Nam Sách là huyện thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm giữa Chí Linh ở phía bắc và thành phố Hải Dương ở phía nam, giáp Cẩm Giàng, Kinh Môn, Kim Thành và Thanh Hà. Từ 1979 đến 1996, Nam Sách cùng Thanh Hà là một huyện tên Nam Thanh. Từ 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên Nam Sách cũ nay là một số xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Tên Nam Sách gắn với gốm Chu Đậu, dòng gốm hoa lam từng theo các thương thuyền đi xa rồi bị lãng quên mấy trăm năm, và với Mạc Đĩnh Chi, trạng nguyên thời Trần nổi tiếng đi sứ. Bài viết nói về vị trí, lịch sử tên gọi, làng gốm, danh nhân, nông nghiệp và cách ghi địa chỉ khi Nam Sách không còn là huyện.
Giữa vùng đồi Chí Linh và đồng bằng Hải Dương
Nam Sách nằm ở chỗ chuyển từ vùng đồi phía bắc xuống đồng bằng phía nam. Phía bắc giáp Chí Linh, phía tây giáp Cẩm Giàng qua sông Thái Bình, phía nam là thành phố Hải Dương, phía đông là Kinh Môn, Kim Thành và Thanh Hà. Sông Thái Bình và các nhánh sông chảy quanh huyện, tạo những bãi bồi màu mỡ.
Trung tâm huyện trước đây là thị trấn Nam Sách, nằm trên trục quốc lộ 37 nối thành phố Hải Dương với Chí Linh. Từ thị trấn xuống trung tâm thành phố Hải Dương cũ chỉ một quãng ngắn, qua cầu là tới. Vì vậy nhiều người Nam Sách đi làm, đi học ở thành phố hằng ngày.
Một phần đất phía nam huyện, giáp thành phố, đã nhiều lần được chuyển về thành phố Hải Dương trong các đợt mở rộng. Người ở vùng này có giấy tờ cũ ghi Nam Sách, giấy tờ sau ghi thành phố. Phần còn lại vẫn là vùng nông thôn với làng mạc, đồng lúa, bãi sông.
Nam Sách, Nam Thanh và những lớp tên
Nam Sách là một cái tên rất cũ của xứ Đông, có thời là tên một lộ, một phủ quản vùng rộng hơn nhiều huyện hiện nay. Các mốc chính:
- Thời Trần, Lê: lộ Nam Sách, rồi phủ Nam Sách quản một vùng rộng gồm cả Chí Linh, Thanh Hà và một phần các huyện lân cận. Văn bia, gia phả nói "người Nam Sách" thời xưa có thể chỉ cả vùng rộng này.
- Huyện Nam Sách: dần thu hẹp thành một huyện, phạm vi gần với huyện trước 2025.
- Hải Hưng 1968: huyện thuộc tỉnh Hải Hưng.
- Nam Thanh 1979–1996: Nam Sách gộp với Thanh Hà thành huyện Nam Thanh. Giấy khai sinh thời này có thể ghi "huyện Nam Thanh, tỉnh Hải Hưng".
- Tái lập 1996–1997: Nam Thanh chia lại thành Nam Sách và Thanh Hà.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; xã, thị trấn cũ gộp thành một số xã mới thuộc thành phố Hải Phòng.
Vì tên Nam Sách xưa rộng hơn nay, khi đọc tài liệu lịch sử cần phân biệt "phủ Nam Sách" với "huyện Nam Sách". Ví dụ quê Mạc Đĩnh Chi, theo sách cũ thuộc huyện Chí Linh, nhưng làng ông nay lại nằm trong địa bàn Nam Sách.
Gốm Chu Đậu: dòng gốm đi xa rồi trở về
Làng Chu Đậu làm gốm từ khoảng thế kỷ 14 đến 17, nổi tiếng với gốm men trắng vẽ lam, hoa văn tinh tế, xuất đi nhiều nước qua đường biển. Rồi nghề gốm ở đây lụi tàn, làng chuyển sang làm ruộng, và cái tên Chu Đậu gần như bị quên lãng suốt mấy trăm năm.
Đến cuối thế kỷ 20, gốm Chu Đậu được biết đến trở lại. Các nhà nghiên cứu chú ý tới một chiếc bình gốm trong bảo tàng ở nước ngoài có dòng chữ ghi người thợ vẽ quê ở Nam Sách. Sau đó các cuộc khai quật tại làng tìm thấy lò gốm, mảnh gốm, và việc trục vớt tàu cổ đắm ngoài khơi miền Trung đưa lên rất nhiều đồ gốm cùng dòng. Từ đó người ta mới hiểu gốm Chu Đậu từng có mặt khắp châu Á.
Ngày nay ở làng có cơ sở sản xuất gốm theo phong cách Chu Đậu, phục chế các mẫu cổ và làm sản phẩm mới. Khách đến có thể xem quy trình làm gốm, mua sản phẩm. Khi mua đồ gốm "cổ", cần cẩn trọng vì hàng giả cổ rất nhiều; đồ cổ thật thường thuộc diện quản lý, không bán tự do.
Mạc Đĩnh Chi và những người đỗ đạt
Mạc Đĩnh Chi. Trạng nguyên thời Trần, nổi tiếng thông minh, đi sứ phương Bắc với nhiều giai thoại đối đáp. Theo nhiều tài liệu, quê ông ở làng Lũng Động, xưa thuộc Chí Linh, nay nằm trong địa bàn Nam Sách cũ. Ở làng có nhà thờ họ và di tích liên quan đến ông.
Làng khoa bảng. Ngoài Mạc Đĩnh Chi, vùng Nam Sách xưa có nhiều người đỗ đạt, tên tuổi được ghi trong văn bia ở các văn chỉ làng và ở văn miếu Mao Điền.
Đình chùa cổ. Nhiều làng còn đình, chùa có tuổi đời vài trăm năm, kiến trúc gỗ, chạm khắc dân gian. Lễ hội làng thường vào mùa xuân.
Cách đi tìm hiểu. Muốn hiểu về một làng, nên đến nhà văn hóa thôn hoặc hỏi các cụ cao niên. Gia phả, sắc phong, văn bia là nguồn quý nhưng thuộc sở hữu dòng họ, làng xã, cần xin phép trước khi xem và chụp.
Nông nghiệp ven sông và đời sống
Đất bãi ven sông Thái Bình ở Nam Sách màu mỡ, hợp trồng rau màu, ngô, đậu, các loại cây vụ đông. Trong đồng là lúa hai vụ. Nhiều hộ nuôi cá ao, chăn nuôi lợn, gà quy mô gia đình. Một số nơi có vườn vải, nhãn như các huyện lân cận.
Như nhiều vùng của Hải Dương cũ, Nam Sách có khu công nghiệp, cụm công nghiệp thu hút lao động địa phương. Người trẻ đi làm nhà máy, người lớn tuổi giữ ruộng. Thu nhập từ công nghiệp giúp nhiều gia đình xây nhà mới, mua xe, cho con học hành.
Vì gần thành phố, Nam Sách cũng chịu sức ép đô thị hóa: đất ruộng bị thu hẹp, khu dân cư mới xuất hiện. Một số người lo ngại môi trường từ các cơ sở sản xuất ven sông, nhất là nước thải. Người muốn sinh sống lâu dài nên tìm hiểu kỹ khu vực mình định ở.
Nam Sách cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, Nam Sách cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các xã, thị trấn cũ gộp thành một số xã mới; tên cụ thể nên tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố hoặc hỏi ủy ban xã. Những vùng đã chuyển về thành phố Hải Dương trước 2025 thì nay thuộc các phường của khu đô thị Hải Dương cũ.
Ghi địa chỉ chỉ còn thôn, xã mới, thành phố Hải Phòng. Giấy tờ ghi Nam Sách hay Nam Thanh vẫn dùng được. Khi làm thủ tục, mang theo bản gốc giấy tờ cũ.
Với khách muốn tìm làng gốm Chu Đậu, cứ hỏi "làng gốm Chu Đậu ở Nam Sách", người địa phương và ứng dụng định vị đều tìm được. Tên làng không đổi dù tên xã đã thay đổi.
Người có đất đai ở vùng ven giáp thành phố nên đặc biệt chú ý: sổ đỏ có thể ghi xã của huyện Nam Sách, trong khi trước 2025 khu đất đã thuộc phường của thành phố Hải Dương, và nay lại thuộc một phường mới khác. Ba tên cho một thửa đất là chuyện bình thường, nhưng khi mua bán phải đối chiếu đủ để hồ sơ không bị trả lại.
Đi lại và gợi ý tham quan
Từ Hà Nội theo quốc lộ 5 tới thành phố Hải Dương cũ, rồi theo quốc lộ 37 lên phía bắc là vào Nam Sách. Hoặc đi quốc lộ 18 tới Chí Linh rồi xuống. Đường không xa, đi ô tô khoảng hơn một giờ.
Một chuyến đi trong ngày có thể kết hợp: sáng thăm làng gốm Chu Đậu, xem thợ làm gốm; trưa ăn ở thị trấn hoặc thành phố; chiều lên Chí Linh thăm Côn Sơn hoặc Kiếp Bạc. Như vậy trong một ngày có cả nghề thủ công và di tích lịch sử của xứ Đông.
Mùa đẹp nhất để đi là mùa thu và đầu xuân, trời mát, đồng ruộng xanh. Mùa hè nắng nóng, nên đi sớm. Mang theo nước uống và mũ nón khi đi bộ trong làng.
Nếu đi bằng xe máy, có thể men theo đường đê sông Thái Bình để ngắm cảnh bãi bồi, ruộng rau và những làng ven sông. Đường đê hẹp, có đoạn xe tải chở vật liệu chạy, nên đi chậm, bật đèn và nhường đường ở chỗ hẹp. Chiều muộn trên đê, nắng xiên qua bãi ngô, bãi chuối là khung cảnh rất đặc trưng của vùng này.
Bãi sông, đê điều và mùa nước lên
Nam Sách được bao bởi các con sông lớn nên đê điều là chuyện sống còn. Hệ thống đê dọc sông Thái Bình và các nhánh sông bảo vệ đồng ruộng, làng xóm phía trong. Ngoài đê là bãi bồi, nơi người dân trồng ngô, chuối, rau màu, mùa nước lên thì bãi ngập, phải thu hoạch chạy lũ.
Những năm có lũ lớn, cả làng phải canh đê suốt đêm, các gia đình góp người, góp vật liệu. Ký ức về những mùa lũ đó vẫn được các cụ già kể lại. Ngày nay đê được kè, nâng cấp, nhưng mùa mưa bão người dân ven sông vẫn phải theo dõi thông báo của chính quyền và chuẩn bị phương án di dời khi cần.
Bãi sông cũng là nơi khai thác cát, điều đôi khi gây tranh cãi vì làm sạt lở bờ. Người mua đất ở gần sông nên hỏi kỹ về tình trạng sạt lở, khoảng cách tới chân đê, và quy định về hành lang bảo vệ đê, vì nhiều khu đất trong hành lang này không được xây dựng.
Câu hỏi thường gặp
Nam Sách nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Nam Sách cũ thuộc thành phố Hải Phòng, vì tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới của thành phố.
Huyện Nam Thanh là huyện nào?
Nam Thanh là huyện gộp từ Nam Sách và Thanh Hà năm 1979, thuộc tỉnh Hải Hưng. Khoảng 1996–1997 huyện chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ thời đó ghi Nam Thanh vẫn có giá trị, nay địa bàn đều thuộc thành phố Hải Phòng.
Gốm Chu Đậu có gì đặc biệt?
Gốm Chu Đậu là dòng gốm men trắng vẽ lam làm từ khoảng thế kỷ 14 đến 17, từng xuất đi nhiều nước, rồi bị lãng quên. Cuối thế kỷ 20 được tìm lại nhờ khai quật lò gốm và các con tàu cổ đắm chở gốm Chu Đậu.
Mạc Đĩnh Chi quê ở đâu?
Theo nhiều tài liệu, Mạc Đĩnh Chi quê làng Lũng Động, xưa thuộc huyện Chí Linh, nay nằm trong địa bàn Nam Sách cũ, thuộc thành phố Hải Phòng. Ông là trạng nguyên thời Trần, nổi tiếng với những giai thoại khi đi sứ phương Bắc.
Mua gốm Chu Đậu ở đâu?
Có thể mua tại các cơ sở sản xuất gốm ở làng Chu Đậu, nơi bạn được xem quy trình làm. Hàng mới làm theo phong cách cổ được bán tự do. Cẩn thận với đồ quảng cáo là đồ cổ thật vì hàng giả cổ rất nhiều.
Từ thành phố Hải Dương cũ lên Nam Sách bao xa?
Rất gần. Thị trấn Nam Sách cũ nằm trên quốc lộ 37, ngay phía bắc thành phố Hải Dương cũ, qua cầu là tới. Nhiều người Nam Sách đi làm, đi học ở thành phố hằng ngày bằng xe máy.