. Như vậy, sau khi bỏ cấp huyện, tên người thầy giáo vẫn còn trên bản đồ hành chính.
Hòn Khoai là cụm đảo ngoài khơi phía nam Mũi Cà Mau. Trên đảo có ngọn hải đăng do người Pháp xây từ đầu thế kỷ 20, đến nay vẫn hoạt động. Đảo chủ yếu là rừng, có lực lượng biên phòng, hải đăng đóng giữ; việc ra đảo cần đi theo phương tiện và thủ tục được phép, không tự đi bằng ghe nhỏ.
Câu chuyện Hòn Khoai được kể trong trường học Cà Mau, và là lý do người địa phương coi tên Ngọc Hiển là tên đáng giữ. Khi đến vùng này, bạn sẽ gặp tên Phan Ngọc Hiển ở trường, đường, xã.
Từ huyện rừng rộng lớn đến huyện Ngọc Hiển năm 2003
Trước năm 2003, huyện Ngọc Hiển là một huyện rất rộng gồm cả vùng Năm Căn, huyện lỵ đặt ở Năm Căn. Năm 2003, huyện được chia đôi: phần phía bắc thành huyện Năm Căn, phần phía nam giữ tên Ngọc Hiển, huyện lỵ chuyển về Rạch Gốc.
Từ đó đến tháng 6/2025, huyện Ngọc Hiển gồm thị trấn Rạch Gốc và các xã Đất Mũi, Viên An, Viên An Đông, Tân Ân, Tân Ân Tây, Tam Giang Tây. Phía bắc giáp Năm Căn, ba phía còn lại là biển: biển Đông, biển Tây và mũi đất cực nam.
Vì huyện mới lập, nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ thời phải đi ghe lên Năm Căn làm giấy tờ. Đường ô tô xuống Đất Mũi thông muộn hơn nhiều vùng khác; trước đó tàu cao tốc từ Cà Mau, Năm Căn là phương tiện chính.
Với người tra cứu giấy tờ cũ, cần nhớ rằng một địa chỉ ghi huyện Ngọc Hiển trước năm 2003 có thể nằm ở vùng mà sau đó thuộc huyện Năm Căn. Chỉ những giấy tờ từ 2003 đến 2025 mới chắc chắn là huyện Ngọc Hiển theo nghĩa hẹp.
Mũi Cà Mau: cột mốc, rừng ngập mặn và đất bồi
Mũi Cà Mau là điểm cực nam của đất liền Việt Nam, nằm trong xã Đất Mũi cũ. Khu du lịch có cột mốc tọa độ quốc gia, biểu tượng hình con tàu hướng ra biển, lối đi bộ ra bãi bồi. Người đi xuyên Việt thường coi đây là điểm kết thúc hành trình, đối xứng với cột cờ Lũng Cú ở cực bắc.
Vườn quốc gia Mũi Cà Mau bao quanh khu mũi, bảo vệ rừng ngập mặn với đước, mắm, vẹt, cùng bãi bồi ven biển. Vùng này nằm trong Khu dự trữ sinh quyển Mũi Cà Mau được UNESCO công nhận năm 2009 và được ghi vào danh sách Ramsar năm 2013. Cây mắm tiên phong mọc trên bãi bồi, rồi đến đước, rừng tiến dần ra biển.
Đất ở mũi vẫn bồi ra phía tây mỗi năm, người địa phương nói Cà Mau là nơi đất mọc thêm. Ngược lại, một số đoạn bờ biển Đông lại bị lở. Hai hiện tượng song song này khiến bản đồ bờ biển Ngọc Hiển thay đổi từng năm, chuyện người ở Hà Nội hay Sài Gòn khó hình dung.
Gần mũi có bãi Khai Long, bãi cát hiếm hoi trên bờ biển bùn của Cà Mau, là nơi người địa phương và khách ra tắm biển vào mùa nước êm. Bãi biển thay đổi theo mùa và theo đợt sạt lở, nên hỏi tình hình trước khi đi.
Rạch Gốc: tôm khô, ba khía và cảng cá
Thị trấn Rạch Gốc cũ là trung tâm hành chính của huyện từ 2003 đến 2025, nằm bên sông, có chợ, cảng cá, trường, trạm y tế. Tôm khô Rạch Gốc và ba khía Rạch Gốc là hai đặc sản người Cà Mau hay nhắc tới khi nói về quà quê.
Tôm khô ở đây làm từ tôm đất, tôm bạc đánh bắt trong vùng, luộc, phơi rồi đập vỏ. Ba khía là loài cua nhỏ sống trong rừng ngập mặn, bắt về muối trong lu, đến mùa mang ra bán. Mùa ba khía thường gắn với những con nước lớn đầu mùa mưa; lúc ấy người ta đi bắt ban đêm khi ba khía bò lên thân cây.
Cảng cá và các bến ghe ở Rạch Gốc, Tân Ân là nơi tàu cá vào ra. Nghề đi biển ở vùng này gồm đánh lưới, đặt đáy, câu, và nhiều nghề nhỏ ven bờ. Mùa gió chướng, ghe nhỏ nằm bờ; mùa êm, ghe đi xa hơn.
Bên cạnh tôm khô và ba khía, chợ Rạch Gốc còn có cá khô các loại, mắm, sò huyết, ốc len theo mùa. Người địa phương phơi cá trên giàn tre ngay trước nhà, mùi cá khô theo gió bay khắp xóm vào những ngày nắng. Cảnh phơi khô này là một phần không tách được của thị trấn.
Người đến Rạch Gốc thường dừng chân ăn trưa, mua quà rồi đi tiếp xuống mũi. Nếu muốn mua tôm khô, ba khía, nên hỏi kỹ nguồn gốc, xem màu, mùi, độ khô; hàng ngon thường bán theo mối quen, không bày ở chỗ đông khách nhất.
Người Đất Mũi sống bằng gì
Ngoài khu du lịch ở mũi, đời sống của người Đất Mũi, Viên An, Tân Ân xoay quanh rừng và biển. Phần lớn hộ dân nhận khoán giữ rừng, nuôi tôm, cua trong mương rừng, kết hợp đánh bắt ven bờ: đặt đáy, giăng lưới, bắt ba khía, cào sò. Một số hộ làm dịch vụ cho khách: chở xuồng, nấu ăn, cho thuê phòng nghỉ trong nhà.
Mô hình nhà dân đón khách ở vùng Đất Mũi đã có từ nhiều năm. Khách ở nhà dân được ăn món nhà, đi theo chủ nhà ra vuông, ra rừng. Chất lượng phòng ở không đều, nên hỏi kỹ trước khi đặt, nhất là chuyện nước tắm, điện, mùng chống muỗi.
Nghề rừng ở đây chịu nhiều quy định bảo vệ, nhất là trong vùng lõi vườn quốc gia, nên người dân không được tự ý khai thác. Thu nhập vì vậy chủ yếu từ thuỷ sản dưới tán rừng và từ biển. Những năm tôm bệnh hay biển động, đời sống khó khăn, nhiều người trẻ đi làm xa.
Người lớn tuổi ở Đất Mũi vẫn nhớ thời chưa có đường bộ, mọi thứ từ gạo, mắm tới thuốc men đều chở bằng ghe từ Năm Căn xuống. Con đường mới mở và cây cầu qua sông Cửa Lớn đã thay đổi nhịp sống của vùng nhanh hơn mọi thứ trước đó.
Xã, thị trấn cũ của Ngọc Hiển về ba xã mới
Theo phương án sắp xếp năm 2025, các xã, thị trấn của Ngọc Hiển cũ gom lại như sau. Riêng xã Tân Ân cũ có phần về xã Phan Ngọc Hiển, còn xã Tân Ân mới chủ yếu lập từ hai xã phía tây.
| Xã mới | Từ xã, thị trấn cũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã Đất Mũi | Xã Đất Mũi, xã Viên An | Mũi Cà Mau, bãi Khai Long, vườn quốc gia |
| Xã Phan Ngọc Hiển | Thị trấn Rạch Gốc, xã Tân Ân, xã Viên An Đông | Trung tâm cũ của huyện |
| Xã Tân Ân | Xã Tân Ân Tây, xã Tam Giang Tây | Phía tây bắc, giáp Năm Căn |
Chỗ dễ nhầm nhất: xã Tân Ân mới không gồm xã Tân Ân cũ, mà từ Tân Ân Tây và Tam Giang Tây; xã Tân Ân cũ đã vào xã Phan Ngọc Hiển. Ai có giấy tờ ghi xã Tân Ân cũ nên kiểm lại kỹ trước khi ghi địa chỉ mới.
Đi Đất Mũi: đường bộ, tàu và chuẩn bị
Từ thành phố Cà Mau có hai cách xuống Đất Mũi. Đường bộ đi quốc lộ 1 tới Năm Căn, qua cầu trên sông Cửa Lớn rồi theo tuyến đường Hồ Chí Minh xuống phía nam. Đường thuỷ đi tàu cao tốc từ bến tàu ở thành phố hoặc Năm Căn. Giờ tàu, tình trạng đường thay đổi theo mùa, nên hỏi trước.
Mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 là mùa đẹp nhất để xuống mũi: trời trong, biển êm hơn. Cuối năm có gió chướng, sóng lớn ở bờ biển Đông. Mùa mưa thì rừng xanh, nhiều muỗi, đường có thể trơn.
Mang nón, áo chống nắng, thuốc chống muỗi, nước uống. Đi trên lối đi bộ, không xuống bãi bùn khi không có người hướng dẫn; bùn lún sâu và nước lên nhanh. Giữ rác mang về, không bẻ cây đước, không bắt chim, cua trong vườn quốc gia.
Sau 1/7/2025, khi ghi địa chỉ nơi lưu trú hay làm giấy tờ ở đây, ghi xã Đất Mũi, tỉnh Cà Mau, có thể kèm tên cũ như xã Viên An, huyện Ngọc Hiển trong ngoặc để người ở xa dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ngọc Hiển cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Ngọc Hiển cũ thuộc tỉnh Cà Mau mới, sau khi Cà Mau hợp với Bạc Liêu theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ nay chia thành ba xã: Đất Mũi, Phan Ngọc Hiển và Tân Ân.
Thị trấn Rạch Gốc cũ nay là xã nào?
Thị trấn Rạch Gốc cũ cùng xã Tân Ân và xã Viên An Đông cũ nay hợp thành xã Phan Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Tên xã mới lấy theo tên đầy đủ của người mà huyện Ngọc Hiển từng mang tên.
Tên Ngọc Hiển đặt theo ai?
Tên huyện đặt theo Phan Ngọc Hiển, một thầy giáo lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai cuối năm 1940 trong phong trào Nam Kỳ khởi nghĩa. Ông bị bắt và bị xử bắn năm 1941, người Cà Mau đặt tên ông cho huyện cực nam.
Mũi Cà Mau nay thuộc xã nào?
Mũi Cà Mau nay thuộc xã Đất Mũi, tỉnh Cà Mau, gồm xã Đất Mũi và xã Viên An cũ của huyện Ngọc Hiển. Khu mũi nằm trong Vườn quốc gia Mũi Cà Mau và khu dự trữ sinh quyển được UNESCO công nhận.
Xã Tân Ân mới có phải xã Tân Ân cũ không?
Không. Xã Tân Ân mới lập từ xã Tân Ân Tây và xã Tam Giang Tây cũ. Xã Tân Ân cũ đã vào xã Phan Ngọc Hiển cùng thị trấn Rạch Gốc. Ai có giấy tờ ghi xã Tân Ân cũ cần đối chiếu kỹ.
Ngọc Hiển có những đặc sản gì?
Nổi tiếng nhất là tôm khô Rạch Gốc và ba khía muối, ngoài ra có cua, sò huyết, ốc len, cá khô từ vùng rừng ngập mặn và ven biển. Nên mua ở chợ, hỏi kỹ nguồn gốc và xem hàng trước khi mua.